Босния және Герцеговинаны аннексиялау салдарынан туған дағдарыс

Кіріспе

Босния дағдарысы, сондай-ақ Аннексия дағдарысы (Bosnische Annexionskrise, Bosna Krizi;) немесе Бірінші Балқан дағдарысы деп те аталады, 1908 жылғы 5 қазанда Австрия-Мажарстан Босния мен Герцеговинаны, бұрын Осман империясының құрамында болған, бірақ 1878 жылдан бері Австрия-Мажарстан басқаруындағы аумақтарды аннексиялаған кезде басталды. Бұл бір жақты әрекет Болгарияның Осман империясынан тәуелсіздік жариялаған күнімен – 5 қазанмен – сәйкес келді. Бұл Австрия-Мажарстанның Балқандағы көршілері – Сербия мен Черногория, сондай-ақ барлық ірі державалардың наразылығын тудырды. 1909 жылғы сәуірде Берлин шартына түзетулер енгізіліп, дағдарысқа нүкте қойылды. Дағдарыс Австрия-Мажарстанның толық дипломатиялық жеңісімен аяқталғанымен, ол Австрия-Мажарстан мен оның көршілері – әсіресе Сербия, Италия және Ресей арасындағы қарым-қатынастарды күйретіп, ұзақ мерзімді перспективада Бірінші дүниежүзілік соғысқа жол ашты. Анексия серб ұлтшылдарының ықпалын күшейткендіктен, Австрия-Сербия қарым-қатынастары 1914 жылы соғыс жариялауға дейін шиеленісіп, ушықты.

Өмірбаян

1870-ші жылдардың ортасында Балқанда Осман билігіне қарсы бірқатар зор көтерілістер болды, сондай-ақ түріктердің де оған жауап ретінде қатыгездік пен жазалау шараларын қолдануына куә болдық. Ресей императоры Александр II Осман империясына қарсы араласуды ниеттеніп, Австрия-Мажарстанмен келісімге келді. 1877 жылғы Будапешт конвенциясында екі держава Ресейдің Бессарабияны аннексиялауына, ал Австрия-Мажарстанның Түркиямен болатын соғыста Ресейге бейтараптық сақтауына келісті. Бұл қолдауға ие болған Ресей, Австрия-Мажарстанның Босния мен Герцеговинаны бақылауына келісім берді. Біраз уақыттан соң ресейлік әскерлер соғыс жариялады және бірнеше жеңіліске ұшырағаннан кейін түріктерді Константинопольге дейін шақырымдап ығыстырды. Ресейдің түріктерді Еуропадан толығымен қуып шығуына кедергі келтіргені – Ұлыбритания мен Австрия-Мажарстан сияқты басқа да ірі державалардың 1841 жылғы Лондон бұғаздары конвенциясын күшіне енгізуге дайын тұрғандары еді. Бұл конвенция соғыс кезінде Константинополь бұғаздарының әскери кемелер үшін жабық екенін қарастырды. Бұл ресейлік флотты Қара теңізде тұтқындап отырды, бірақ ресейлік әскерлер құрлықтан бұғаздарды басып алған жағдайда бұл шараның мәні қалмаған болар еді. Соғыста жеңіске жеткеннен кейін ресейліктер Осман империясына Сан-Стефано шартын таңды, ол Будапешт конвенциясында берілген уәделерге қайшы келіп, Босния мен Герцеговинаны ресейлік және австриялық әскерлердің бірлесіп басып алуын қарастырды. Бірақ 1878 жылғы Берлин шарты Сан-Стефано шартын күштен шығарды. 29-бапқа сәйкес, Австрия-Мажарстан Осман империясының Босния мен Герцеговина провинцияларында және Нови-Пазар санжағында ерекше құқықтарға ие болды. 25-бапта "Босния мен Герцеговина провинциялары Австрия-Мажарстанмен басылып алынып, басқарылатын болады" делінген және былай деп жалғасты: "Австрия-Мажарстан осы аймақтың [Нови-Пазар санжағы] барлық аумағында гарнизон ұстауға және әскери және сауда жолдарын салуға құқылы". Босниялықтардың көпшілігі тұратын Нови-Пазар санжағы Черногория мен Сербияны бөліп тұрды және осы екі мемлекеттің, көбінесе жақын байланыста болған, географиялық және саяси бірігуіне кедергі келтірді. Санжақтың австриялық оккупациясы Австрия-Мажарстанға Осман империясының бақылауындағы Македониядағы Салоника портына қарай болашақта кеңеюге мүмкіндік беретін плацдармды қамтамасыз етті. Босния халқы діни тұрғыдан мұсылмандарға, католиктерге және православие христиандарына бөлінген еді. Австрия-Мажарстан заңды құқықтарын пайдаланып, Босния мен Герцеговинаны қатаң бақылауға алып, Осман империясымен бірлесіп Нови-Пазар санжағын басып алды. Берлин шарты Австрияның Босния мен Герцеговинаны толық басып алуына рұқсат берді, бірақ провинциялардың түпкілікті мәртебесін нақтыламады. Бұл мәселе 1881 жылғы Үш император лигасы шартында шешілді, онда Германия мен Ресей Австрияның Босния мен Герцеговинаны аннексиялау құқығын қолдады. Сол жылы Австрия мен Сербия арасындағы екіжақты сауда шартына құпия қосымша енгізілді, онда "Сербия өзінің аумағынан Австрия-Мажарстан монархиясына, соның ішінде Босния, Герцеговина мен Нови-Пазар санжағына қарсы саяси, діни немесе басқа да интригаларға жол бермейді" делінген. Алайда, 1897 жылы жаңа император Николай II тұсында Ресей үкіметі Босния мен Герцеговинаны Австрияның аннексиялауына деген қолдауын қайтадан алып тастады. Ресейдің сыртқы істер министрі граф Михаил Муравьев Австрияның Босния мен Герцеговинаны аннексиялауы "ерекше зерттеуді қажет ететін кең ауқымды мәселені" тудыратынын мәлімдеді. Сербия 1899 жылы 1881 жылғы сауда шарты бойынша өз міндеттемелерін орындауды тоқтатты. 1903 жылы Сербияның королі Александр Обренович төңкеріс кезінде қаза тауып, Ресейге жақын Караджорджевич әулеті таққа отырды. Билік Боснияға кеңеюге мүдделі топтардың қолына көшті. Сербияның жаңа үкіметі Нови-Пазар мен Босния-Герцеговинаның Санжағын австро-мажарлардан тартып алуды көздеді. Сербия мен Австрия-Мажарстан арасындағы қарым-қатынас біртіндеп нашарлады. Алайда, 1905 жылғы орыс-жапон соғысындағы әскери жеңіліс пен одан кейінгі ішкі тәртіпсіздіктер Ресейдің Сербияны қолдау мүмкіндігін айтарлықтай шектеді. 1907 жылы Австрия-Мажарстанның сыртқы істер министрі Алоис Эхрентал Босния мен Герцеговинаны аннексиялау арқылы Сербияға қатысты Австрия-Мажарстанның позициясын нығайту жоспарын жасауды бастады. Оның мүмкіндігі Ресейдің сыртқы істер министрі Александр Извольскийден – Австрияның провинцияларды аннексиялауын Ресейлік әскери кемелер үшін Түркия бұғаздарына жақсы қол жеткізуді қамтамасыз ету шартының бөлігі ретінде қарастыру туралы хат түрінде келді, содан кейін Австрия-Мажарстанның Моравиядағы Бухлау сарайында кездесу өтті.

The mid 1870s witnessed a series of violent rebellions against Ottoman rule in the Balkans, and equally violent and repressive responses from the Turks. The Russian Tsar, Alexander II, wanting to intervene against the Ottomans, wanted and obtained an agreement with Austria Hungary. In the Budapest Conventions of 1877, the two powers agreed that Russia would annex Bessarabia, and Austria Hungary would observe a benevolent neutrality toward Russia in the pending war with the Turks. As compensation for this support, Russia agreed to Austria Hungary's control of Bosnia Herzegovina. Shortly thereafter, the Russians declared war, and, after a few setbacks, drove the Turks relentlessly back to within a few miles of Constantinople. What stopped the Russians from driving the Turks completely out of Europe was the willingness of the other great powers, particularly Britain and Austria Hungary, to enforce an earlier treaty, the London Straits Convention of 1841, which stated that the Straits of Constantinople would be closed to warships during time of war. This had the effect of bottling up the Russian fleet in the Black Sea, but would be worthless if Russian troops gained control of the straits by land. After their victory in the war, the Russians then imposed the Treaty of San Stefano on the Ottomans, which, in part, reneged on pledges made in the Budapest Convention and declared that Bosnia Herzegovina would be jointly occupied by Russian and Austrian troops. The Treaty of San Stefano was overturned by the 1878 Treaty of Berlin. Under article 29, Austria Hungary received special rights in the Ottoman Empire's provinces of Bosnia Herzegovina and the Sanjak of Novi Pazar. Article 25 stated that "The provinces of Bosnia and Herzegovina shall be occupied and administered by Austria Hungary" and continued "Austria Hungary reserves the right to maintain garrisons and to have military and trading roads over the whole area of that portion [the Sanjak of Novi Pazar] of the ancient Vilayet of Bosnia." The Bosniak dominated Sanjak of Novi Pazar separated Montenegro from Serbia and prevented the geographic and political union of these two states which were often closely aligned. The Austrian occupation of the Sanjak was also significant because it provided Austria Hungary with a staging area for possible future expansion towards the Aegean port of Salonika in Ottoman controlled Macedonia. The Bosnian population was already religiously divided into Muslims, Catholics and Orthodox Christians. Austria Hungary exercised its legal rights, taking firm control of Bosnia Herzegovina and jointly occupying the Sanjak of Novi Pazar together with the Ottoman Empire. The Treaty of Berlin allowed for sole Austrian occupation of Bosnia Herzegovina, but did not specify a final disposition of the provinces. This omission was addressed in the Three Emperors' League treaty of 1881, where both Germany and Russia endorsed Austria's right to annex Bosnia Herzegovina. A bilateral commercial treaty between Austria and Serbia in the same year had a secret annexe, stating that "Serbia 'would not permit any political, religious or other intrigue to be directed from her territory against the Austro Hungarian monarchy, including Bosnia, Herzegovina and the Sanjak of Novi Pazar'". However, by 1897, under the new Tsar, Nicholas II, the Russian Imperial government had managed, again, to withdraw its support for Austrian annexation of Bosnia Herzegovina. The Russian Foreign Minister, Count Michael Muraviev, stated that an Austrian annexation of Bosnia Herzegovina would raise "an extensive question requiring special scrutiny". Serbia allowed their obligations under the commercial treaty of 1881 to lapse in 1899. In 1903 King Alexander Obrenovic of Serbia was assassinated in a coup and the pro Russian Karađorđević dynasty came to the throne. Power shifted to elements widely interested in expansion into Bosnia. The new Serbian government wanted to take over the Sanjak of Novi Pazar and Bosnia Herzegovina from the Austro Hungarians. Relations between Serbia and Austria Hungary gradually deteriorated. However, Russia's ability to support Serbia was greatly reduced following military humiliation in the 1905 Russo Japanese War and the ensuing internal unrest. By 1907, Austro Hungarian Foreign Minister Alois Aehrenthal began formulating a plan to solidify Austria Hungary's position towards Serbia through annexation of Bosnia Herzegovina. His opportunity came in the form of a letter from Russian Foreign Minister Alexander Izvolsky – proposing Austrian annexation of the provinces as part of a deal to secure better access to the Turkish Straits for Russian naval vessels – and a subsequent meeting at Buchlau castle in Moravia, Austria Hungary.

Бухлау келісім-шарты

Берлин шарты бойынша Осман империясы Жерорта теңізі мен Қара теңізді байланыстыратын Дарданелл бұғазын бақылауда ұстады. Шартында, кез келген елдің соғыс кемелерінің Қара теңізге кіруіне немесе одан шығуына тыйым салынды. Бұл шарт Ресей флотының маңызды бөлігі – Қара теңіз флотын тоқтатты, осылайша 1904-1905 жылдардағы орыс-жапон соғысында қажет болған кезде оны қолданусыз қылды. Извольский ресейлік кемелердің бұғаздан өтуіне рұқсат беру үшін бұл жағдайды өзгертуді қалады. Эрентал Босния мен Герцеговинаны толық бақылауға алуды көздеді. Австрия-Мажарстан 1878 жылдан бері осы провинцияларды басқарып келді, бірақ Осман империясы номиналды заңды иесі болып қала берді. Эрентал екі тарапқа да үлкен пайда әкелер дипломатиялық келісім ойлап тапты. Ресейдің келісімімен Австрия Боснияға толық иелік етеді. Түркия Нови-Пазар санджағы деп аталатын аймақты толық бақылауына алады, сонымен қатар ақшалай төлем алады. Ресей өз соғыс кемелері үшін бұғаздан өту құқығын иеленеді. Сербия ештеңе алмайды. Ресейге ұсыныс жасамас бұрын, Эрентал австриялық шенеуніктермен кездесіп, император Франц Иосиф I-нің мақұлдауын алды. 15-16 қыркүйекте Эрентал мен Извольский құпия кездесу өткізді. Ешқандай жазба сақталмады, кейін екі тарап та оны өте әртүрлі есінде сақтады. Эрентал жобасына Ресейдің толық қолдауы бар деп есептеді, бірақ жоспарланған күндерді атамады. Извольский кез келген нақты әрекеттер жасалмас бұрын хабарланатынын күтті. Эрентал барлық маңызды елдерге хабарлады, бірақ ешқандай егжей-тегжей бермеді. 1908 жылдың 6 қазанында Венадағы баспасөз хабарламасы Боснияның толық аннексияланғанын жариялағанда әлем таң қалды. Австрия ішінде, чех аймақтарынан басқа, жалпы мақұлдау болды, өйткені осы азшылық өз талаптарының қасақана назардан тыс қалғанын сезінді. Эрентал Еуропаның кең қолдауын күткен еді, бірақ оның орнына ол барлық бағыттан қарсылыққа тап болды. Извольский бұл әрекетті қатты айыптады және Босния бойынша халықаралық конференция өткізуді талап етті. Онжылдықтар бойы белсенділігі төмен болғаннан кейін, Ресейдегі панславяндық күштер қарсылық көрсету үшін жұмылдырылды. Көптеген елдерде жаппай демонстрациялар өтті. Рим бұл жағдайды пайдаланып, Венамен достығын тоқтатты. Берлиндегі шенеуніктер таңғалып, қорқып қалды. Британдықтар ерекше ашуланды, Австрия мен Ұлыбритания қол қойған халықаралық келісімнің бұзылуын айыптады. Франция бұл жобаны жоққа шығарды. Түркия күтпеген оқиғаға таңғалды, бірақ ақша төлемімен тынышталды. Сербиядан ең ашулы реакция келді, ол кек алуға шақырды және Боснияда бүлік тудыру үшін құпия партизандық топтар құруға кірісті. Бүкіл Еуропа бойынша басты кінә Берлинге тағылды, Венаға емес. Еуропалықтар күшті неміс армиясынан қорқып, осы оқиғаны оның экспансиялық ниеттерінің дәлелі ретінде қарастырды. Берлин енді Австриямен жалғыз дос екенін түсінді. Ол Боснияны аннексиялаудың ақылға қонымды екендігіне күмәнданып тұрған Австрияны толық қолдауға шешім қабылдады; Берлин Санкт-Петербургке халықаралық конференция өткізуді талап ету жалғасқан жағдайдың жаулық әрекеті болып табылатынын және Германиямен соғыс қаупін арттыратынын ашық ескертті. Ресей шегінді. Германияның араласуының арқасында Австрия Боснияны бақылауға алуда қысқа мерзімді дипломатиялық жетістікке қол жеткізді. Алайда, ұзақ мерзінде Германия мен Австрия екеуі де көптеген жаулар жасады, өйткені Бірінші дүниежүзілік соғыстың майдан шебі қатаңдап бастады.

Under the Treaty of Berlin, the Ottomans controlled the Dardanelles strait connecting the Mediterranean and the Black Sea. The Treaty prohibited the passage of any warships from any country into or out of the Black Sea. This treaty bottled up the Black Sea Fleet, a major portion of the Russian Navy, making it useless in the Russo Japanese War of 1904 1905 when it was urgently needed. Izvolsky wanted this changed to allow the passage of Russian ships through the straits. Aehrenthal wanted full control of Bosnia Herzegovina. Austria Hungary had administered the provinces since 1878 but the Ottoman Empire remained the nominal legal owner. Aehrenthal concocted a grand diplomatic deal that proposed major benefits for both sides. Austria would gain full ownership of Bosnia with Russian approval. Turkey would get full control of the territory known as the Sanjak of Novi Pazar, plus cash. Russia would get the right of passage for its warships through the Straits. Serbia would get nothing. Before approaching the Russians, Aehrenthal met with Austrian officials and won the approval of Emperor Franz Joseph I. On September 15–16 Aehrenthal and Izvolsky held a secret meeting. No record was kept—and afterwards both sides remembered it very differently. Aehrenthal assumed he had full Russian approval for his scheme, but he did not give out planned dates. Izvolsky assumed he would be informed before any actual move happened. Aehrenthal vaguely informed all the major countries but gave no details. The world was astonished on October 6, 1908, when a press release in Vienna announced that Bosnia was fully annexed. Inside Austria there was general approval except in Czech areas—that minority strongly felt its demands had been deliberately ignored. Aehrenthal had expected wide European approval and instead he faced a hostile volcanic eruption from every direction. Izvolsky vehemently denounced the action and demanded an international conference on Bosnia. After decades of low level activity, pan Slavic forces inside Russia mobilized in opposition. Mass demonstrations broke out across the continent. Rome took advantage of the situation by reversing its friendship with Vienna. Berlin officials were surprised and appalled. The British were especially angry, denouncing the violation of an international agreement signed by both Austria and Britain. France denounced the scheme. Turkey was surprised by the unexpected development, but was quieted by the cash payment. By far the angriest reaction came from Serbia, which called for revenge, and began setting up secret guerrilla bands, plotting insurrection in Bosnia. All across Europe the chief blame was placed on Berlin, not Vienna. Europeans feared the powerful German army and took the episode as proof of its expansionist intentions. Berlin now realized it stood alone, with Austria its only friend. It decided it would firmly support Austria despite doubts about the wisdom of annexing Bosnia; Berlin explicitly warned St Petersburg that continued demands for an international conference constituted a hostile action and increased the risk of war with Germany. Russia backed down. Thanks to the German intervention, Austria achieved short term diplomatic success in taking control of Bosnia. In the long run, however, Germany and Austria both made too many enemies, as the battle lines of World War I started to harden.

Хат алмасу

1908 жылғы 2 шілдеде Ресейдің сыртқы істер министрі Александр Извольский Австрия-Мажарстанның сыртқы істер министрі Алоис Ахрентальға хат жолдап, Константинополь бұғаздарындағы Ресей мүддесі және Босния мен Герцеговинаны, сондай-ақ Нови-Пазар санджағын қоса аннексиялаудағы Австрия-Мажарстан мүддесін қолдау мақсатында Берлин шартына өзара өзгерістер енгізуді талқылауды ұсынды. 14 шілдеде Ахрентал ұсынылған талқылауларды сақтықпен қабылдады. 10 қыркүйекте Император үкіметінде Извольскийдің Австрия-Мажарстанға жасаған ұсыныстарын талқылаған ұзақ және күрделі келісімдерден кейін, Ахрентал оған сәл өзгеше қарсы ұсыныстар жасады: Австрия-Мажарстан Босния мен Герцеговинаны аннексиялағанда Ресейдің достық қатымын күтсе, Австрия-Мажарстан өз әскерлерін Санжақтан шығарып алатынын ұсынды. Содан әрі Ахрентал Босния мен Герцеговина мәселесі бойынша келісімге қол жеткізілген жағдайда, бұғаз мәселесін жеке түрде, достық қағидалар негізінде талқылауға дайын екенін білдірді. Егер Босния мен Герцеговина бойынша келісімге қол жеткізілсе, оның үкіметі Ресейдің Қара теңіз флоты Босфор арқылы Жерорта теңізіне кіру және оны қорғау құқығын талап етуіне қатысты, басқа державалармен бірлесіп Осман империясының қарсылығын (соғысқа дейін) бірлесіп қолдау туралы шешім қабылдамайтынын ұсынды.

Бухлаудағы кездесу

16 қыркүйекте Извольский мен Ахренталь Моравиядағы Бухлау сарайында кездесті, бұл Санкт-Петербургтегі Австрия-Мажарстан елшісі граф Леопольд Берхтольдтың жеке резиденциясы еді. Жалпы алты сағатқа созылған бұл жеке кездесулердің ешқайсысы хаттамаға түсірілмеді. Извольский кездесулердің қорытындыларын жазып, Ахрентальға жіберуге уәде берді. 21 қыркүйекте Ахренталь Извольскийге осы құжатты сұрап хат жазды, ал Извольский екі күннен кейін құжаттың мақұлдау үшін патшаға жіберілгенін хабарлады. Алайда, егер мұндай құжат болған болса да, ол ешқашан жарияланған емес.

Келісімнің Ахренталь нұсқасы

Альбертинидің баяндауы бойынша, егер Австрия-Мажарстан Босния мен Герцеговинаны аннексияласа, Ресей «достық және игі ниетті қарым-қатынас» сақтайтынына келісім берді. Ал Ресей «жеке соғыс кемелері үшін жол ашса», Австрия-Мажарстан да игі ниетпен қарастырады. Екеуі де аннексияның салдары ретінде 1878 жылдан бері де-факто тәуелсіз болған Болгарияның Осман империясынан ресми түрде тәуелсіздік жариялауы мүмкін екені туралы келісті. Австрия-Мажарстан Сербия мен Черногорияға аумақтық жеңілдіктер бермейді, бірақ егер олар аннексияны қолдаса, Австрия-Мажарстан Сербияның Балқандағы кеңеюіне қарсы болмайды және Черногорияның егемендігін шектеген Берлин шартының 29-бабын қайта қарау туралы Ресейдің талабын қолдайды. Тараптар «Бұл өзгерістер Портамен және үлкен державалармен келіссөздерден кейін бекітілуі мүмкін» деп келісті, бірақ «Босния мен Герцеговина туралы әңгіме аяқталады». Аннексия қазан айының басында жүзеге асырылуы мүмкін. Аеренталдың түпнұсқасы табылған жоқ, сондықтан тарихшылар құжаттың күні көрсетілмеген көшірмесімен жұмыс істеуге мәжбүр болды.

Извольскийдің нұсқасы

30 қыркүйекте Австрия-Мажарстан, сол кезде Паризде болған Извольскийге, 7 қазанда аннексия болатынын хабарлады. 4 қазанда Извольский Франциядағы британдық елші Фрэнсис Бертидің сұрауы бойынша есеп дайындады. Извольский өз ұстанымын Берлин шартына қол қойған тараптар шешетін мәселе деп мәлімдеді. Австрия-Мажарстанның Нови-Пазар санджағынан шығуына өтемақы ретінде Ресей аннексияны соғысқа себеп деп қарамайды, бірақ Ресей және басқа үкіметтер шартына өздеріне пайдалы өзгерістер енгізуді талап етеді, оның ішінде Босфор мен Дарданельді ашу (Ресейдің мүддесі), Болгарияның тәуелсіздігі, Сербияға аумақтық жеңілдіктер беру және 29-бап бойынша Черногорияның егемендігіне қойылған шектеулерді жою. Берти британдық сыртқы істер министрі Эдвард Грейге, Извольскийдің осы келісімдерге оның "дипломатиясы" арқылы қалай қол жеткізгенінің мән-жайларын толыққанды айтпағанын сезінгенін жеткізді.

Қоса берілу

6 қазанда Болгария Осман империясынан тәуелсіздігін жариялағаннан кейін, император Франц Иосиф осы Осман аймағының халқына (30 жыл бойы Австрия оккупациялаған) оларды өз қарауына алып, автономиялық және конституциялық режимді мойындау және беру ниетін жариялады. Келесі күні Австрия-Мажарстан Нови-Пазар санджағынан шығатынын хабарлады. Болгарияның тәуелсіздігі және Боснияның аннексиясы Берлин шартында қарастырылмағандықтан, дипломатиялық наразылықтар мен пікірталастардың күрт өршуіне себеп болды.

Қарсылық білдіру және өтемақылар

Сербия әскерін жұмылдырды және 7 қазанда Сербия Корольдік кеңесі аннексияны кері қайтаруды талап етті, не болмаса Сербияға өтемақы төленуі керек екенін мәлімдеді. Олар 25 қазанда бұл өтемақыны Нови Пазар санжағының ең солтүстік бөлігінен берілетін жер суы ретінде белгіледі. Ақырында, бұл талаптар қабылданбады. Сербия Балқан соғыстарынан кейін Санжақты бақылауына алды.

Осман империясының аннексияны мойындауы үшін берілетін қаржылық өтемақы

Осман империясы Болгарияның тәуелсіздік жариялауына Босния және Герцеговинаны аннексиялауға қарағанда күштірек қарсылық білдірді, себебі оның бұл аймақты басқаруға ешқандай мүмкіндігі болмады. Австрия-Мажарстан тауарлары мен дүкендеріне бойкот жарияланды, нәтижесінде Австрия-Мажарстан 100 000 000 кронадан астам коммерциялық залал көріп, 26 ақпанда Австрия-Мажарстан мәселені хаттамамен шешті. Австрия-Мажарстан Босния және Герцеговинадағы мемлекеттік жер үшін Осман империясына 2,2 миллион Осман лирасы төлеуге келісті. Болгарияның тәуелсіздігін кері қайтару мүмкін емес еді.

Франция, Ұлыбритания, Ресей және Италия

Болгарияның аннексиясы және болгар декларациясы Берлин шартының бұзылуы ретінде қарастырылды. Сондықтан Франция, Ұлыбритания, Ресей және Италия мәселені қарастыру үшін конференция өткізуді жақтады. Неміс оппозициясы және конференцияның орны, мәні және шарттары бойынша күрделі дипломатиялық маневрлер оны кейінге шегерді және ақырында тоқтатып қойды. Оның орнына, Үлкен державалар астаналар арасындағы консультациялар арқылы шартқа түзетулер енгізу туралы келісімге келді. Италия Австрия-Мажарстанның басқаруындағы "Италия Ирредента" аймақтарында өтемақы күтті, бұл Австрия-Мажарстанмен жасалған Үштік одақ шартында келісілгендей, Босния мен Герцеговинаның аннексиясын мойындау үшін болды. Бірақ бұл орындалмады және Италияның 1915 жылы Австрия-Мажарстанмен одағын үзгенінің бір себебіне айналды. Өзара өтемақы туралы ереже сол шарттың 1909 жылғы және 5 желтоқсан 1912 жылғы нұсқаларының 7-бабында қарастырылған:

Дегенмен, оқиғалар барысында Балқан аймағындағы немесе Адриатика және Эгей теңіздеріндегі Османдық жағалаулар мен аралдардағы қолданыстағы жағдайды сақтау мүмкін болмаса, және егер үшінші державаның әрекеті немесе басқа себептермен Австрия-Мажарстан немесе Италия уақытша немесе тұрақты оккупация арқылы оны өзгерту қажеттігіне тап болса, бұл оккупация екі держава арасындағы алдын ала келісімнен кейін ғана жүзеге асырылуы керек еді. Бұл келісім, әрқайсысы қазіргі қолданыстағы жағдайдан артық алатын кез келген аумақтық немесе басқа да артықшылықтар үшін өзара өтемақы принципіне негізделуі керек еді, сондай-ақ екі тараптың мүдделері мен негізді талаптарын қанағаттандыруы тиіс еді.

Ресей мен Сербия кері шегінді

Британдықтардың Берлин шартын бұғаздарға қатысты өзгертуіне қарсылық білдіруі Ресейді қолсыз қалдырды, сондықтан Извольский мен патша аннексияны және Аерентальдың маневрлерін жаман ниетпен жасалғандық деп қарады. Аерентальдың еврей тегі туралы естіген Извольский: «Бұл лас еврей мені алдады. Ол маған жалған айтты, мені жаңылыстырды, сол қорқынышты еврей!» деді. Извольскийді бағындыру үшін Австрия-Мажарстан оның бас бостандығынан айыру туралы қорқытып, содан кейін 30 жыл бойы Ресейдің Босния мен Герцеговина және Нови-Пазар санджағымен еркін әрекет етуіне келісім берген құжаттарды жариялай бастады. Бұл құжаттар Ресей үшін, әсіресе Сербиямен қарым-қатынасына қатысты ұятты жағдай тудырды. Император Николай II император Франц Иосифке хат жазып, Австрия-Мажарстан сенімді сатқандықтан айыптады, және екі елдің арасындағы қарым-қатынас мүңкіп кетті. Германияның кеңесімен Австрия-Мажарстан 2 шілде және 23 қыркүйектегі Извольскийдің Аеренталға жолдаған хаттарын құпия сақтап, Ресей Берлин шартының 25-бабына енгізілген түзетуді қабылдамаса, бұл Извольскийдің орнына қауіп тудыратынын білді. 22 наурызда Германия Ресейді осы түзетуді қабылдауға міндеттілігі туралы нақты «иә» немесе «жоқ» жауабын беруге талап етіп, қиын жағдайға түсірді. Оң жауап берілмесе, Германия дипломатиялық талқылаулардан бас тартып, «істің өзіне жүруіне» рұқсат беретін еді. Мұндай қысым астында Извольский Сербияға қарсы әрекет етуге еркіндік алатынынан қорқып, 25-бапқа түзету енгізуді қабылдауға кеңес берді. Кабинет келісті. 23 наурызда патша шешімді қабылдады және оны Германияның Ресейдегі елшісі Порталеске жеткізді. Алайда, Ұлыбритания толығымен келісімге келмей, «серб мәселесі бейбіт жолмен шешілгенде ғана» келісетінін мәлімдеді. Франция Ұлыбританияның позициясын қолдады. 26 наурызда Австрия-Мажарстан Ұлыбританияға Сербияның аннексияны қабылдауға міндеттенетін наурыздағы декларациясының мәтінін ұсынды. Онда былай делінген:

British opposition to amending the Treaty of Berlin with respect to the Straits left Russia empty handed and therefore Izvolsky and the Tsar regarded the annexation and Aehrenthal's maneuvers as made in bad faith. Cognizant of Aehrenthal's rumored Jewish heritage, Izvolsky exploded, remarking "The dirty Jew has deceived me. He lied to me, he bamboozled me, that frightful Jew." To bring Izvolsky to heel, Austria Hungary threatened to release and then ultimately began leaking documents, in which, over the course of the previous 30 years, Russia had agreed that Austria Hungary had a free hand to do as it liked with Bosnia Herzegovina and the Sanjak of Novi Pazar. These documents were an embarrassment to Russia, especially with regard to its relations with Serbia. Tsar Nicholas II wrote to Emperor Franz Joseph and accused Austria Hungary of betraying confidence and relations between the two countries were permanently damaged. Under Germany's advice, Austria Hungary kept in confidence the 2 July and 23 September correspondence from Izvolsky to Aehrenthal and these were a continued threat to Izvolsky's position if Russia did not firmly and publicly accept the amendment of Article 25 of the Treaty of Berlin to accept the annexation. On 22 March, Germany put Russia on the spot, demanding that Russia give a clear and unequivocal "yes" or "no" as to whether it committed to accept this amendment. Failure to give a positive reply would cause Germany to withdraw from the diplomatic discussions "and let things take their course". Under such pressure, Izvolsky caved and advised the cabinet to accept the amendment of Article 25 for fear that otherwise Austria would be free to act against Serbia. The cabinet agreed. On 23 March the Tsar accepted the decision and communicated the decision to the German Ambassador to Russia Pourtalès. Britain, however, was not quite ready to acquiesce and stated that it would do so only once "the Serbian question had been settled in a pacific manner." France fell in line behind Britain. On 26 March, Austria Hungary provided Britain with the negotiated text of Serbia's March declaration committing Serbia to accept the annexation. It ran:

Келесі күні Австрия-Мажарстан Ұлыбританиядан Сербиямен келіссөздер аяқталғаннан кейін Ұлыбритания 25-бапқа енгізілген түзетуді қабылдайтынына кепілдік беруін сұрады. Мұндай кепілдік болмаған жағдайда Австрия-Мажарстан Сербиямен келіссөздерді тоқтатуға мәлімдеді. Сол күні Австрия-Мажарстан қарулы күштерін жартылай жұмылдыруға шешім қабылдады. 28 наурызда Ұлыбритания сұралған кепілдікті берді. 31 наурызда Сербия Австрияға ресми түрде келісім берді, бұл Сербияның толық жеңілуін білдірді. Дағдарыс аяқталды. Үлкен державалар 7-19 сәуір аралығында Берлин шартына енгізілген түзетулерге қол қойды. Бір жылдан кейін, осы дипломатиялық жеңілістің нәтижесінде, Извольский қызметтен төмендетіліп, Францияда елші болып тағайындалды. Ол Аеренталь мен Орталық державаларға өшпенділікпен қарады. Ресейлік дипломат және журналист де Шелкинг Извольскийдің саяси құлдырауы туралы былай деді: «Петроградтағы салондық ақылдастар оған «Босфор ханзадасы» деген лақап ат қойды. Өзіне сенімді Извольский өзін мазақтап жатқанын сезбеді».

Екіншілік көздер

Кэрролл, Э. Малкольм. (1938) Германия және ірі державалар, 1866–1914: Қоғамдық пікір мен сыртқы саясат онлайн зерттеуі; 643–99 б., жоғары сынып студенттеріне арналған. Дэвидсон, Рондел Ван. "Француз дипломатиясы және Балқан аймағы 1900–1914" (MA диссертациясы, Техас Тех университеті, 1968); онлайн; библиографиялық мәліметтер 95–104 бб. Фэй, Сидни Б. Дүниежүзілік соғыстың бастауы (2 томдық, 2-ші басылым, 1930 ж.) онлайн, 353–547 бб.

Gooch, G. P. Соғысқа дейін, 1 том (1939) 368–438 бб., Аэренталь туралы онлайн, тегін. Макмиллан, Маргарет (2013). Бейбітшілікті аяқтаған соғыс: 1914 жылға дейінгі жол, 404–438 бб. Саброски, Алан Нед. "Босниядан Сараевоға дейін: мемлекеттер аралық дағдарыстарды салыстыру". "Жарыс шешімі" журналы, 19.1 (1975): 3–24. Шевилл, Фердинанд. Балқан түбегінің тарихы; ежелгі заманнан бүгінгі күнге дейін (1922) онлайн, 455–462 бб. Шмитт, Бернадотт Эверли. Боснияның аннексиясы, 1908–1909 (Кембридж UP, 1937). Онлайн.

Заметика, Джон. Ақымақтық және қастық: Габсбург империясы, Балқан және Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуы (2017) үзінді.