Кіріспе

Тлепш (Адыге Лъэпш) – Кавказ Нарт сагаларының кейбір циклдерінде (ұста ретінде, сондай-ақ күшті басшы ретінде) кездесетін мифологиялық тұлға, оның осетиндегі баламасы – Курдалегон. Тлепш есімі индоевропа тілдерінен черкес тіліне қарыз сөз ретінде келген, ежелгі грек тіліндегі χάλυψ (khálups) сөзі латын тіліне chalybs ("темір") түрінде сіңген. Осылайша, Тлепш – ол өңдейтін металдың бейнесі.

Сипаттама

Тлепш, жартылай құдайлық Нарттардың теміршісі ретінде, грек мифологиясындағы Гефестпен, рим мифологиясындағы Вулканмен және герман мифологиясындағы Уэйландпен және Ивальди ұлдарымен салыстыруға болады. Көптеген циклдарда ол Сатанаямен жақын қарым-қатынаста болған ретінде суреттеледі. Коларуссо Тлепш пен скандинавиялық Одиннің арасындағы ерекше ұқсастықтарды "Тлепш және әйел ағашы" ертегісінде (Нарт сагаларының антологиясында 17-ші нөмір) ашады. Онда Сатанаяның қозғайтынымен Тлепш білім іздеп жолға шығады және әлем ағашы Иггдрасилді еске түсіретін сезімтал әйелді осьті әлеммен кездесіп қана қоймай, сонымен қатар одан Сүт Жолы баласын тудырады. Герман мифологиясындағы ертегімен қосымша параллель Коларуссоның 21-ші ертегісінде, "Тлепштің алтын жері" деп аталады. Гриммнің Тевтон мифологиясында жазылған Бургундияның тарихи патшасы Гунтрамға қатысты эпизодта, ұйқыға кеткен батырдың адасқан жаны, кішкентай жыртқыш аң ретінде көрініс табады және батырдың қызметшісі оған көмектеседі, қазынаны табады, оны қайта жандандыру үшін тағы бір рет денесіне оралады, осылайша оны ұйқыдан ояту. Батыр өзін ұзақ сапарға аттанғандай санайды, қазыналы үңгірге жету үшін темір көпірден өтті, бірақ шын мәнінде оның кішкентай "жанды жаратылысы" қысқа қашықтықты ғана басып өтті, герман нұсқасында шағын өзенге салынған семсердің табаны арқылы өтіп, қайтадан өтіп, черкес нұсқасында қысқа темірден жасалған су құйылымы немесе су ваннасы арқылы кішкентай тесіктен немесе жарықтан өтіп, қайтып келді. Бұл халықтық аңыз мотиві - сыртқа шығарылған жанның кішкентай жыртқыш жануар (ұш / құрт / құрт / жылан) түрін алуы Коларуссоның Тлепш пен Одиннің ұқсастығын, Одиннің поэзияның сусынын ұрлағаны туралы әңгіменің эпизодымен салыстырғанда, құдай пішіні жыланның түріне айналып, қымбат арақ сақталған Хнитбьёрг тауының жүрегіндегі камераға жету үшін тар саңылау арқылы жыртылып өтуі керек. Осы қатарлы қатарларға сонымен қатар қылыш көпірінің мотивін қосуға болады (Чинват көпірін және Ас Сиратты салыстырыңыз) Кельт мифологиясына негізделген ертедегі Артур романсы Критиен де Тройестің Ланселот, арбаның салт аттысы деген шығармасындағы Гоиррдің сулы әлемге алып барады. Коларуссо антологиясына кірген Тлепш туралы басқа екі аңызда Нарт көшбасшысының темір шеберлігімен айқын байланыс бар, өйткені ол бірінші орақты және екіншісінде өткір семсерді жасайды. "Тлепштің алғашқы орамалдан қалай жасағаны" деген мақалада Тлепш сөз болып отырған құралды ойлап таппағаны / жасамағаны назарға аларлық. Алайда, ол басқа нарттар оны қалай жасау керектігін білу үшін қандай әйел табиғаттан тыс тұлғамен кеңесу керектігін біледі, атап айтқанда, орақ құдайы Т'агхалигтің (Гойдель тілінде сөйлейтін кельттердің орақ және егемендік құдайы Кайлеахты салыстырыңыз) бұрынғы әйелі. Тағы бір мәселе, Т'агалигтің әйелі олқаны қалай жасау керектігін білмейді, бірақ оны жасай алатын Испа ханым, Нарт батыры Патараздың (Осетиялық Батрадз / Батраз) анасы екенін біледі. Леди Исп, ақылды, бақа сияқты кішкентай су жыртқышы (Қоңырау ханшайымымен салыстырыңыз) байқамай-ақ "Бұл әтештің құйрығы сияқты, оны бүгіп, жыланның тісі сияқты өткірлеу керек" деп көрсетеді және осы сипаттаманы қолдана отырып, Тлепш керемет жаңа құралды қаздыруға қабілетті, оны қаншалықты жиі қолданғанына қарамастан, ешқашан өспейтін жиек береді. "Нарт Тлепш Қасқыр қылысымен Бородақ Яминаны қалай өлтірді" ертегісінде Тлепш қаруды қолдана алмайтын қарт болып қалды, бірақ оның орнына қолақты сиқырлы қабілеттерін көрсетеді, ол қораптағы өлімге әкелетін жеңге, оның ішінде "өз күшімен қозғала алатын семсер" бар. Атаудағы "Барақты Ямина" - Тлепштің ұлын өлтірген холера ауруының тұлғасы. Тлепш хабаршысының нұсқауы бойынша, таңертең Ямина үйінің жеке бөлмесіне сыйлық ретінде жіберген құпия жабық сандықты алып, оны ашады. "Төбеде жатқан семсер өздігінен көтеріліп, Бородатый Яминаны кесіп, оны өлтірді". Бұл қара күлкілі кішкентай ертегі қысқалығына қарамастан, ол Тлепштің шамандық атрибуттарын, атап айтқанда оның от пен металлмен (қарлығашты қалауда) шеберлігін, аурудың жын-шайтанына қарсы тұру қабілетін және оның туа біткен прото-театралдылығын (шаман, оның ғылыми қоғам үшін, техник, дәрігер және ойын-сауықшы, бір жерге оралған) одан әрі жарыққа шығарады. Тлепш өзінің қорқынышты кек алу үшін жасаған қызықты өздігінен қозғалатын (және көрінетін) семсер сонымен қатар кельт мифологиясындағы және Артур романтикасындағы ұқсас қаруларға еске түсіреді – мысалы, Артур мотивіндегі Тәуекел төсегіндегі өздігінен қозғалатын семсер (мысалы, ерте романда қолданылған Le Chevalier à l'épée).