Кіріспе

10 ғасырдағы Солтүстік Африка еврей ғалымы Дунаш ибн Тамим 10 ғасырдағы еврей ғалымы және араб тілінде сөйлейтін яһудилер арасында ғылыми зерттеулердің негізін қалаушы болды. Оның арабша аты Әбу Сахл; Мұса ибн Езраның бірнеше мәлімдемесінде оның тегі "Әл Шафалги" деп көрсетілген, бұл оның (белгісіз) туған жерімен байланысты болуы мүмкін. Ол Адоним деп те аталған. Оның есімі Солтүстік Африкаға тән, ол орта ғасырлық берберлер арасында жиі кездесетін есім. Мысалы, Ибн Тамимнің жас құрдасы Дунаш бен Лабрат Фезде дүниеге келген. Ибн Тамимнің өмірі мен қызметі туралы мәліметтер көбінесе оның "Сефер Йецира" түсіндірмесінен алынған. 955-956 жылдар аралығында жазылған бұл түсіндірмеде Саадия Гаонның қайтыс болғандығы айтылады. Алайда автор, өзінің ұстазы Исаак Исраиль бен Соломон мен Саадия арасындағы хат алмасуды еске алады, бұл хат алмасу Саадия Бабылға келгенге дейін, яғни 928 жылға дейін болған, және ол шамамен жиырма жаста болған кезде жүргізілген; демек, Тамим 10 ғасырдың басында дүниеге келген. Ұстазы сияқты, ол Каируандағы Фатимид халифаларының сарайында дәрігер болып қызмет еткен. Тамим олардың бірі, Исмаил ибн әл-Қаим әл-Мансурға астрономиялық еңбегін арнады, оның екінші бөлімінде астрология принциптеріндегі кемшіліктер ашып көрсетілген. Оның тағы бір астрономиялық еңбегі Кордованың еврей мемлекет қайраткері Хасдай бен Исаак ибн Шапрут үшін дайындалды. Бұл еңбек үш бөлімнен тұрды: 1) сфералардың табиғаты; 2) астрономиялық есептеулер; 3) жұлдыздардың жолдары. Араб авторы Ибн Байтар қарапайым дәрілер туралы кітабында Ибн Тамимнің бір дәрілік еңбегінде айтқан қызықты сөздерін келтіреді: "Сары түсті гүлдер бар, ал Иракта, мен білгенімдей, қара түсті гүлдер де бар. Ең әдемі гүл – парсы гүлі, ол ешқашан ашылмайды деседі". Ибн Тамимнің "Сефер Йецира" туралы түсіндірмесінің араб тіліндегі түпнұсқасы қазір сақталмаған. Еврей тіліндегі аудармалардағы қолжазбалар бір-бірінен өте өзгеше, және автор туралы әртүрлі мәліметтер бар. Көптеген қолжазбаларда Ибн Тамим автор ретінде көрсетілген; бір жағдайда ол қайтадан аталған, бірақ ұстазымен бірге, ал екіншісінде Якуб бен Ниссим есімді адам аталған, ол 10 ғасырдың соңында Каируанда өмір сүрген. Исаак Исраиль, басқа бір жерде "Сефер Йецира" түсіндірмешісі ретінде аталған, бұл еңбектің авторына да қатысқан болуы мүмкін. Бірақ түсіндірмедегі көптеген мәліметтер Ибн Тамимнің автор екенін көрсетеді. Демек, ол ұстазының түсіндірмесін негізге алған, ал соңғы ретушелеуді Якуб б. Ниссим жасаған болуы керек. Түсіндірмеге қатысты қысқаша рецензия (Бодлейлік қолжазбасы No. 2250) 1902 жылы Манасса Гроссбергтің Лондондағы басылымында жарық көрді.

Грамматик ретінде Ибн Тамим

Ибн Тамим еврей филологиясы тарихында еврей және араб тілдерін жүйелі түрде салыстырудың алғашқы өкілдерінің бірі болып саналады. "Мознаим" (Кіріспе) кітабында Ибраһим ибн Езра оны Саадия Гаон мен Яһуда ибн Құрайш арасында есіміздерін атап, "иврит және араб тілдерінен құралған" кітаптың авторы ретінде көрсетеді. Мұса ибн Езра Ибн Тамим екі тілді грамматикалық емес, лексикографиялық байланыстары бойынша салыстыратынын айтады және бұл тұрғыдан кейінгі Әбу Ибраһим ибн Баруннан кем сәтті шыққан. Соңғысы сондай-ақ Ибн Тамим кітабының кейбір егжей-тегжейлерін сынап бағалаған. Ибн Тамим Йецираға түсіндірмесінде былай дейді: "Егер Алла маған көмектесіп, өмірімді ұзартса, еврей тілінің адамзат тілінің бастапқы тілі және араб тілінен бұрынғы тіл екенін айтқан еңбегімді аяқтаймын; сондай-ақ, кітап екі тілдің байланысын көрсетеді, араб тіліндегі әрбір таза сөз еврей тілінде табылады; еврей тілі – тазартылған араб тілі; және кейбір нәрселердің атаулары екі тілде де бірдей болады". "Біз бұл қағиданы Израиль елінен келген дандықтардан алдық", - деп қосады, ол, әрине, белгілі Елдад ха-Даниге сілтеме жасап тұр. Ыбырайым ибн Езра (Нақыл сөздерге түсіндірме, XII. 6) Ибн Тамим араб тіліндегі есімдердің кішіртеу түрін кейбір еврей тіліндегі есімдердің формаларында тани алатынына назар салады (мысалы, II Самуил, XIII. 20). Саадия б. Дананның (XV ғасырдың соңы) келтірген мәлімдемесіне сәйкес, мұсылмандар Ибн Тамимнің ислам дініне кіргенін сенгені – бұл қате, себебі Ибн Тамимді мұсылман жазушылары жиі цитаталайды.