Кіріспе
Адельфои (сонымен қатар Адельфой және Адельфи; грекше ᾰ̓δελφοί, "Бауырлар") - рим драматургы Теренцийдің пьесасы, ішінара Менандр мен Дифилдің пьесаларынан бейімделген. Ол алғаш рет б.з.д. 160 жылы Эмилий Паулюстың қоштасу ойындарында орындалды. Бала тәрбиесінің ең тиімді жолдарын зерттейтін бұл пьеса Мольердің "Ерлер мектебіне" әсер етті. Адельфои Теренцийдің соңғы пьесасы және оның шедеврі саналады.
Сюжет
Демея, Аскин мен Ктесифоның әкесі, балаларын бөліп, Ктесифоны өсіреді, ал ағасы Мицио Аскинді өсіруге рұхсат береді. Демея – қатаң авторитарлық әке, ал Мицио – еркін және демократиялық. Ктесифо құл қыз музыкантқа ғашық болады, бірақ Демеядан алған қатаң тәрбиесіне байланысты, романтикалық сезімін ашып көрсетуден қорқады. Сондықтан Аскин ағасына көмектесу үшін қызды құл саудагері Санниодан ұрлап, барлық кінәні өзіне қабылдайды. Демея мен Мицио ұлдарын кім жақсы тәрбиелегенін пікірсайысқа салады. Ұзақ монологтан кейін, өзінің әдістерін ағасының әдістерімен салыстырғаннан соң, Демея ағасының мәдениеттілігі мен жомарттығын сын ретінде көрсету үшін одан үлгі алуға шешім қабылдайды. Пьесаның соңғы жүз жолында Демея көп ақша мен үлкен мүлікті сыйға береді, ағасын екі құлын босатуға көндіреді, содан кейін осындай жомарттықты айыптайтын қорытынды сөз сөйлейді: «Мен сізге айтайын: сіздің жақсы мінезіңіз бен жағымдылығыңыз деп ойлаған нәрселердің шынайы өмірден, әділдік пен ізгіліктен емес, жағымпазданудан, ынталандырудан және жомарттықтан туғанын көрсету үшін мен осыны жасадым, Мицио» (985–988 жолдар). Содан кейін ол ұлдарына, егер олар қаласа, қатаң әке болатынын ұсынады, бірақ егер олар Мициомен бірге қалуды жөн көрсе, онда олар да қалайды. Екі ұл да Миционың келісімімен Демеяға бағынуды таңдайды. Пьесаның соңында Ктесифо сүйіктісін сақтайды, Аскин Состратаның қызы Памфиламен некелесетінін тойлайды, ал Мицио Состратаға үйленуге мәжбүр болады.
Состратаның жаны қиналады .
3.1 (288–304): аралас tr7/ia8 (17 жол)
Сострата, оның қызы Эскин жасырын үйленгенін білген соң, өзінің алакөздігін медбике Кантарамен бөліседі. 3.2 (305–320): негізінен ia8 (16 жол)
Состратаның құлы Гета Эскиннің сенішсіздігіне деген қайғысын жаңғыртады (монолог). 3.2 (321–329): tr7 (9 жол)
Ол Состратаға оның қашқанын хабарлайды. 3.2 (330–354): ia8 (25 жол)
Сострата өзінің қайғысын айтады. Ол Геттаны ауылға жіберіп, Памфиланың туысы Хегиодан көмек сұрауын, ал Кантараға босандырушыны шақыруын тапсырады.
Sostrata, whose daughter Aeschinus has secretly married, shares her anxieties with the nurse Canthara. 3.2 (305–320): mainly ia8 (16 lines)
Sostrata's slave Geta expresses his distress at Aeschinus's treachery (soliloquy). 3.2 (321–329): tr7 (9 lines)
He informs Sostrata about the abduction. 3.2 (330–354): ia8 (25 lines)
Sostrata sings of her distress. She sends Geta to the village to beg the assistance of Pamphila's relative, Hegio, and she tells Canthara to fetch a midwife.
Сирус Демеяның Ктесифоны табуына кедергі жасайды
3.3–3.5 (355–516): ia6 (163 жол)
Демeя ұлы Ктесифоның ұрлауға қатысы бар екеніне алаңдайды. Сирус келеді, ол тойға сатып алған балықтарын әкепті. Демeя Сирус Миционың арфашыға және тойға ақша бергенін естігенде қатты таңғалады. Сирус Демeяға Ктесифо Эхиннің әрекетін бекілемегенін айтады. Ол Демeяның Ктесифоны мақұлдауына келеке етеді. Ол Демeяны Ктесифоны іздеп шаруашылыққа жібереді, содан кейін ішке кіреді. Бірақ шаруашылыққа баруға асыққанда, Демeя досы Хегионың Состратаның қызметшісі Гетамен келе жатқанын көреді. Хегио оған үлкен жаңалықты жеткізеді: Эсхин Хегионың досының қызын зорлап, оған үйленуге уәде берген, бірақ енді оны арфашы үшін тастап кеткен. (Осы сәтте Памфила босанып, дауыс естіледі.) Хегио Демeядан отбасының абыройын сақтауды өтінеді, содан кейін ол Гетамен бірге Состратаның үйіне кіреді. Демeя Миционы іздеп кетеді. 4.1 (517–526): аралас өлшемдер (tr8, tr7, ia8) (10 жол)
Сирус Ктесифоға әкесі шаруашылыққа кеткенін айтып, сендіреді. 4.1–4.2 (527–540): ia8 (14 жол)
Сирус Ктесифоға әкесін қалай алдау керектігін кеңес береді. Ктесифо одан өзінің қайда екенін Демeяға айтпауын жалбарынады. Кенеттен Сирус Демeяның қайтып келе жатқанын көріп, Ктесифоны қайтадан ішке жинап алады. 4.2 (541–591): tr7 (51 жол)
Сирус Ктесифоның өзін ұрып-сапалағаны үшін жараланғаны туралы жалған айтады. Ол Демeяны Миционы іздеп қаланың төңірегінде бекер мазасыздыққа салады.
Demea is anxious because his son Ctesipho was involved in the abduction. Syrus arrives with some fish he has bought for a party. Demea is shocked when he overhears Syrus saying that Micio had given money for the harp player and some for a feast as well. Syrus lies to Demea that Ctesipho disapproved of Aechinus's behaviour. He makes fun of Demea's expressions of approval of Ctesipho. He sends Demea to the farm on a fruitless search for Ctesipho, then goes inside. Just as he is setting out for the farm, however, Demea sees his friend Hegio approaching with Sostrata's servant Geta. Hegio tells him the shocking news: Aeschinus has violated the daughter of a friend of Hegio's, promised to marry her, but now has abandoned her for a harp player. (At this moment cries are heard as Pamphila gives birth.) Hegio begs Demea to preserve the family honour; then he goes into Sostrata's house with Geta. Demea goes off looking for Micio. 4.1 (517–526): mixed metres (tr8, tr7, ia8) (10 lines)
Syrus reassures Ctesipho that his father has gone to the farm. 4.1–4.2 (527–540): ia8 (14 lines)
Syrus advises Ctesipho on how to deceive his father. Ctesipho begs him not to tell Demea where he is. Suddenly Syrus is alarmed to see Demea coming back and ushers Ctesipho back inside. 4.2 (541–591): tr7 (51 lines)
Syrus spins a lie about how is wounded because Ctesipho beat him up. He sends Demea off on a wild goose chase through the city looking for Micio.
Мицио Эскинді мазалайды
4.5 (638–678): ia6 (41 жол)
Мицио есіктен шығып, Эскинді мазақтап, Памфиланың басқа біреуге үйленеді деп әдейілеп айтады. 4.5 (679–706): tr7 (28 жол)
Эскин жылап кетеді, ал әкесі шындықты ашады. 4.5 (707–712): ia7, ia8 (8 жол)
Эскин әкесіне деген қуанышын өлеңмен білдіреді (монолог).
Micio comes out of the door and teases Aeschinus, pretending that Pamphila is going to marry a stranger. 4.5 (679–706): tr7 (28 lines)
Aeschinus bursts into tears and his father reveals the truth. 4.5 (707–712): ia7, ia8 (8 lines)
Aeschinus sings of his delight in his father (soliloquy).
Демея Ктесифоның өзін дұрыс ұстамағанын айтады .
4.6–5.3 (713–854): ia6 (142 жол)
Демей Ктесифоны табуға жасаған сәтсіз тырысынан кейін ашуланып оралады. Ол Миционды Эсхиннің үйленуі үшін кінәлайды. Сыр мас күйінде Демейді одан да ашуландырады. Бір құл Сырды шақыру үшін шығады. Демей Ктесифоның Миционның үйінде екенін түсінеді және ішке жүгіріп кіреді. Мицион Демейді тыныштандыруға тырысады, ол Ктесифоның жаман мінез-құлқын білген болатын. 5.4 (855–881): tr7 (27 жол)
Демей өзінің қате жолдарын ойлап, Миционға сабақ бермекке бел буады.
Demea returns furious after his fruitless search for Ctesipho. He reproaches Micio about Aeschinus's marriage. Syrus, drunk, infuriates Demea even more. A slave comes out to call Syrus in. Demea realises Ctesipho is in Micio's house and rushes inside. Micio tries to calm Demea, who has discovered Ctesipho's misbehaviour. 5.4 (855–881): tr7 (27 lines)
Demea reflects on the error of his ways and determines to teach Micio a lesson.
Демея басшылықты қолға алады
5.5–5.8 (882–933): ia6 (52 жол)
Демeя Сирус пен Гeтаға жылы сөз айтып, оларды жақсы көңілге бөлейді. Аскинге үйлену дайындықтарын асықтырып, таң қалдырады. Сондай-ақ Мицио Состратаға үйленуі керек екенін ұсынады. 5.8 (934–958): ia8 (22 жол), ia6 (2 жол), ia8 (1 жол)
Мицио бұл ойдан қорқады, бірақ Демeя талап етеді және Хегиоға да шаруашылық беруі керек дейді. (ia8)
Мицио (ia6) қабылдауға мәжбүр болады. 5.9 (959–997): tr7 (39 жол)
Сонымен қатар Демeя Мицио Сирус пен оның әйеліне азаттық берсін, сондай-ақ оған ақша да қарыз берсін деп талап қояды. Содан кейін ол Эскинге, егер өмірде дұрыс жол табамын десе, өзі Демeя оған басшылық етуге дайын екенін айтады. Эскин Демeяны "Әке" деп атайды және келіседі. Ал Ктесифоға Демeя оның сүйіктісін сақтап қалуға рұқсат береді, бірақ осымен шектелуі керек.
Demea surprises Syrus and Geta by speaking to them both affably. He surprises Aeschinus by hurrying on the marriage preparations. He also suggests that Micio must marry Sostrata. 5.8 (934–958): ia8 (22 lines), ia6 (2 lines), ia8 (1 line)
Micio is horrified by the idea, but Demea insists, and says he must also reward Hegio with a farm. (ia8)
Micio is forced to accept (ia6). 5.9 (959–997): tr7 (39 lines)
In addition Demea stipulates Micio must free Syrus and his wife and lend him some money too. Then he tells Aeschinus that if he wishes to be guided in life rightly, he, Demea, is willing to guide him. Aeschinus calls Demea "Father" and agrees. As for Ctesipho, Demea allows him to keep his girlfriend, but it must stop there.
Классикалық дәстүр
Генри Филдинг «Том Джонс» (1749, XIV кітап, 8-тарау) романында мырза Найтингейл мен оның інісін Теренцийдің «Адельфой» пьесасынан үлгі алған. Филдинг былай деп жазады: «Олар әрқашан балаларын тәрбиелеу мәселесінде пікір келіспейтін. Себебі, кіші Найтингейл оның ағасының немересі болған және ол әкесімен емес, ағасымен көбірек өмір сүрген». XVIII кітаптың 13-тарауында: «Бұл ағайындылар өз балаларын тәрбиелеу әдістеріне байланысты үнемі дауласып, бір-бірінің қолданған жолын шын көңілінен жек көретін».