Кіріспе

Ефрос Кимейский (көне грекше Ἐφόρος ὁ Κυμαῖος; шамамен б.з.д. 400 – 330 ж.ж.) – ежелгі грек тарихшысы, әлемдік тарихымен танымал.

Өмірбаян

Оның өмірбаяны туралы мәліметтер шектеулі. Ол Кима, Эолияда туған және тарихшы Теопомппен бірге Изократтан риториканы оқыған. Ол шешен ретінде көп қадам баспағандықтан, өзінің ұсынысымен әдеби шығармалар жазуға және тарихты зерттеуге көшкен. Плутархтың сөзіне сүйенсек, Ефор Александр Македонскийдің Персия жорығына ресми тарихшы ретінде қосылу туралы ұсынысын қабылдамаған. Оның ұлы Демофил де оның ізімен тарихшы болған.

Негізгі жұмыстар

Ефурдың ең маңызды еңбегі – 29 кітаптан тұратын, жалқы тарихты баяндайтын жинақ. Оның ұлы Демофил редакциялаған толық шығарма, 30-шы кітабы қоса алғанда, қасиетті соғыстардың қысқаша сипаттамасын және Гераклидтер дәуірінен бастап Филипп Македонскийдің б.з.д. 340 жылы Перинф қаласын басып алуына дейінгі басқа да оқиғаларды қамтиды, бұл жеті жүз жылдан астам уақытты қамтиды. Полибийдің сөзіне сүйенсек, Ефур – жалқы тарихты жазған алғашқы тарихшы. Ефур 29 кітаптың әрқайсысына жеке-жеке прооимион жазды. Шығарманың аты, болжам бойынша, Historiai болған, және оның баяндамасы қатаң хронологиялық емес, тақырыптық принципке негізделген. Бұл жазбалар Диодор Сицилийдің б.з.д. 480-340 жылдар аралығындағы Грек тарихына арналған ең негізгі, тіпті жалғыз дереккөзі саналады, бұл осы кезеңнің сақталған екі үздіксіз баяндамасының бірі. Ефурдің ең жақсы дереккөздерді сын тұрғысынан қарастырғаны айқын. Оның тарихы ежелгі заманда жоғары бағаланып, көп оқылды, ал кейінгі тарихшылар оның еңбегін еркін пайдаланды. Диодор Сицилийдің тарихының көп бөлігі Ефурдың тарихынан бастау алған болуы мүмкін. Страбон Евфурдың географиялық зерттеулеріне үлкен мән берді және тарихи мәліметтерді географиялық мәліметтерден бірінші болып ажыратқаны үшін оны мақтады. Страбон өзінің "География" еңбегінде Ефурдан кең үзінділер келтірген. Полибий оның теңіз соғысының жағдайларын білуін мойындағанмен, б.з.д. 362 жылғы Мантинея шайқасын сипаттауын құрлықтағы әскери операциялардың мәнін түсінбегендігінің белгісі деп сынады.

Сын-пікірлер

Британ энциклопедиясының он бірінші басылымы бойынша, оның сақталған жазбаларының бәрі стиль мәселелеріне және саяси бағытталғандыққа деген қызығушылығына қарамастан, Кимеге деген ынтасынан басқа, белгілі бір құлшыныссыздық танытады. Ежелгі авторлардың сөзіне қарағанда, ол өте шебер және ұқыпты, бірақ сәл көңілсіз тарихшы ретінде құрметке ие болды. Ол миф пен тарих арасында нақты шекара жүргізгені үшін (бірақ әрқашан емес) мақталады; тіпті ол көптеген егжей-тегжейлі мәліметтер жақын уақиғалар туралы айғақтарды күшейтетінін, ал алыс өткен шақтар туралы хабарларда күдік тудыратынын мойындады. Оның стилі жоғары деңгейде және жасалма болды, себебі ол ерте жастан осылай тәрбиеленген, және ол шындықты риторикалық әсер үшін жиі құрбан ететін. Дегенмен, Дионисий Галикарнасскийдің айтуынша, ол және Теопомп – тілінде дәл және толық болған жалғыз тарихшылар.

Эфора және астрономия

Эфорус б.з.б. 372–373 жылдардың қысында бір комета екіге бөлінгенін хабарлаған. Ефурдың комета туралы баяндамасының ежелгі көзі – римдік философ Сенека Кішінің «Naturales quaestiones» еңбегі, ол өз бағасында қатал (7.16):

Эфорустың беделін түсіру үшін көп еңбек етпеу керек; ол тек тіркеуші ғана. Эфорус – аса адал адам емес, оны жиі алдайды, ал ол өзі де жиі алдауға тырысады. Мысалы, ол өзінің пайда болуымен Хелике және Бурис қалаларын құлатқан, бүкіл әлемнің үлкен мәнді оқиғалармен байланыстырып бақылаған үлкен комета екі жұлдызға бөлінгенін айтады, бірақ одан басқа ешкім мұны жазбаған. Мен ойлаймын, кометаның екіге бөлінген сәтін кім байқапты? Егер біреу оны екіге бөлінгенін көрсе, екеуі қалай пайда болғанын ешкім көрмегенге не себеп? Егер ол екі жұлдыздың бірі бес планетаның бірі болса, неге Эфорус олардың аттарын атамады? Ежелгі гректер кометалардың жұлдыздар сияқты аспан денелерінің пайда болуына себеп болатынына сенеді.