Кіріспе

Салғырттық (ағылш. "slacker" және "activism" сөздерінің қосындысы) – саяси немесе әлеуметтік мәселені әлеуметтік желілер немесе онлайн петициялар сияқты құралдармен қолдау көрсету тәжірибесі, бұл өте аз күш-жігер мен жауапкершілікті талап етеді. Салғырттықтың басқа да түрлеріне әлеуметтік желілерде "ұнату", "бөлісу" немесе "твиттеу" сияқты онлайн әрекеттерге қатысу, интернет петициясына қол қою, мәселені қолдау үшін мәлімдеме немесе хабарламаны көшіріп жариялау, мәселеге қатысты нақты хэштегтерді тарату немесе әлеуметтік желідегі профиль суретін немесе аватарын ынтымақтастықты білдіру үшін өзгерту кіреді. Салғырттықты сынаушылар оның жалпы мақсатқа мағыналы үлес қоса алмайтынын айтады, себебі онлайн немесе офлайн қолдау көрсетудің төмен деңгейі беткей, тиімсіз, конструктивті пайдалануға болатын энергияны кетіреді және оны толықтырудың орнына, нақты белсенділік түрлерін алмастырады, тіпті кері нәтиже беруі мүмкін. Топтар азаматтық қатысу мен ұжымдық әрекеттерді жеңілдету үшін әлеуметтік желілерді жиі пайдалана бастағандықтан, салғырттықты қолдаушылар оның белсенділікке бастап, аз танымал мәселелерге қолдау көрсетуге көмектесетінін атап көрсетті.

Терминнің қолданылуы

Терминді 1995 жылы Cornerstone фестивалінде Дуайт Озард пен Фред Кларк енгізді. Бұл термин жастардың қоғамға шағын, жеке масштабта әсер ету үшін төменнен жоғарыға қарай жүргізілетін іс-шараларын білдіретін "slacker activism" фразасын қысқарту үшін жасалды (мысалы, наразылық акциясына қатысудың орнына ағаш отырғызу). Термин бастапқыда оң коннотацияға ие болған. Newsday газетінің қызметкері Монти Фан 2001 жылы "Желіде 'Слактивизм'/Жақсылық жасаушылар жәшіктерге толып жатыр ма?" деген мақаласында бұл терминді алғаш рет қолданды. "Слактивизм" терминін қолданудың ерте мысалы Барнаби Федердің "Нью-Йорк Таймс" газетіндегі "Олар үміттенгеніне жетіп алмады" деген мақаласында кездеседі. Федер Snopes.com-ның алаяқтыққа қарсы күресушісі Барбара Миккелсонды цитата келтірді, ол жоғарыда аталған іс-әрекеттерді сипаттады: "Бәрі де ынтасыздықтан туындайды – адамдар орындықтарынан қозғалмай жақсылық жасағысы келеді". "Слактивизм" термині Евгений Морозовтың "Интернет еркінің қараңғы жағы: Желдік алдамшы" (2011) кітабында да қолданылған. Онда Морозов слактивизмді Колдинг Йоргенсеннің экспериментімен байланыстырады. 2009 жылы Даниялық психолог Андерс Колдинг Йоргенсен зерттеуінің бөлігі ретінде жасанды Facebook тобын құрды. Бетте ол Копенгаген қалалық билігі тарихи "Ақбаяқ" фонтанының бұзылуын жоспарлап отырғанын хабарлады. Бірінші күні 125 Facebook мүшесі Колдинг Йоргенсеннің тобына қосылды. Жақтастардың саны тез өсіп, ақырында 27 500-ге жетті. Морозовтың пікірінше, Колдинг Йоргенсеннің эксперименті слактивизмнің маңызды компонентін көрсетеді: "Коммуникация құны төмен болғанда, топтар оңай әрекетке көше алады". Клей Ширки де слактивизмді "күлкілі түрде оңай топ құру" деп сипаттады. 2009 жылы NPR-де Морозов "жаңа медиаға көбірек сену арқылы қол жеткізілген жариялылықтың пайдасы дәстүрлі белсенділер ұшырауы мүмкін ұйымдық шығындарға тұрарлық па, себебі қарапайым адамдар дәстүрлі (және дәлелденген) белсенділік формаларынан бас тарта бастайды" деген сұрақ қойды. Слактивизмді сынау көбінесе интернет-әрекеттерінің тиімсіздігі және/немесе олардың нақты өмірдегі саяси қатысуды шектеуі немесе азайтуы туралы идеяны қамтиды. Дегенмен, слактивизм туралы көптеген зерттеулер нақты жағдайға немесе науқанға қатысты болғандықтан, белгіленген мақсатқа жететін слактивистік әрекеттердің нақты пайызын анықтау қиын. Сонымен қатар, көптеген зерттеулер демократиялық немесе ашық контекстегі белсенділікке назар аударады, ал профиль суреті ретінде аватарды немесе лозунгты пайдалану авторитарлық немесе репрессивті елдерде қарсылықтың формасы болуы мүмкін. Мика Уайт, слактивизм әдетте қозғалыстарға және өзгерістерге қатысудың ең оңай жолы болғанымен, онлайн белсенділіктің жаңалығы адамдар өздерінің қатысуының іс жүзінде ешқандай әсер етпейтінін түсіне бастағанда жоғалып кететінін, нәтижесінде белсенділіктің барлық формаларына деген үмітсіздікке әкелетінін айтты. Ол бүгінгі әлеуметтік желілердегі науқандарды Гринсборо отырыстары сияқты нақты, жоғары тәуекелді белсенділікпен салыстыруға болмайды деп мәлімдеді. The New Statesman басылымы ең көп бөлісілген он петицияның нәтижелерін талдап, олардың барлығын сәтсіз деп таныды. Брайан Дуннинг 2014 жылғы "Slacktivism: Awareness Raising" подкастында слактивизммен байланысты интернет-әрекеттері ең жақсы жағдайда уақытты ысырап ету екенін, ал ең нашар жағдайда "жақсы себеп деп айтылған нәрсеге нақты ақша беруге көндірілген кресло белсенділерінен миллиондаған доллар ұрлау" тәсілі екенін айтты. Оның пікірінше, көптеген слактивизм науқандары "жаман ақпаратқа, нашар ғылымға негізделген және көбінесе жалған".

Амалсыздықты қорғау

Гладуэллдің «Нью-Йоркерде» (жоғарыда қараңыз) слактивизмді сынауына жауап ретінде журналист Лео Мирани, егер активизм отыру акциялары, тікелей әрекеттер және көшедегі қақтығыстар ретінде ғана анықталса, онда ол дұрыс болуы мүмкін дейді. Алайда, егер активизм адамдардың хабардар болуын арттыру, олардың ойын өзгерту және бүкіл әлемдегі пікірлерге әсер ету туралы болса, онда революция шынымен «твиттерде», «хэштегтерде» және «YouTube-та» болады. 2012 жылдың наурыз айында «Financial Times» газетінде жарияланған мақаласында, Иеміздің қарсылық армиясына байланысты зорлық-зомбылықты шешуге жасалған күш-жігер туралы сөз қозғаған Мэтью Грин «Кони 2012» бейнесінің артындағы слактивистер «30 минуттық бейнесімен 26 жылдан бері қақтығыс басталғаннан бері дипломаттар, ҮЕҰ қызметкерлері мен журналистердің батальондарынан гөрі көбірек нәтижеге жетті» деп жазды. Слактивизм көбінесе жамандау үшін қолданылса да, кейбір ғалымдар цифрлық кеңістіктегі активизмнің шындық екенін атап көрсетеді. Бұл ғалымдар слактивизмнің кемшіліктері болуы мүмкін екенін, бірақ ол активизмге оң үлес қосуы мүмкін және қазіргі цифрлық жағдайда ол қашынып жүруге болмайтын нәрсе дейді. Қызығы, «слактивистер белсенді емес адамдарға қарағанда екі есе көп әрекеттерге қатысады, ал олардың әрекеттерінің «басқаларға әсер ету әлеуеті жоғары». Бұл «әлеуметтік чемпиондар» әлеуметтік желілердегі қатысуды тікелей жауап берумен байланыстыра алады, олардың ашық диалогын экономикалық, әлеуметтік немесе саяси әрекетке айналдырады. Басқалары протесттің осы цифрлық формасымен байланысты кемшіліктерді мойындағанмен, слактивизм мүмкіндіктеріне қатысты сәл оптимистік көзқарас ұстанады. Солтүстік Каролина университетінің доценті және Беркман Интернет және қоғам орталығының оқытушысы Зейнеп Туфекчи, Беркман түскі ас сериясының бір бөлімінде әртүрлі әлеуметтік қозғалыстардағы ұжымдық әрекетке слактивизмнің әсерін талдады. Ол цифрлық активизмнің әлеуметтік және саяси қозғалыстардың өркендеуіне үлкен үлес қосатынын және наразылықты ұйымдастырудың тиімді құралы екенін мойындайды. 2015 жылғы зерттеуде слактивизмнің әлеуметтік желілердегі шеткі түйіндер арқылы ақпарат тарату арқылы әлеуметтік наразылықтардың жылдам өсуіне қалай ықпал ететіні сипатталды. Авторлар слактивистердің белсенділік танытқан азшылықтарға қарағанда белсенділігі төмен болғанын, бірақ олардың күші олардың санында екенін атап көрсетеді: «олардың наразылық хабарламаларын таратуға қосқан үлесі негізгі қатысушылармен салыстырылады». Алайда, Туфекчи наразылықты ұйымдастыру қабілетінің күшеюі, шын мәнінде әсер ету қабілетінің әлсіреуімен бірге жүреді дейді, өйткені слактивизм өзгерістерге қол жеткізу үшін қажетті наразылық деңгейіне жете алмайды. Black Lives Matter қозғалысы жүйелі расизмді тоқтатуды талап етеді. Бұл қозғалыс 2014 жылдан бері әлеуметтік желілермен, әсіресе Twitter-де #blacklivesmatter және #BLM хэштегтерімен тығыз байланысты. Бұл қозғалысқа қатысушылардың телефондары арқылы үлес қосу мүмкіндігі, әсіресе АҚШ-та, халықтың хабардарлығын арттырып, қатысуын жеңілдетті. Журналист Кортни К. Радш пікірінше, Араб көктеміне дейін және оның кезіндегі Араб жастары үшін осындай төмен деңгейдегі қатысу маңызды болды, өйткені бұл сөз бостандығының бір түрі болды және негізгі БАҚ назарын аударуға сәтті көмектесті, мысалы, хэштег «трендтік тақырыпқа айналғанда, ол ақпаратты ұйымдастыруға көмектесе отырып, БАҚ назарын аударуға көмектеседі». Сонымен қатар, зерттеулер «Интернет іс-әрекеттерінің нақты өмірдегі іс-әрекеттерді ығыстыру туралы қорқыныш негізсіз» екенін көрсетеді, өйткені олар саяси қатысуға жағымды немесе жағымсыз әсер етпейді. Әдемілікке қатысты науқан (HRC) Некеге теңдік тағы бір мысал келтіреді, слактивизм қалай айтарлықтай өзгеріс жасауға қолданылуы мүмкін. Бұл науқан Facebook пайдаланушыларын өздерінің профильдік суреттерін ортасында теңдік белгісі (=) бар қызыл суретке ауыстыруға шақырды. Бұл ұйымдарға петицияларға немесе басқа да шақыруларға қанша адам «басқандығын» қадағалап, табыстарын өлшеуге мүмкіндік береді. Кликтивизмнің идеясы - әлеуметтік желілер ұйымға немесе мақсатқа қолдау көрсетудің тез әрі оңай жолын ұсынады. Цифрлық ұйымдардың басты мақсаты - қатысу деңгейін көбейту үшін өз мүшелерінен немесе көрермендерінен аз сұрауға тырысу. Кликтивизм нақты қатысуға мән бермей, қолдауды, қатысуды және ауқымды өлшеуге тырысады. Кликтивизмді сынға алғандар бұл жаңа құбылыс әлеуметтік қозғалыстарды жарнамалық кампанияларға айналдырады, онда хабарламалар тестіленіп, кликтер саны тіркеледі және A/B сынақтары жиі жүргізіледі дейді. Бұл көрсеткіштерді жақсарту үшін хабарламалар оңайырақ сұраулар мен қарапайым әрекеттер жасау үшін қысқартылады. Бұл өз кезегінде әлеуметтік әрекетті электрондық пошта мекенжайларының тізімінен тұратын мүшелерге айналдырады, олардың арасында белсенді адамдар жоқ.

Қайырымдылық

Қайырымдылықтың белсенділіксіздігі – жеке тұлғаның аз күш жұмсау арқылы қолдайтын іс-әрекеті. Онлайн белсенділіксіздіктің мысалдарына Facebook-та мақұлдау статусын жариялау, қайырымдылық ұйымының Facebook-тағы жарияланымдарына «лайк» басу, Twitter-де қайырымдылық ұйымының қолдау сұрауын жариялау немесе қайта жариялау, интернет петициясына қол қою, YouTube-та бейнелерді жариялау және бөлісу кіреді. Адам мұқтаж адамға көмектесу үшін емес, өзін жақсы сезіну үшін және алдындағы жағдайға жағымды үлес қосыптыр деген сезімде болу үшін суретті «жақсы көруі» мүмкін. Бұл құбылыс адамдар арасында кең таралды, олар аз қамтылған адамдарға көмектесу үшін сапарға шығулары немесе суреттегі адамға «көмектесу» үшін Facebook-та көптеген жазбаларды «жақсы көру» арқылы осыны істеуі мүмкін. Мысалы, 2012 жылдың наурыз айында әлеуметтік желілерде қысқа мерзімге танымал болған Kony 2012 науқаны. Офлайн қайырымдылық белсенділіксіздігінің мысалдарына Livestrong білезігі, сондай-ақ себептерді қолдау үшін жарнамалық стикерлер мен мобильді донорлық сияқты хабардарлық ленталар мен керек-жарақтар кіреді. 2020 жылы COVID-19 пандемиясы кезінде «Біздің денсаулық сақтау қызметкерлеріне қолдау білдірейік» акциясы бірнеше елде кең таралды. Бұл термин 2010 жылғы Гаитидегі жер сілкінісіне әлемнің реакциясын сипаттау үшін жиі қолданылады. Қызыл Крест хабарлама арқылы 2 күнде 5 миллион доллар жинады. Жер сілкінісі туралы ақпаратты тарату үшін әлеуметтік желілер пайдаланылды. Жер сілкінісінен кейін CNN телеарнасы Twitter-дегі ең танымал тақырыптардың төртеуі Гаитидегі жер сілкінісімен байланысты екенін хабарлады.

Саяси

Слактивизмнің кейбір түрлері саяси мақсаттарды көздейді, мысалы, президенттік науқанға қолдау көрсету немесе үкіметтік шараларға әсер етуге бағытталған интернет петициясына қол қою. Change.org онлайн петициялар сайты 2011 жылдың сәуір айында қытай хакерлерінің шабуылына ұшырап, тоқтатылғанын мәлімдеді. Change.org хакерлердің "сайтты жабу қажеттігін сезінуі" өздерінің жедел өсіп келе жатқан табысының және әсіресе "Ай Вэйвэйді босату туралы үндеу" петициясының дұрыстығының куәсі деп есептеу керек деді. 2011 жылдың сәуір айында қытай билігі тарапынан ұсталған белгілі адам құқықтары белсендісі Ай Вэйвэй 2011 жылдың 22 маусымында Пекиннен босатылды, бұл Change.org үшін онлайн науқаны мен Айдың босатылуын талап еткен петициясының жемісі деп бағаланды.

Өзімді сезіну

Симпатиялық салғырттылықты Facebook сияқты әлеуметтік желілерде байқауға болады, онда пайдаланушылар бір мәселені қолдау үшін немесе мұқтаж адамдарға қолдау көрсету үшін беттерді ұната алады. Сондай-ақ, осы типтегі салғырттылықта пайдаланушылардың профиль суреттерін өздерінің достарына осы мәселеге қызығушылық таныстыратынын көрсететін суреттерге ауыстыруы да жиі кездеседі. Бұл өз симпатиясын көрсету үшін белгі тағудың виртуалды баламасы деп санауға болады; алайда, мұндай белгіні алу көбінесе осы мәселеге ақшалай көмек беруді талап етеді, ал профиль суретін өзгерту мұндай талапты көздейді. Симпатиялық салғырттылықта кішкентай балалардың, жануарлардың және мұқтаж болып көрінетін адамдардың суреттері көрермендерге сенімділік сезімін беру үшін жиі қолданылады, бұл науқан олардың естелігінде ұзақ сақталады. Науқандарда балаларды пайдалану көбінесе үлкен аудиторияға жетудің ең тиімді жолы болып табылады, себебі жарнаманы көрген көптеген ересектер мұқтаж балаға немқұрайлы қарай алмайды. Симпатиялық салғырттылықтың мысалы – швед газеті Aftonbladet-тің «Vi Gillar Olika» («Біз әртүрлілікті ұнатамыз») науқаны. Бұл науқан 2010 жылы Швецияда кеңінен талқыланған ксенофобия мен расизмге қарсы басталды. Науқанның басты символы – 1985 жылы француздық SOS Racisme ұйымының «Touche pas à mon Pote» науқанынан алынған «Vi Gillar Olika» деген жазуы бар ашық қол. Тағы бір мысал – 2011 жылы Норвегиядағы терактіден кейін, 77 адам қаза тапқаннан кейін Facebook пайдаланушылары өз суреттеріне Норвегия туын қосуы. Бұл науқанға шведтік Ұлттық партия да назар аударды және өз жақтастарын профиль суреттерін жаңартуға шақырды.