Кіріспе
Әлеуметтану ғылыми пән ретінде негізінен Ағартушылық ой-санадан туындап, француз төңкерісінен кейін көп ұзамай қоғамды зерттейтін позитивистік ғылым ретінде қалыптасты. Оның пайда болуы ғылым мен білім философиясындағы маңызды қозғалыстарға байланысты, олар қазіргі заман, капитализм, қалалану, рационализация, діннен қол үзгендік, отарлау және империализм сияқты мәселелерге жауап ретінде пайда болды. Дамудың бастапқы кезеңінде, яғни 19 ғасырдың соңында, әлеуметтанулық талқылаулар қазіргі заманғы ұлттық мемлекеттің пайда болуына ерекше назар бөлді, оның құрамына институттары, әлеуметтендіру орталықтары және бақылау құралдары кірді. Осылайша, Ағартушылық дәуірінен гөрі қазіргі заман ұғымына баса назар аудару социологиялық дискурсты классикалық саяси философиядан жиі ажыратады. Әлеуметтану пәні ретінде әр әлеуметтанушының қоғам мен оның құрамдас бөліктерінің мәні мен ауқымын түсінуіне байланысты әртүрлі көзқарастарды қамтиды. Әлеуметтанулық зерттеудің мақсаттары мен күш-жігерін түсіндіру үшін ғылымның тек сызықтық анықтамасын жасау дұрыс емес.
Sociology as a scholarly discipline emerged, primarily out of Enlightenment thought, as a positivist science of society shortly after the French Revolution. Its genesis owed to various key movements in the philosophy of science and the philosophy of knowledge, arising in reaction to such issues as modernity, capitalism, urbanization, rationalization, secularization, colonization and imperialism. During its nascent stages, within the late 19th century, sociological deliberations took particular interest in the emergence of the modern nation state, including its constituent institutions, units of socialization, and its means of surveillance. As such, an emphasis on the concept of modernity, rather than the Enlightenment, often distinguishes sociological discourse from that of classical political philosophy. As a discipline, sociology encompasses a varying scope of conception based on each sociologist's understanding of the nature and scope of society and its constituents. Creating a merely linear definition of its science would be improper in rationalizing the aims and efforts of sociological study from different academic backgrounds.
"Социологиялық" болу ауқымы
Социологияны сөз, ұғым және кең таралған терминология ретінде қалыптастыру Эммануэль Жозеф Сиеспен (18-ғасыр бөліміне қараңыз) және одан кейінгі тұлғалармен байланыстырылады. Социологияға қатысты өткен шаққа қазіргі заманғы идеяларды енгізуден сақтану маңызды. Төменде социологияның бүгінгі күнгі білімімізге негіз болатын күшті әдістер мен сын-пікірлерді дамытқан тұлғаларды көреміз, осылайша оларды социология ғылымын дамытудағы маңызды фигуралар ретінде орнықтырады. Дегенмен, бұл кезеңде "социология" термині болған жоқ, сондықтан осы алғашқы тыйырмаларды социологияның кең тарихына енгізу үшін сақтықпен тіл қолдану қажет. Оның орнына "протосоциология" терминін қолдануға болады, ол социологияның негізгі элементтерінің бар екенін, бірақ оларды бүгінгідей социология ретінде түсінуге қажетті нақты пішін мен анықтама болмағанын көрсетеді.
Ежелгі гректер
Социологиялық ой-өріс кем дегенде ежелгі гректер дәуіріне дейін жетеді, ал олардың социологиялық ойлаудың ерекше белгілері олардың әлеуметтік ортасымен байланысты. Мемлекеттердегі кең ауқымды немесе жоғары деңгейде орталықтандырылған саяси ұйымдардың аздығын ескере отырып, жергіліктілік пен провинциализмнің тайпалық рухы әлеуметтік құбылыстарды талқылауға негіз болды, осылайша грек ойлауының көп бөлігіне ықпал етті. Батыс философиясының негізін қалаушы еңбектерінде (мысалы, Геродот, Фукидид, Платон, Полибий сияқты) протосоциологиялық тұжырымдарды кездестіруге болады. Сонымен қатар, әдістемелік сараптаманың бастаулары 1086 жылы Англия королі Вильгельм Жеңімпаз бұйрығымен жасалған "Домсдей кітабына" дейін жетеді.
Шығыс Азия
Социологиялық көзқарастар Конфуций сияқты Еуропалық емес ойшылдардың еңбектерінде де табылады.
Ма Дуанлин
13 ғасырда қытай тарихшысы Ма Дуаньлинь өзінің маңызды энциклопедиясында әлеуметтік динамиканың заңдылықтарын тарихи дамудың іргелі құралы ретінде алғаш рет атап көрсетті.
Ибн Халдун
XIV ғасырдан бастап ертедегі мұсылман әлеуметтануының дәлелдері бар. Әсіресе, ислам ғалымы Ибн Халдунды, 14-ғасырдағы Тунистегі арабты, алғашқы әлеуметтанушы деп санайды, сондықтан ол әлеуметтанудың атасы. Оның "Мукаддима" (кейіннен латын тілінен "Пролегомена" деп аударылды) жалпы тарихты жеті томдық талдаудың кіріспесі ретінде қызмет етіп, әлеуметтік ғылыми ойлау мен әлеуметтік философияны әлеуметтік үйлесімділік пен әлеуметтік қақтығыстар теориясын қалыптастыруда алға жылжытқан алғашқы еңбек болуы мүмкін. Социология саласына қатысты Халдун тарихтың динамикалық теориясын ұсынды, ол әлеуметтік қақтығыс пен әлеуметтік өзгерістерді түсіндіруге қатысты. Ол отырықшы өмір мен көшпелі өмірдің қарама-қайшылығын, сондай-ақ ұрпақ ұғымын және шөл дала жауынгерлері қаланы басып алғанда болатын биліктің жоғалуын дамытты. Оның сириялық замандасы Сати' әл-Хусридің ізімен, "Мукаддима" социологиялық еңбек ретінде қарастырылуы мүмкін; нақтырақ айтқанда, жалпы социологияның алты кітабы. Бұл еңбекте саясат, қалалық өмір, экономика және білім сияқты тақырыптар талқыланады. Бұл еңбек Халдунның асабиях деген негізгі түсінігіне негізделген, яғни "әлеуметтік байланыс", "топтық ынтымақ" немесе "тайпалық сезім". Халдунның пікірінше, мұндай ынтымақ тайпалар мен басқа да шағын туыстық топтар арасында өзінен пайда болады, кейіннен діни идеология арқылы күшейтіліп, кеңейтілуі мүмкін. Халдунның талдауы осы ынтымақ топтарды билікке қалай жеткізетінін, сонымен бірге топтың құлдырауының – психологиялық, әлеуметтанулық, экономикалық, саяси – тұқымдарын өзінде қамтитынын, оның орнына тіпті күштірек (немесе кем дегенде жас және жанданулы) ынтымақпен байланысты жаңа топ, әулет немесе империя келетінін көрсетеді.
XVIII ғасыр: Еуропалық қазіргі заманғы әлеуметтанудың пайда болуы
"Социология" терминін алғаш рет француз эссеші Эммануэль Жозеф Сиес (1773-1799) ойлап тапқан, ол оны латын тіліндегі "socius" сөзінен шығарған; "тану" деген мағынаны білдіретін "-логия" жұрнағымен біріктірген, ал ол грек тіліндегі "lógos" (λόγος) сөзінен туындаған.
19 ғасыр: әлеуметтануды анықтау
1838 жылы француз ғалымы Огюст Конт социологияға қазіргідей анықтама берді. Конттың жүйесі білімнің үш күйде көрінетін қағидаларына негізделген. Бұл заңға сәйкес, кез келген білім теологиялық формадан басталады. Мұнда білім анимизм, рухтар немесе құдайлар сияқты жоғары табиғаттан тыс күштермен түсіндіріледі. Содан кейін ол метафизикалық формаға өтеді, онда білім абстрактілі философиялық тұжырымдамалармен түсіндіріледі. Ақырында, білім бақылау, тәжірибе және салыстыру арқылы ғылыми тұрғыдан түсіндірілгеннен кейін позитивті болады. Заңдардың реті қиындық деңгейінің артуына қарай құрылған. Жүйе толыққанды жетілмеді, бірақ Дарвиннің «Түрлердің шығу тегі» еңбегінің жарық көргенінен кейін 19 ғасырда түрлі зайырлы гуманистік ұйымдардың таралуына ықпал етті, әсіресе Джордж Холиоак және Ричард Конгрев сияқты зайырлылардың еңбектері арқылы. Гарриет Мартино 1853 жылы «Огюст Конттың позитивті философиясы» (Гарриет Мартиноның еркін аудармасы және қысқартылған нұсқасы) деген атпен екі томдық «Cours de Philosophie Positive» еңбегінің ағылшын тіліне аудармасын жасады. Конт студенттеріне өзінің еңбегінің орнына оның кітаптарын оқуды ұсынды. Кейбір авторлар Мартиноны алғашқы әйел социолог деп санайды. Оның Контті ағылшын тілді әлемге таныстыруы және оның түпнұсқалық жазбаларындағы социологиялық перспектива элементтері оның социолог ретіндегі беделін нығайтады.
Маркс және тарихи материализм
Конт пен Маркс еуропалық секуляризациядан кейін жаңа ғылыми идеологияны әзірлеуді мақсат етті. Маркс, гегелиандық дәстүрде, позитивистік әдісті қабылдамады және өз кезегінде замандастарының өзін-өзі жариялаған әлеуметтанушыларынан сыналады. Дегенмен, қоғам туралы толық ғылымды дамытуға тырысқан Маркс 20-ғасырдың ортасына қарай социологияның негізін қалаушысы ретінде мойындалды. Исайя Берлин Марксты қазіргі социологияның "шынайы әкесі" деп атады, "егер біреу осы құрметке лайық болса". Маркс теориясының басты жетістігі – сол кездегі адамдардың ойын толғандырған теориялық сұрақтарға нақты эмпириялық терминдермен түсінікті және біртұтас жауап беру, сондай-ақ олардың арасында жасанды байланыс жасамай, нақты практикалық ұсынымдар жасау болды. Конт және одан кейін Спенсер мен Тэйн талқылаған және картаға түсірген тарихи және моральдық мәселелерді социологиялық тұрғыдан зерттеу, марксизмнің шабуылы оның қорытындыларын өзекті мәселеге айналдырғанда ғана нақты және терең зерттеуге ие болды, бұл дәлелдерді іздеуге ынталандырды және әдістемеге назар аударуды күшейтті. 1830 жылдары Карл Маркс Берлиндегі жас гегельшілердің құрамына кірді, олар философ Джордж В. Ф. Гегельдің мұрасы туралы талқылады және жазды (оның негізгі еңбегі, «Логика ғылымы» 1816 жылы жарық көрді). Бастапқыда Пруссия билігін құлату үшін христиан дінін сынау стратегиясын қолдағанмен, кейін ол өзгеше идеялар қалыптастырып, жас гегельшілерден бөлінді, олардың көзқарастарына «Немец идеологиясы» сияқты еңбектерінде қарсы шықты. Өнеркәсіптік революция кезінде жұмысшылардың күресін көрген Маркс діннің (немесе «идеалдың») биліктің негізі емес, капиталдың (немесе «материалдық») иелігі екеніне келді, ол технологиялар, жер, ақша және ең бастысы – адамның еңбек күшін пайдаланып, қосымша құн құру процесіне негізделген. Бұл «Гегельді аударып тастады», өйткені ол тарихтың қозғалтқышы мен қоғам құрылымының негізінде идеал емес, материалдық факторлар тұрғанын теориялады. Ол мәдени өндіріс және саяси билік саласы жұмысшы табын қанауды және капиталистік таптың қолдарында байлықты шоғырландыруды жалғастыратын идеологияларды құрайды деп болжады: өндіріс құралдарының иелері. Маркс капиталистердің жалақыны төмендетуге немесе жұмысшыларды технологиямен алмастыруға мәжбүр болатынын, бұл капиталистердің байлығын арттыратынын болжады. Алайда, жұмысшылар өндірілген тауарлардың негізгі тұтынушылары болғандықтан, олардың жалақысын төмендету капитализмнің экономикалық өндіріс режимі ретінде сөзсіз құлдырауына әкеледі. Бұл оларға жұмысшылардың денсаулығы мен табысы үстінен билік беруге мүмкіндік береді, «ол олардың өмірі мен өліміне әсер ете алады». 1898 жылы ол «L'Année Sociologique» журналын құрды. Дюркгеймнің «Өзін-өзі өлтіру» (1897) атты монографиясы, католик және протестант халықтары арасындағы өзін-өзі өлтіру көрсеткіштерін зерттеу арқылы қазіргі әлеуметтік зерттеулерге жол ашты және әлеуметтік ғылымды психология мен саяси философиядан ажыратуға көмектесті. «Діни өмірдің негізгі формалары» (1912) еңбегінде аборигендер мен қазіргі қоғамдардың әлеуметтік және мәдени өмірін салыстырып, дін туралы теория ұсынды. Дюркгейм социологияның заңды ғылым ретінде қабылдануына да үлкен мән берді. Ол Огюст Конт ұсынған позитивизмді жетілдіріп, эпистемологиялық реализмнің бір түрі саналатын нәрсені, сондай-ақ әлеуметтік ғылымдағы гипотетикалық-дедуктивті модельді қолдануды жақтады. Оның пікірінше, социология – институттардың ғылымы, егер бұл термин «қоғамдық жиынның қалыптастырған сенімдері мен мінез-құлықтары» ретінде кең мағынада түсінілсе, ал оның мақсаты – құрылымдық әлеуметтік фактілерді анықтау болып табылады. Дюркгейм – социология мен антропологияның негізгі перспективасы болып табылатын құрылымдық функционализмнің көрнекті жақтаушысы болды. Оның ойынша, әлеуметтік ғылым таза түрде холистік болуы керек; яғни, социология жеке тұлғалардың нақты әрекеттерімен шектелудің орнына, қоғамға жатқызылатын құбылыстарды зерттеуі керек. Ол 1917 жылы қайтыс болғанға дейін француз зиялы қауымындағы маңызды тұлға болып қала берді, көптеген лекциялар оқыды және білімнің социологиясы, мораль, әлеуметтік стратификация, дін, құқық, білім беру және девианттылық сияқты әртүрлі тақырыптар бойынша еңбектер жариялады. «Коллективті сана» сияқты дюркгеймдік терминдер қазіргі тілге енді.
In the 1830s, Karl Marx was part of the Young Hegelians in Berlin, which discussed and wrote about the legacy of the philosopher, George W. F. Hegel (whose seminal tome, Science of Logic was published in 1816). Although, at first sympathetic with the group's strategy of attacking Christianity to undermine the Prussian establishment, he later formed divergent ideas and broke with the Young Hegelians, attacking their views in works such as The German Ideology. Witnessing the struggles of the laborers during the Industrial Revolution, Marx concluded that religion (or the "ideal") is not the basis of the establishment's power, but rather ownership of capital (or the "material") processes that employ technologies, land, money and especially human labor power to create surplus value—lie at the heart of the establishment's power. This "stood Hegel on his head" as he theorized that, at its core, the engine of history and the structure of society was fundamentally material rather than ideal. He theorized that both the realm of cultural production and political power created ideologies that perpetuated the oppression of the working class and the concentration of wealth within the capitalist class: the owners of the means of production. Marx predicted that the capitalist class would feel compelled to reduce wages or replace laborers with technology, which would ultimately increase wealth among the capitalists. However, as the workers were also the primary consumers of the goods produced, reducing their wages would result in an inevitable collapse in capitalism as a mode of economic production. This gives them the power over the workers' health and income, "which can degree his life or death". In 1898, he established the journal L'Année Sociologique. Durkheim's seminal monograph, Suicide (1897), a study of suicide rates in Catholic and Protestant populations, pioneered modern social research and served to distinguish social science from psychology and political philosophy. The Elementary Forms of the Religious Life (1912) presented a theory of religion, comparing the social and cultural lives of aboriginal and modern societies. Durkheim was also deeply preoccupied with the acceptance of sociology as a legitimate science. He refined the positivism originally set forth by Auguste Comte, promoting what could be considered as a form of epistemological realism, as well as the use of the hypothetico deductive model in social science. For him, sociology was the science of institutions, if this term is understood in its broader meaning as "beliefs and modes of behaviour instituted by the collectivity" and its aim being to discover structural social facts. Durkheim was a major proponent of structural functionalism, a foundational perspective in both sociology and anthropology. In his view, social science should be purely holistic; that is, sociology should study phenomena attributed to society at large, rather than being limited to the specific actions of individuals. He remained a dominant force in French intellectual life until his death in 1917, presenting numerous lectures and published works on a variety of topics, including the sociology of knowledge, morality, social stratification, religion, law, education, and deviance. Durkheimian terms such as "collective consciousness" have since entered the popular lexicon.
Неміс социологиясы: Тонни, Веберлер, Симмель
Фердинанд Тённис утверждал, что Gemeinschaft и Gesellschaft – это два нормальных типа человеческих объединений. Первый – это традиционное сообщество с сильными социальными связями и общими убеждениями, в то время как второй – это современное общество, в котором индивидуализм и рациональность стали более доминирующими. Он также провел четкую грань между сферой концептуализации и реальностью социального действия: первое должно рассматриваться аксиоматически и дедуктивно («чистая» социология), а второе – эмпирически и индуктивно («прикладная» социология). Его идеи были далее развиты Максом Вебером, другим ранним немецким социологом. Главной интеллектуальной заботой Вебера было понимание процессов рационализации, секуляризации и «расколдования», которые он связывал с подъемом капитализма и модернизма. Вебер также известен своей тезисом, объединяющим экономическую социологию и социологию религии, изложенным в его книге «Протестантская этика и дух капитализма», в которой он предположил, что аскетический протестантизм был одним из основных «элективных родств», связанных с подъемом в западном мире рыночного капитализма и рационального правового национального государства. Он утверждал, что в основных принципах протестантизма было стимулирование капитализма. Таким образом, можно сказать, что дух капитализма присущ протестантским религиозным ценностям. В противовес историческому материализму Маркса, Вебер подчеркнул важность культурных влияний, укорененных в религии, как средства понимания генезиса капитализма. «Протестантская этика» стала ранней частью более широких исследований Вебера в области мировой религии. В другом крупном труде «Политика как призвание» Вебер определил государство как сущность, которая успешно заявляет о «монополии на законное применение физической силы на данной территории». Он также первым разделил социальную власть на различные формы, которые он назвал харизматической, традиционной и рационально-правовой. Его анализ бюрократии подчеркнул, что современные государственные институты все больше основаны на рационально-правовой власти. Жена Вебера, Марианна Вебер, также стала социологом, писавшей о проблемах женщин. Она написала «Жена и мать в развитии права», посвященную анализу института брака. Ее вывод заключался в том, что брак – это «сложные и непрерывные переговоры о власти и близости, в которых ключевыми вопросами являются деньги, работа женщин и сексуальность». Другой темой в ее работе было то, что работа женщин может быть использована для «картирования и объяснения построения и воспроизводства социального человека и социального мира». Человеческий труд создает культурные продукты, начиная от небольших повседневных ценностей, таких как чистота и честность, и заканчивая более крупными, абстрактными явлениями, такими как философия и язык, представляя новаторский анализ социальной индивидуальности и фрагментации. Для Зиммеля культура относилась к «культивированию индивидов посредством агентов внешних форм, которые были объективированы в ходе истории». Самые известные работы Зиммеля сегодня – «Проблемы философии истории» (1892), «Философия денег» (1900), «Мегаполис и ментальная жизнь» (1903), «Социология» (1908, вкл. «Незнакомец», «Социальная граница», «Социология чувств», «Социология пространства» и «О пространственных проекциях социальных форм») и «Фундаментальные вопросы социологии» (1917).
Герберт Спенсер
Герберт Спенсер (1820–1903), ағылшын философы, 19-ғасырдың ең танымал және ықпалды әлеуметтанушыларының бірі болды, бірақ оның еңбектері қазіргі социологияда көбінесе ұмытылып қалды. Спенсердің алғашқы социологиясы негізінен Конт пен Марксқа жауап ретінде қалыптасты; биологиядағы дарвиндік революциядан бұрын және кейін Спенсер осы ғылымды әлеуметтік дарвинизм тұрғысынан қайта құруға тырысты. Шындығында, оның ерте жазбаларында Дарвин осы тақырыпта ештеңе жарияламас бұрын бірнеше жылға дейін жалпы эволюцияның тұжырымды теориясы көрсетілген. Досы және ізбасары Эдвард Л. Юманстың ынталандыруымен Спенсер 1874 жылы «Социологияны зерттеу» деген атпен кітап жариялады, ол тақырабында «социология» термині бар алғашқы кітап болды. Өмірінде ол бір миллионнан астам кітап сатқан, сол кездегі кез келген басқа әлеуметтанушыдан әлдеқайда көп. Оның ықпалы соншалықты зор болғандықтан, Эмиль Дюркгейм сияқты 19-ғасырдың көптеген ойшылдары өз идеяларын оның идеяларымен салыстырып анықтады. Дюркгеймнің «Қоғамдағы еңбек бөлінісі» Спенсердің социологиясынан көптеген қарыздар алған, оған ұзақ пікірталас болып табылады. Сонымен қатар белгілі биолог болған Спенсер «тіршілікке ең лайықтылардың ие болуы» терминін әлеуметтік-мәдени формалардың тиімді дамуының негізгі механизмі ретінде енгізді. Бұл қоғамның күшті мүшелерінің әлсіз мүшелеріне көмектеспеу керектігін білдіреді. Мысалы, байлар бай болып, кедейлер кедей болып қалуы керек, себебі байлар кедейлерге көмектеспейді. 20-ғасырда Спенсердің еңбектері нәсілге қатысты әлеуметтік дарвинистік көзқарастарынан кейін социологиядағы ықпалы азайды, бұл ғылыми расизмнің бір түрі деп кеңінен есептеледі. Мысалы, «Әлеуметтік статика» (1850) еңбегінде ол империализмнің төмен расаларды жер бетінен жою арқылы өркениетке қызмет еткенін айтты: «Кәдемі бақыттың үлкен жоспарын жүзеге асыратын күштер, кездейсоқ қиындықтарды ескермей, өздеріне кедергі келтіретін адамзаттың бөліктерін жояды. Адам немесе жануар болсын, кедергіні жою керек». Көптеген жұмыстары нәсілге қатысты болғандықтан, Спенсер қазір академиялық ортада «барлық ұлы викториялық ойшылдардың ішінде беделі ең көп құлдыраған» деп сипатталады.
Лестер Франк Уорд
Спенсердің замандасы Лестер Франк Уорд американдық әлеуметтанудың әкесі деп жиі аталады және 1905 жылы Америкалық әлеуметтану қауымдастығының алғашқы президенті болып сайланды, ол қызметін 1907 жылға дейін атқарды. Ол 1883 жылы «Динамикалық әлеуметтану», 1898 жылы «Әлеуметтану негіздері», 1903 жылы «Таза әлеуметтану» және 1906 жылы «Қолданбалы әлеуметтану» еңбектерін жариялады. Сондай-ақ, 1906 жылы 65 жасқа толғанда Браун университетінде әлеуметтану профессоры қызметіне тағайындалды.
В. Э. Б. Дюбуа
1897 жылдың шілдесінде У.Е.Б. Дю Бойс өзінің алғашқы маңызды еңбегі – "Филадельфиялық негр" (1899) атты кітабын жариялады. Бұл 1896–1897 жылдары жүргізген далалық зерттеулеріне негізделген, Филадельфия қаласының афроамерикандық халқына арналған егжей-тегжейлі және жан-жақты әлеуметтанулық зерттеу болды. Бұл жұмыс ғылыми сала үшін жаңалық болды, себебі афроамерикандықтарды ғылыми тұрғыдан зерттеудің алғашқы тәжірибесі және АҚШ-тағы ғылыми әлеуметтанудың дамуына маңызды үлес қосты. Зерттеу барысында Дю Бойс афроамерикандық қоғамның ең төменгі тобын сипаттау үшін "су астында қалған ондық" деген терминді енгізді. 1903 жылы ол бұл терминді кеңінен танымал етті, сондай-ақ қоғамның элиталық тобына қатысты "Талантты ондық" терминін қолданды. Дю Бойс қолданған терминология оның пікірін көрсетеді: ұлттың элитасы, қара және ақ нәсілділердің екеуі де мәдениет пен прогресске қол жеткізу үшін маңызды. Кіріспеде "ХХ ғасырдың мәселесі – түс шегінің мәселесі" деп атап көрсетілді. Еңбектің басты тақырыбы – афроамерикандықтардың қос санасы: американдық және қара болу. Дю Бойс атап көрсеткендей, бұл ерекше ерекшелік бұрын кемшілікке алып келсе, болашақта күшке айналуы мүмкін. "Осыдан бастап, ұлттың тағдыры ассимиляцияға немесе сепаратизмге емес, мақтан тұтатын, берік байланысқа әкелуге бағытталуы керек".
Басқа прекурсорлар
Көптеген философтар мен ғалымдар социологияның дамуына зор ықпал етті, оның ішінде әлеуметтік келісімшарт теориясының жақтастары мен Адам Фергюсон (1723–1816) сияқты тарихшылар ерекше көзге түсті. Фергюсонның әлеуметтік өзара әрекеттесу туралы теориясы үшін ол өзі "заманауи социологияның әкесі" деп аталды. Фергюсон капитализмнің дәстүрлі түрде қоғамды біріктіретін әлеуметтік байланыстарды әлсірететінін айтты. "Социология" терминін алғаш рет қолданған ерте туындылардың қатарында Солтүстік Америка заңгері Генри Хьюздің "Социология: теориялық және практикалық трактаты" мен американдық заңгер Джордж Фитцхугтың "Оңтүстік үшін социология, немесе еркін қоғамның сәтсіздігі" кітаптары бар. Екі кітап та 1854 жылы АҚШ-тағы соғысқа дейінгі кезеңде құлдық мәселесі талқыланған кезде жарық көрді. Вигтік әлеуметтік теоретик және Конттың көптеген еңбектерінің ағылшын тіліне аудармашысы Харриет Мартино алғашқы әйел социолог ретінде танылды. АҚШ-ты зерттеу барысында ол Тәуелсіздік декларациясында жарияланған теңдік идеалы елдің әлеуметтік шындығында, әйелдерді шеттету және құлдық институттарында қалай көрінбейтінін атап өтті. 1890 жылы Канзас университетінде Франк Блэкмар оқыған ең көне социология курсы ашылды. Канзас университетінің тарих және социология факультеті 1891 жылы құрылды, ал 1892 жылы Чикаго университетінде Альбион В. Смолл (1854–1926) құрған алғашқы дербес университеттік социология факультеті құрылды, ол 1895 жылы "Американдық социология журналын" шығарды. Америкалық социология еуропалық социологиядан тәуелсіз жолмен дамыды. Джордж Герберт Мид пен Чарльз Х. Кули Чикаго университетінде символдық интеракционизм мен әлеуметтік психологияның дамуына ықпал етті, ал Лестер Уорд 1883 жылы "Динамикалық социология" жариялап, ғылыми әдістің маңыздылығын атап өтті. Ұлыбританиядағы алғашқы социология факультеті 1904 жылы Лондон экономика мектебінде құрылды. 1919 жылы Германияда Мюнхендегі Людвиг Максимилиан университетінде Макс Вебер жаңа антипозитивистік социологияны құрды. Франкфурт университетіндегі "Әлеуметтік зерттеулер институты" (кейіннен "Франкфурт мектебі" сындық теориясы) 1923 жылы құрылды. [29] Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін сындық теория әдебиет теориясына және мәдени зерттеулердің "Бирмингем мектебіне" әсер етті. Франкфурт университетінің жетістіктері мен социология ғылыми-зерттеу институтына жақын орналасуы Германияны сол кездегі социологияның жетекші күштеріне айналдырды. 1918 жылы Франкфурт социологияның алғашқы кафедрасын құру үшін қаржыландырылды. Германияның инновациялық жұмысы оның үкіметін елді дамыту үшін Мәдениет министрі лауазымын енгізуге ықпал етті. Франкфурттағы социология факультетіне үлес қосқан талантты ғалымдар жақын арада әлемдік деңгейде танымал болды және "Франкфурт мектебі" деп аталды. Олар Маркс теориясының жаңа тұжырымдамаларын зерттеді және Вебер мен Фрейдтің еңбектерін терең зерттеді. Осы ғалымдардың көпшілігі нацистердің қысымымен Германиядан АҚШ-қа көшті. АҚШ-та олар әлеуметтік зерттеулерге зор әсер етті. Социологтардың осы мәжбүрлі көшірілуі Америкадағы социологияның Еуропалық социологияның деңгейіне көтерілуіне мүмкіндік берді, себебі Еуропаның ең көрнекті социологтары Америкада қоныстанды. Феликс Вейль Франкфурт университетінің әлеуметтену тұжырымдамасы бойынша докторлық диссертациясын қорғаған студенттердің бірі болды. Ол Макс Хоркхаймер мен Курт Альберт Герлахпен бірге 1923 жылы құрылған Әлеуметтік зерттеулер институтын құрды. Курт Альберт Герлах институттың бірінші директоры болды. Институтты құрудағы олардың мақсаты – адамдарға әлеуметтік өмірді зерттеуге және түсінуге мүмкіндік беретін орталық құру болды. Вейль, Хоркхаймер және Герлах экономика, саясат, құқық және қоғамдағы ғылыми өзара әрекеттесулерге назар аударуды жоспарлады. Институттың танымалдыққа ие болған негізгі зерттеулері ғылыми марксизмді жаңарту болды. Көптеген меценаттар осы зерттеу саласын дамыту үшін қаржы, жабдықтар және ғимараттармен көмектесті. Герлах ауырып директорлық қызметінен кеткеннен кейін, оның орнына Макс Хоркхаймер келді. Ол институт студенттерін оқығандарына күмәнмен қарауға шақырды. Студенттер теорияны зерттеген кезде, ол олардың оның дұрыстығын анықтауын ғана емес, сонымен қатар оның дұрыс болу себептерін және қоғаммен байланысын түсінуін қалады. Ұлттық-социалистік режим Әлеуметтік зерттеулер институтының көптеген мүшелерін қуғынға түсті. Режим Франкфурт университетінің көптеген студенттері мен қызметкерлерін де қудалады, олардың көпшілігі Америкаға қашқан. Соғыс институттың көптеген адамдарды жоғалтуына және жабылуына әкелді. 1950 жылы институт жекеменшік ұйым ретінде қайта ашылды. Осы сәттен бастап Әлеуметтік зерттеулер институты АҚШ-тағы социологиялық зерттеулермен тығыз байланысты болды. 1920 жылы Флориан Знанецкий (1882–1958) Польшада факультет құрды. Уильям И. Томас Чикаго университетінің социология факультетінің ерте түлектерінің бірі болды. Ол алған білімі мен жұмысы социологияны көптеген жағынан өзгертті. 1918 жылы Уильям И. Томас пен Флориан Знанецкий "Еуропадағы және Америкадағы поляк шаруасы" атты еңбегін жариялады. Бұл еңбек социологиялық теорияны терең тәжірибелік зерттеулермен біріктірді, соның нәтижесінде социологиялық зерттеулердің методологиялық негізі қаланды. Бұл социологтардың әдістерін өзгертіп, оларға жаңа үлгілерді көруге және жаңа теорияларды байланыстыруға мүмкіндік берді. Бұл жарияланым социологтарға зерттеулерін жүргізудің жаңа тәсілін берді және оларды жаңа деңгейде дәлелдеуге мүмкіндік берді. Осының нәтижесінде барлық зерттеулер неғұрлым сенімді болды және қоғамның назарына ілігуі қиын болмады. 1920 жылы Знанецкий Польшада зерттеулер мен оқытуды кеңейту үшін социология факультетін құрды. Парсонстың "Әлеуметтік әрекеттер құрылымы" (1937) американдық социологиялық дәстүрді консолидациялады және американдық социологияның ең жылдам даму кезеңіндегі бағытты белгіледі. Парсонстың канонында, алайда, Вильфредо Парето Маркс немесе Симмельден гөрі маңыздырақ роль атқарады. Оның каноны социологиядағы әртүрлі теориялық дәстүрлерді біріктіру және ғылыми даму арқылы дәлелдеу қалауымен басшылыққа алынды. Американдық социологияның алғашқы кезеңдерінде Маркс екінші орында тұруы Парсонсқа байланысты болуы мүмкін, бірақ еуропалық социологиялық ойдағы марксизмнің үстемдігі Марксқа Дюркгейм мен Вебермен қатар үш "классикалық" социологтың бірі ретінде беделді орнын берген.
19 ғасыр: позитивизмнен антипозитивизмге
Алғашқы теоретиктердің әлеуметтануға қатысты әдістемелік көзқарасы – осы ғылымды табиғат ғылымдарымен шамалас қарастыру болды. Эмпиризмге және ғылыми әдіске басымдық беру, кез келген социологиялық тұжырымдамалар мен нәтижелерге күдік тудырмайтын негіз беру мақсатымен, сондай-ақ социологияны философия сияқты эмпирикалық негізі аз салалардан ажырату үшін іздестірілді. Осы көзқарас, позитивизм деп аталып, алғаш рет теоретик Огюст Конт тарапынан жасалды. Позитивизмнің негізінде тек ғылыми білім ғана нақты және шындыққа сай білім деген теория тұрды. Конт, теорияның позитивизм саналы деп танылуы үшін қатаң талаптар қойды. Ол, осындай шынайы білімді тек қатаң, үнемі тексерілетін әдістер арқылы, ғылыми және сандық негізде растау арқылы ғана алуға болады деп есептеді. Мақсаты – құрылымдық заңдарды ашу үшін, яғни «әлеуметтік фактілерді» анықтау үшін өзара байланыстарды іздеу болды. Дюркгейм жеке тұлғаға жататын ұғымдардың, шындығында әлеуметтік жағдайлармен анықталатынын дәлелдеді. Осы құбылыстарға мысалдар – суицид, қылмыс, моральдық наразылық, адамның тұлғасы, уақыт, кеңістік және Құдай. Ол қоғамның адамның өмірінің барлық аспектісіне бұрынғыдан әлдеқайда күшті әсер ететінін көрсетті. Дюркгейм әлеуметтік реформалар мен әлеуметтік ынтымақты нығайту үшін социологиялық зерттеулердің нәтижелерін қолдануға ұмтылды. Бүгінде Дюркгеймнің позитивизміне қатысты ғылыми еңбектерде шамадан тыс жоғары бағалау мен қарапайымдаушылыққа бейімділік кездесуі мүмкін. Конт – әлеуметтік құбылыстарды асыл ғылым сияқты ғылыми талдауға тартуға болатынын алғаш айтқан ірі социолог болды, ал Дюркгейм эпистемологиялық шектеулерді толыққанды мойындады. Позитивизмге қарсылық білдіру неміс философы Георг Вильгельм Фридрих Гегельдің (1770–1831) эмпиризмді сынай білмеушілік деп сынауымен және детерминизмді тым механикалық деп қарауымен басталды. Карл Маркс әдістемесі Гегельдің диалектикалық тәсілінен қарыз алды, бірақ сонымен қатар позитивизмді сындық талдаудың пайдасына қабылдамады, «фактілерді» эмпирикалық жолмен жинаумен қатар, иллюзияларды жоюға тырысты. Ол, құбылыстарды жай ғана тіркеудің орнына, сынап талдау қажет деп мәлімдеді. Дегенмен Маркс тарихи материализмнің экономикалық детерминизміне негізделген қоғам туралы ғылымды құруға ұмтылды. Бірақ позитивист емес ретінде, ол табиғат ғылымдары ұстанғандай «тарихи емес, өзгермейтін немесе жалпыланатын» қарым-қатынастарды іздемейді. Вебер мен Георг Симмель әлеуметтік ғылымдарға қатысты Верстехен (немесе «түсіндіру») тәсілін енгізді; сыртқы бақылаушы белгілі бір мәдени топқа немесе жергілікті халыққа өздерінің шарттарымен және өз көзқарастарымен қатынасуға тырысатын жүйелі процесс. Симмельдің еңбегінің арқасында, әсіресе, әлеуметтану позитивистік деректерді жинаудан немесе құрылымдық заңдардың детерминистік жүйесінен тыс сипатқа ие болды. Өмірінің көп бөлігін әлеуметтану академиясынан оқшауланған Симмель, Конт пен Дюркгеймге қарағанда феноменологиялық және экзистенциалдық жазушыларды еске түсіретін қазіргі заманның ерекше талдауларын жасады, әлеуметтік жекеліктің формалары мен мүмкіндіктеріне ерекше назар бөлді. Оның әлеуметтануы, «Қоғам дегеніміз не?» деген сұрақ арқылы қабылдаудың шектерін неоканттық тұрғысынан сынады, бұл Канттың «Табиғат дегеніміз не?» деген сұрағына тікелей сілтеме жасады.
ХХ ғасырдың басында
XX ғасырдың басында АҚШ-та әлеуметтану кеңінен дамыды, оның ішінде қоғамның эволюциясына қатысты макросоциология және күнделікті адамдардың әлеуметтік өзара әрекеттеріне қатысты микросоциологияның дамуы болды. Джордж Герберт Мидтің (1863–1931), Герберт Блюмердің (1900–1987) және кейіннен Чикаго мектебінің прагматикалық әлеуметтік психологиясына негізделген әлеуметтанушылар символдық интеракционизмді жасады. 1920 жылдары Дьердь Лукач «Тарих және тап санасы» (1923) атты еңбегін жариялады, ал Дюркгейм мен Вебердің бірқатар еңбектері авторларының қазасынан кейін жарық көрді. Осы кезеңде Франкфурт мектебінің мүшелері, мысалы, Теодор В. Адорно (1903–1969) және Макс Хоркхаймер (1895–1973) сындық теорияны дамытты, марксизмнің тарихи-материалистік элементтерін Вебер, Фрейд және Грамшидің түсініктерімен біріктірді – атауымен болмаса, капиталистік модернизмді Ағартушылықтың негізгі қағидаларынан алшақтау ретінде сипаттады. 1930 жылдары Талкотт Парсонс (1902–1979) әлеуметтанудың әртүрлі салаларын біріктіруді көздеп, әмбебап әдістеме әзірлеуге тырысты. Ол іс-қимыл теориясы мен функционализмді дамытты, әлеуметтік тәртіпті зерттеуді макро және микро факторлардың құрылымдық және еріктік аспектілерімен байланыстырды, ал талқылауды жүйелік теория мен кибернетиканың жоғары деңгейдегі түсіндірме контекстіне енгізді. Парсонс әлеуметтік тәртіпті зерттеуде «жоғарыдан төменге» емес, «төменнен жоғарыға» қарай зерттеуді ұсынды. Оның шәкірттерінің бірі Гарольд Гарфинкель осы бағытта этнометодологияны дамыта бастады. Қытайда 1952 жылы семиотика, салыстырмалы тіл білімі және кибернетикамен бірге бұл пәнге «буржуазиялық жалған ғылым» ретінде тыйым салынды және 1979 жылға дейін қайта оралмады. Алайда, сол кезеңде Батыстағы консервативті университеттер де социологияны әлсіретті. Бұл, ішінара, пәннің өзінің мақсаттары мен міндеттері арқылы либералдық немесе солшыл ойларға бейімділігіне байланысты болды. Пәннің құрылымдық функционалистер құрғандығын ескерсек, бұл көзқарас біршама негізсіз болды (бірақ Дюркгеймді американдық аудиторияға Парсонс таныстырғандықтан, оның түсіндіруі жасырын консерватизмге қатысты сынға ұшырады). Вебердің тап туралы түсінігін де пайдаланып, ол АҚШ сол кезде әскери, саяси, экономикалық және кәсіби одақтардың басшыларынан құралған билік элитасымен басқарылатынын анықтады. Оның «Социологиялық қиял» (1959) еңбегінде проблеманың адамдардың өз проблемаларын жеке мәселелер ретінде қарастыруында емес, әлеуметтік процестердің нәтижесі ретінде қарастыруында екендігі айтылды. Сондай-ақ 1959 жылы Эрвинг Гоффман «Күнделікті өмірдегі өзін-өзі таныстыру» атты еңбегін жариялады және драматургиялық талдау теориясын енгізді, ол барлық адамдар басқа адамдардың санасында өзі туралы белгілі бір әсерді қалдыруға ұмтылады деп мәлімдейді. Райт Миллстің идеялары 1960 жылдардың Жаңа солшылдарына әсер етті, сонымен қатар ол осы партияның атын да берген. Кейін Герберт Маркузе бұл қозғалысқа қатысты. Мұндай қатынастардың мысалдары – дискурс және билік білімі. Фуко сонымен қатар «Сексуалдық тарихы» (1976) еңбегімен адамның сексуалдылығын зерттеді. Оның ықпалымен Джудит Батлер кейінірек квир теориясын дамытты. Рейвин Коннелл өз кезегінде гомосексуализмді стигматизациялауды гегемониялық ерліктің өнімі ретінде анықтады. 1960 жылдары әлеуметтанушылар сандық және сапалық зерттеу әдістерінің жаңа түрлерін де жасады. Пол Лазарсфельд Колумбия университетінің қолданбалы әлеуметтік зерттеулер бюросын құрды, онда ол әлеуметтік зерттеулердің әдістері мен ұйымдастырылуына үлкен ықпал етті. Социологиялық әдіске қосқан көптеген үлесі оған «заманауи эмпирикалық социологияның негізін қалаушы» деген атақ берді. Лазарсфельд статистикалық сараптаманы, панельдік әдістерді, жасырын құрылымды талдауды және контексттік талдауды жетілдірді. Сол онжылдықта Пьер Бурдье habitus тұжырымын дамыта отырып, тап тек экономикалық құралдармен ғана емес, сонымен қатар таптың қалған бөлігімен бөлісетін әлеуметтік талғаммен де анықталады деп мәлімдеді. Экономикалық капиталдан басқа, ол мәдени, әлеуметтік, білімдік, тілдік және саяси капиталды да анықтады. Бұлардың барлығы символдық капиталға үлес қосты. Ричард Сеннет өз кезегінде жұмысшы табының адамдары әлеуметтік мәртебелерінің артуынан кейін дағдарысқа ұшырағанын анықтады, өйткені бұл олардың өсіп келе жатқан ...
Құрылымдық
Структурализм – "адам өмірінің құбылыстары өзара байланыстары арқылы ғана түсінікті болады деген сенім. Осы қатынастар құрылымды құрайды, ал беткі құбылыстардың жергілікті өзгерістерінің артында абстрактілі құрылымның тұрақты заңдары жатыр". Еуропада структурализм 1900 жылдардың басында, негізінен Франция мен Ресей империясында Фердинанд де Соссюрдің құрылымдық тіл білімінде және одан кейінгі Прага, Мәскеу мектептерінде дамыды. Саяси социолог Сеймур Мартин Липсет демократияның шарттары туралы салыстырмалы перспективада кеңінен жазды, модернизация теорияларында және жаңадан пайда болған саяси ғылымда ықпалды болды.
Тәуелдік теориясы
Латын Америкасында тәуелділік теориясы, структуралистік теория ретінде қалыптасып, кедей мемлекеттердің "әлемдік жүйеге" ену жолы арқылы кедейленіп, ал бай мемлекеттердің байығанын дәлелдейді. Бұл теория 1960 жылдардың соңында, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, ғалымдар Латын Америкасындағы дамудың тоқтап қалу себептерін іздеген кезде ресми түрде жасалды. Теория 1960 және 1970 жылдары кең таралды, себебі ол әлемнің көп бөлігінде кедейліктің жалғасуына байланысты ықпалын жоғалтып бара жатқан жаңғыру теориясын сынады. Сол кезде либералды даму теориясының негізгі қағидалары сынға ұшырады. Бұл теория шамадан тыс урбанизацияның себептерін түсіндіру үшін қолданылды, яғни урбанизация қарқыны кейбір дамушы елдерде өнеркәсіптік өсімнен асып түсті. Тәуелділік теориясының ықпалымен дүниежүзілік жүйелер теориясы пайда болды, ол әлемдік тарих пен әлеуметтік өзгерістерге макро деңгейде қарастырады және әлемдік жүйені (ұлт мемлекеттер емес) әлеуметтік талдаудың басты (бірақ жалғыз емес) бірлігі ретінде қарастырады. Иммануэль Валлерштейн 1970 жылдары дүниежүзілік жүйелерді талдаудың ең белгілі нұсқасын жасады. Валлерштейн капиталистік әлемдік экономиканың өркендеуін "ұзақ" 16 ғасырдан (1450-1640 жж.) бастап қарастырады. Оның пікірінше, капитализмнің өркендеуі феодализмнің созылған дағдарысының (1290-1450 жж.) кездейсоқ салдары болды. Еуропа (Батыс) өз артықшылықтарын пайдаланып, әлемдік экономиканың басым бөлігін бақылауға алып, индустрияландыру мен капиталистік экономиканың дамуы мен таралуына жетекшілік етті, бұл тікелей емес, бірақ теңсіз дамуға әкелді. Бұл жүйе өз кезегінде коммуникация арқылы қалыптасады, ол "ақпараттың, сөздің және түсініктің синтезі" ретінде анықталады және вербальді және вербальді емес әрекеттерден туындайды. Бұл жүйелер бір-бірімен ("құрылымдық байланыстар" арқылы) байланысты, ол бір жүйеден екінші жүйеге (адамдардан жүйелерге дейін) коммуникацияны аударады, және мұның болмауы қазіргі капитализм үшін мәселе тудырады. Постмодернизм Мишель Фуко, Клод Леви-Стросс сияқты ойшылдардың адам субъектісі туралы ағартушылық көзқарастарына қарсы шығуымен және Луи Альтюссердің марксизмді антигуманизммен үйлестіру әрекетімен байланысты. Көзге түскен қозғалыспен байланысты теоретиктердің көпшілігі бұл атаудан бас тартты, егер болса, постмодернизмді талдау әдісі ретінде емес, тарихи құбылыс ретінде қабылдауды жөн көрді. Дегенмен, әлеуметтік және саяси ғылымдарда өзін-өзі саналы постмодернистік туындылар пайда болуын жалғастыруда.
Кесимелік
1980 жылдары Белл Хукс ақ және ақ емес әйелдердің қоғамда әртүрлі кедергілерге тап болатынын айтты. Кейіннен 1989 жылы Кимберле Креншоу интерсекционалдық тұжырымдамасын жасады, ол әртүрлі сәйкестіктердің қиылысуы арқылы әртүрлі дискриминация түрлерінің қалыптасуын сипаттайды. Соңыннан социолог Хельма Лутц теңсіз билік қатынастарының негізін құрайтын 14 "айырмашылық сызығын" сипаттады. Пьер Бурдье мәдени капитал туралы жұмысы үшін сыншылардың үлкен құрметіне ие болса, кейбір француз социологтары, әсіресе Жан Бодрияр мен Мишель Маффосоли, түсініксіздігі мен релятивизмі үшін сынға ұшырады. Никлас Лухман сияқты функционалистік жүйелер теориясының өкілдері ғасыр соңына дейін социологиядағы басты күш болып қала берді. 1994 жылы Роберт К. Мертон ғылым социологиясына қосқан үлесі үшін Ұлттық ғылым медалімен марапатталды. Позитивизм дәстүрі бүгінге дейін танымал, әсіресе АҚШ-та. Бұл ғылымның ең көп сілтеме жасалатын екі американдық журналы – «Американдық социология журналы» және «Американдық социологиялық шолу» негізінен позитивизм дәстүріндегі зерттеулерді жариялайды, бірақ ASR көбірек әртүрлілік көрсетеді (ал «Британдық социология журналы» негізінен позитивизм емес мақалаларды жариялайды). Критикалық реализм – Рой Бхаскар (1944–2014) жасаған ғылымды түсінуге қатысты философиялық көзқарас. Ол жалпы ғылым философиясын (трансценденталдық реализм) әлеуметтік ғылым философиясымен (критикалық натурализм) біріктіреді. Ол эмпиризм мен позитивизмнің түрлеріне қарсы тұрады, ғылымды себептік механизмдерді анықтаумен байланысты деп есептейді. Сонымен қатар, әлеуметтік ғылымдар контекстінде ғылыми зерттеулер Карл Маркс еңбектеріне ұқсас әлеуметтік құрылымдар мен институттарды сынауға тікелей әкелуі мүмкін екенін көрсетеді. ХХ ғасырдың соңғы онжылдықтарында ол түрлі «постмодернизм» ағымдарына қарсы тұрды. Бұл – философиялық реализмнің түрлерінің бірі, сондай-ақ әлеуметтік ғылымдарда қолданылатын аналитикалық реализм және нәзік реализм сияқты реализмнің басқа да түрлері.