Кіріспе

Грекия тарихшысы және шешен (б.з.д. 380 – б.з.д. 315) Теопомп (Theópompos; б.з.д. 380 – б.з.д. 315) – ежелгі грек тарихшысы және шешені.

Өмірбаян

Теопомп Эгей теңізіндегі Хиос аралында дүниеге келді. Жастық шағында ол Лакондықтарға деген симпатиясы үшін жер аударылған әкесімен бірге Афинада біраз уақыт өткен көрінеді. Сонда ол Изократтың шәкірті болды және риторикада тез жетістікке жетті; Изократ Ефорға қамшы, ал Теопомпқа тізгін қажет деді деген әңгіме бар. Бастапқыда ол эпидеиктикалық сөздер жазған көрінеді, онда ол 352-351 жж. күйеуінің құрметіне Артемизия II берген шешендік сыйлықты жеңіп алды, бірақ Изократтың өзі де бәсекелестердің арасында болды. Оның тарихшы мамандығын таңдауына мұғалімінің кеңесі себеп болды – бұл мамандыққа оның мол мүлігі мен адамдар мен жерлер туралы кең біліміне байланысты ерекше қабілетті болды. Александр III-нің ықпалымен ол шамамен б.з.д. 333 жылы Хиосқа оралуға рұқсат алды және туған қаласындағы аристократиялық партияның жетекшілерінің бірі болды. Александрдың қайтысынан кейін ол қайтадан қуылды және Египеттегі Птолемейге паналады, онда оған салқын қабылдау көрсетілді. Оның қайтыс болған күні белгісіз.

Шығармалары

Теопомптың еңбектері көбінесе тарихи сипатта болды және кейінгі авторлар оларды көп сілтеме жасайды. Оларға Геродоттың "Тарихтарының тұжырымы" (осы еңбектің оның жазғаны рас па, жоқ па, деген мәселе даулы), "Эллиника" (Ἑλληνικά), "Филип тарихы" және бірнеше мақтаулар мен нұсқау сөздер кірді, олардың ең бастысы – Александрға жазған хат.

Гелленика

Гелленика грек тарихы туралы он екі кітаптан тұрады, б.з.д. 411 жылдан (Тукидид тоқтаған жерден) бастап б.з.д. 394 жылға дейін – Книд шайқасы болған жылға дейін. Осы еңбектің 1907 жылға дейін тек бірнеше үзінділері ғана белгілі болды. Б. П. Гренфелл мен А. С. Хант тапқан және олар Oxyrhynchus Papyri (5-том, 1908) басылымында жариялаған қағаз фрагментін Эдуард Мейер, Ульрих фон Виламовиц Моеллендорф және Георг Бусольт Геллениканың бір бөлігі деп таныды. Дегенмен, Фридрих Бласс, Дж. Б. Бьюри, Э. М. Уокер және басқалар бұл сәйкестікке күмәнді келтірді, олардың көпшілігі б.з.д. 395 жылғы оқиғаларға қатысты және мазмұны мол фрагментті Кратиппқа жатқызды.

Филипп ІІ тарихы

Филипптің билігінің тарихы (б.з.д. 360–336 ж.) әлдеқайда толымды еңбек болды, онда ол сөйлеуге мүмкіндік алған түрлі тайпалар мен елдердің аттары мен әдет-ғұрыптары туралы айтылды. Олардың саны соншалықты көп болғандықтан, Македонияның Филипп V патшасы тарихтың көлемін 58 кітаптан 16 кітапқа дейін қысқартты, оның Македониямен байланысы жоқ бөлімдерін алып тастады. Осы тарихтан Трогус Помпей (оның Historiae Philippicae еңбегінің Юстин жасаған тұжырымы бізге белгілі) көптеген материалдар алды. Фотийдің (9 ғасыр) заманында 53 кітап сақталған, ол оларды оқып, 12-ші кітаптың тұжырымын бізге жеткізді. Афиней, Плутарх және басқалар халықтар мен жеке тұлғалардың мінез-құлқына қатысты түрлі анекдоттар мен сын-ескертпелерді, негізінен, фрагменттер түрінде сақтап қалды. Афинейден алынған "Александрға арналған хаттың" бір-екі үзіндісі Харпалдың әдепсіздігі мен босқимдығын қатаң сынап көрсетіледі. Оның еңбегінің көркемдік тұтастығы жиі және ұзаққа созылған ауытқулардың салдарынан зардап шекті, олардың ең маңыздысы – "Филиппиканың" 10-шы кітабындағы Афиналық демагогтар туралы жазбасы. Бұл жазбада Афинаның көптеген көрнекті мемлекет қайраткерлеріне қарсы қатал шабуыл жасалған және Плутархтың бірнеше өмірбаяндарының жазылуына кеңінен пайдаланылған деп есептеледі. 8 және 9-шы кітаптарға енгізілген ұзақ ауытқулар да бар. Теопомптың тағы бір кемшілігі – романтикалық және сенімсіз әңгімелерге деген шексіз құштарлығы. Кейінірек олардың бір бөлігі жиналып, оның атымен жарияланды. Сонымен қатар, ол өте сыншыл болғаны үшін ежелгі заманда қатты айыпталды, және оның барлық фрагменттерінде осы ерекшелік ең айқын көрінеді. Дегенмен, жалпы алғанда, ол әділ адам болған сияқты. Теопомп Филиппті маскүнемдік пен әдепсіздік үшін қатты сынап, Демосфенді ыстық пікірмен мақтайды.

Басқа жұмыстар

Платонға жасалған шабуыл және кейде жеке еңбектер деп аталатын "Құдайға сыйынғандық туралы" трактат, бәлкім, Филиптің тарихындағы көптеген сырғаныстардың екеуі ғана болды; кейбір авторлар олардың түпнұсқалығына күмән келтіреді. Афина, Спарта және Фива қалаларына шабуыл жасайтын "Үш басты", Теопомптың жауы Лампсактан шыққан Анаксимен оның атынан жариялады. Қолда бар фрагменттердің мәні ежелгі заманның Теопомпқа қатысты әртүрлі сын-пікірлерін толыққанды растайды. "Филиппика" еңбегінде Теопомп Атлантиданың пародиі ретінде ойдан шығарылған Меропис аралын енгізеді.

Басқалардың атаулары

Аристотель "Саясатта" Теопомптың құлдықтың зиянсыз екендігі туралы пікірін және оның куәлігін айтады. Яһуди тарихшысы Флавий Иосифтің жазуынша, Димитрий Фалерский Птолемей II Филадельфтің еврей заңын оның жазушылары мен ақындары есімдерінің ішінде атамағанының себебін сұрағанда, құжаттардың қасиеттілігіне байланысты, оны жазуға тырысқандардың бәрі дерлік ауруға шалдыққандығын айтқан. Ол осылай жалғастырды: Теопомп бір кезде еврей заңын жазуға тырысқан, бірақ 30 күн бойы санасы шашырап, ауруының басылған сәттерінде жазылуына дұға етіп, жазудан бас тартқан, содан кейін де емделген. Афиней өзінің "Дипнософиста" еңбегінде Теопомптың сөздерінен үзінді келтіреді. Клавдий Элиан Адриатикалық Венециялықтардың діни амалдары туралы ақпараттардың көзі ретінде Теопомпты және Региумдық Ликустың есімдерін атайды.