Кіріспе

Збигнев (Збыгнев деп те аталады; шамамен 1073 – 8 шілде 1113?), 1102–1107 жылдары Польшаның (Ұлы Польша, Куявия және Мазовия) герцогы болған. Ол Владислав I Герман мен Пжецлаваның тұңғыш ұлы, мүмкін, Пшецциц әулетінен шыққан. Збигнев заңды емес бала саналды, ал оның жартылай інісі Болеслав Вримут туғаннан кейін дін қызметкері болуға тағайындалды. 11 ғасырдың соңында елдегі нақты билік Палатин Сиецехтің қолында болғанда, кейбір Силезиялық саудагерлердің қарсылығы Збигневтің Польшаға оралуына және Владислав I-ді оны мұрагер ретінде мойындауға мәжбүр етті. Сиецех пен Владислав I-нің екінші әйелі Юдит Марияның саясаттары Збигнев пен оның кіші інісін одақтас болуға итермеледі, және екеуі де әкесін елді бөлісуге және Палатинды жер аударуға мәжбүр етті. Әкесі қайтыс болғаннан кейін Збигнев Болеславпен тең дәрежеде елдің солтүстік бөлігін иеленді. Бірақ олардың арасында келіспеушіліктер туды, себебі Збигнев өзін елдің жалғыз заңды мұрагері деп есептеді, ол Болеславқа қарсы одақтастар іздеуді бастады. 1102–1106 жылдары билік үшін ағайынды соғыс болды, онда Збигнев толық жеңіліске ұшырап, Германияға жер аударылды. Оны қайта орнатуды желеу етіп, 1109 жылы император Генрих V Польшаға шабуыл жасады, бірақ Глогово шайқасында жеңілді. Келесі жылдары Болеслав Богемияны жеңе алмады және 1111 жылы олармен және өзінің жоғары тұрған әміршісі – императормен бейбіт келісімге келді. Генрих V-нің талаптарының бірі Збигневтің Польшаға оралуы болды, онда ол шағын жер иелігін алды. Белгісіз себептермен, оралғаннан кейін көп ұзамай Збигнев соқыр болып, қайтыс болды.

Балалық шақ

XV ғасырдағы мәліметтерге сүйенсек, Владислав I Герман поляк әйелге, Правдиц отбасының мүшесіне үйленген. Бұл одақ шамамен 1070 жылы славян рәсімдері бойынша, шіркеу рәсімінсіз болған. Кейбір ғалымдар осы некенің, тіпті ол түркі дінінің салт-дәстүрі бойынша жасалса да, заңды болғанын айтады. Олар 12 ғасырдың соңында, 1197 жылы Польшада болған Папалық легаты Петр Капуанскийдің тек шіркеу рәсімдері бойынша (лат. *matrimonium in facie ecclesie contrahere*) жасалған некелер ғана заңды деп санайтынын бұйырғанға дейін осылай ойлады. Владислав I Германның тұңғыш ұлының нақты туған күні белгісіз. Освальд Балцердің айтуынша, Збигнев 1070-ші жылдардың бірінші жартысында дүниеге келген, ал Жерар Лабуда 1070-ші жылдардың басында туғанын, Роман Гродецкий Збигневтің шамамен 1073 жылы туғанын, ал Казимир Ясинский 1070 мен 1073 жылдар аралығында туғанын айтады. Збигневтің заңдылығы өмірінің соңғы жылдарында күмәндік тудырды, осы кезде Владислав I-нің күйеуінің ұлы екені туралы әңгіме тарады. Осыған қарамастан, Збигнев Владислав I сотында өсті және басқа мұрагерлер болмаған жағдайда әкесінің мұрагері ретінде танылды. 1079 жылы ағасы Болеслав II Щедрый тақтан түсірілгеннен кейін, Владислав I Польшаның билеушісі болды. Осы кезде ол, мүмкін, Мазовияны жеке округ ретінде иеленген болар. Тарихшылардың айтуынша, жаңа билеуші тез арада қабілетсіздігімен көзге түсті, ал халық жер аударылған князьдың жетістіктерін сағына бастады. 1080 жылы Владислав I Богемия герцогы Вратислав II-нің қызы Юдит ханшайымға үйленді; оның алғашқы (бірақ шіркеу мойындамаған) әйелі Пшецлава содан кейін содан қуылды. Бұл жас Збигнев үшін мұрагерліктегі бірінші орыннан бас тартуды білдірді. Владислав I-нің заңдылығына жер аударылған Болеслав II және оның жалғыз ұлы, заңды мұрагері Миешко Болеславовичтің жақтастары күмән келтірді. 1086 жылы Владислав I өзінің позициясын жоғалтудан қорқып, өзінің жүрегін (және анасын) Венгриядан шақырды. Миешко Краков округін алды және кейін (1088) Рюрикович ханшайымына үйленді. Бұл қадамдар қарсыластарды Владислав I билігінің заңдылығына күмән келтіруден тоқтатты. Жағдайды ханзаданың өзі қиындатты, өйткені оның заңды ұлы болған жоқ. Оның тұңғыш ұлы Збигнев шіркеу мойындамаған одақтың нәтижесі болғандықтан мұрагер бола алмады. Осылайша Збигневтің жағдайы күрт өзгерді. Сол жылы ол діни қызметкер болуға тым жас болғанына қарамастан, Краков канонатурасына қабылданды. Бұл позицияны Богемиялық Юдит Збигневті мұрагерлік жолынан алшақтату үшін ұйымдастырған болуы мүмкін. Збигневтің алғашқы ұстазы Отто болғаны белгілі, ол кейін Бамберг епископы болды. Діни білімнен басқа, ол оған диалектиканы, грамматиканы және Исидор Севильскийдің еңбектерін үйретті. Жасы кішкентай болғандықтан, Збигнев қажылық сапарына шыққан жоқ. Богемиялық Юдит ұлы дүниеге келгеннен кейін бірнеше ай өткен соң қайтыс болды. 1089 жылы Владислав I қайтадан үйленді. Таңдалған келіншек – Генрих IV, Киелі Рим императорының қарындасы және Венгрияның бұрынғы патшасы Соломонның жесірі Юдит Мария; ол өзін Владислав I-нің бірінші әйелінен ажырату үшін София деп өзгертті. Збигневтің онымен қарым-қатынасы суық болды. Болеславтың заңды мұрагерлік позициясына әлі де Польша аристократиясының сүйіктісі Миешко Болеславович қауіп төндірді. Бұл оның 1089 жылы Сиечек пен Юдит Марияның бұйрығымен уланғандығы туралы айтылған өліміне ықпал етті. Сол жылы Збигневтің жаңа әйелінің интригалары арқасында Саксонияға жіберді. Збигнев қасиетті орденге қабылданса, таққа үміткер бола алмайтындықтан, Владислав I таққа үміткер екі басты үміткерді жоюға, заңды ұлы Болеславтың мұрасын қамтамасыз етуге және өзіне қарсы күшейіп келе жатқан қарсылықты әлсіретуге үміттенді.

Сицех билігі

Збигнев Кведлинбургте болған кезде оның әкесі Владислав I өзінің қолдаушысы, граф Палатин Зиечехке тәуелді болды, оған Владислав тәжін беруі мүмкін. Зиечех әлі кәмелетке толмаған Болеславтың бірінші қамқоршысы болды. Паллатинге ел билігін өз қолына алу үшін ханзаданың әйелі Джудит Мария қолдау көрсетті. 1090 жылы Зиечех өзінің жасағымен Гданьск Помераниясын басып алды. Владислав I ірі қалаларды нығайтып, басқаларын өртеп, одан әрі шабуылға жол бермеді. Бірнеше айдан кейін Гданьск элитасының көтерілісі тәуелсіздігін қайта қалпына келтірді. 1091 жылдың күзінде поляк және богемия жасақтары Померанияға тағы бір, бірақ сәтсіз шабуыл жасады, ол Вда өзеніндегі шайқаста аяқталды. Осы кезеңде Польша саясаты Киев Русіне бағытталды. Ресейде биліктегі Ростиславич әулетінің рурик князьдері Польшаның тәуелсіздігін мойындамады және бірнеше рет Польшаға шапты, әсіресе қыпшақтармен одақтасқан Теребовлия князі Василько. Зиечех Польшаның іс жүзіндегі билеушісіне айналды. Ол бұл позицияны өзінің жеке монетасын шығарып, қолдаушыларын сот органдарына тағайындау арқылы нығайтты. Бұл Польша аумақтарынан Богемияға үлкен саяси эмиграцияға себеп болды. Бастапқыда Збигневті Вроцлав кастелланы Магнус қорғады. Владислав I мұны өзіне қарсы көтеріліс деп қабылдады. Збигневті қолдаған рыцарлар Зиечех пен Владислав I-мен барлық келіссөздерді тоқтатты, себебі оларға кейбір венгр рыцарларының сенімін сатқаны туралы хабар жетті, олар Зиечех пен Болеславты ұрлап әкетті. Бұл Владислав I-ді Збигневті өзінің ұлы, Пиаст әулетінің мүшесі және заңды мұрагері деп мойындаған заңдастыру актісін шығаруға мәжбүр етті. Дегенмен, Померания әскерлерінің көмегіне қарамастан, Збигнев Гопло шайқасында жеңілді. Ол тұтқындалып, 1097 жылдың 1 мамырында қайта салынған Гнезнен соборының қасиеттілік рәсімінде босатылуына дейін түрмеде отырды. Сонымен қатар, заңдастыру актісі қайта күшіне енді. Збигневке Үлкен Польша (Гнезноны қоса), Куявия, Ленчица және Сиерадз аймақтары берілді. Болеслав Кіші Польша, Силезия, Любуш аймақтары және, мүмкін, Сандомирж мен Люблин (Буг өзенінің жанында, Брест-над-Бугом маңында) алды. Владислав I Мазовияны және оның астанасы Плокты, сондай-ақ Вроцлав, Краков және Сандомир сияқты ірі қалаларды өзінде сақтап қалды.

Сицехті жер аудару

Польшаның бөлінуі және Владислав I ұлдарының бірлесіп билеушілер ретінде қабылдануы Зиечехті мазалады. Ол өзінің беделін әлсіретуі мүмкін деп қорқады. Тарихнама бойынша, Владислав I неге ұлдарына емес, Зиечехке қолдау көрсеткені әлі де түсініксіз. Збигнев пен Болеслав одағын жаңартты және соғысқа дайындалды. Бұл жаңару Вроцлавтағы Вечеде Скарбимир атты салтанатты тұлға тарапынан ресми түрде бекітілді. Содан кейін Болеславтың қамқоршысы Войслав Повала (Зиечехтің туысы) лауазымынан алынып, Палатинға қарсы жорық ұйымдастыру туралы шешім қабылданды. Күтпегендей, Владислав I аз ғана әскермен Зиечехке көмекке келді. Осы жағдайға байланысты ханзадалар әкесін тақтан түсіруге шешім қабылдады. Зиечех пен Владислав I-ді қоршау мақсатымен Збигнев Мазовияға жорық жасады, онда Плок қаласын басып алды, ал Болеслав Оңтүстікке бағытталды, онда Кіші Польшаны жаулауға тырысты. Бірақ Владислав I ұлдарының әрекеттерін болжап, әскерін Мазовияға жіберді. Екі әскер арасындағы шешуші шайқас Плок маңында болды. Владислав I жеңіліп, Зиечехті елден қууға мәжбүр болды. Мартин I, Гнезно архиепископы.

Жоғарғылық үшін күрес (11021106)

Елдің Збигнев пен Болеслав III арасында бөлінуі екі князьға да өз аймақтарын толық бақылауға мүмкіндік берді. Владислав I жерінен Збигнев Мазовияны (Плоцкпен бірге) алды, ал Болеслав III Сандомиржді иеленді. Бірақ екі билеуші арасында үстемдік мәселесінде даулар туды. Збигнев өзін үстем князь деп есептеді және бұл жалпы қабылдауға сәйкес келеді деп ойлады. Збигнев пен Болеслав III княздықтары өздерінің ішкі және сыртқы саясатымен дербес мемлекеттер ретінде әрекет етті, бұл екеуінің арасында келіспеушіліктерге алып келді. Әрқайсысы өз аймақтарында жергілікті ақсүйектермен одақтасты. Олардың әрқайсысы шетелдік одақтастар іздеді. Померания олардың арасындағы шиеленіс тудырған мәселеге айналды, себебі Болеслав III сол жерді кеңейту үшін әскери жорықтар жасады. Ал Збигнев Помераниямен жақсы экономикалық және саяси қарым-қатынастарды сақтауды қалады. Болеславтың Померанияға жасаған бірінші жорықтарының бірінде Збигнев рыцарьларды қатысудан бас тартуға көндірді, бұл кіші князьдың наразылығын тудырды. Померандықтар жауап ретінде Збигневке шабуыл жасады, ол Богемиямен одақтасып, Болеслав III-ке қысым көрсетуге тырысты. Бірақ кіші князь Венгриямен және Киев Русімен одақ құрды, соңғысы 1103 жылы Киевтің ұлы князі Святополк II-нің қызы Збыславаға үйлену арқылы нығайтылды. Богемияның Боривой II-сі Болеслав III жерлерін басып алуға әрекеттенді. Болеслав III Померанияның шекаралық аймақтары мен Моравияны тонады, ал кейін Боривой II үлкен төлем алғаннан кейін Збигневпен одағын тоқтатты. 1105 жылы Збигнев пен Болеслав III сыртқы саясат мәселелерінде келісімге келді. Келесі жылы Збигнев ағасына померандықтарға қарсы күресте көмектесуден бас тартты. Қарымдылық ретінде, Киев пен Венгрияның көмегімен Болеслав III Збигневтің жерлеріне шабуыл жасап, билік үшін азамат соғысын бастады. Біріккен әскерлер Калиш, Гнезно, Спицимиерж және Лечицаны қиындықсыз басып алды. Болеслав III Збигневтің басты одақтасы, Гнезно архиепископы Мартин I-ді де тұтқынға алды. Ленчицада Краков епископы Балдуиннің араласуымен Збигнев бас берді. Болеслав III "Барлық Польшаның жоғары князі" атанды және Збигневтен Ұлы Польша, Куявия, Ленчица және Сиерадз аймақтарын алды.

Билік етудің соңы

1107 жылы Збигнев Пулавыдағы Куров бекінісін өртеп жіберуден бас тартқаннан кейін бүлік ұйымдастырды. Болеслав III осы бүлік пен оған Померанияға жасаған жорығында әскери көмек көрсетпегенін Збигневке қарсы шабуыл жасау үшін себеп етіп пайдаланды. 1107–1108 жылдары қысында Болеслав III және оның Киевтік венгр одақтастары Мазовияға шабуыл жасады. Збигнев қарсылық көрсетуге мәжбүр болып, елден қуылды. Осыдан бастап Болеслав III Польшаның жалғыз билеушісі атанды. Биліктің толыққанды ауысуы бір жыл бұрын (1107 жылы) болды, Збигнев әлі Мазовияда болғанда, ол жері үшін інісіне толық бағынышты екенін көрсетті. Силезияда жағдай шиеленісе бастады. Болеслав III Киелі Рим императоры мен оның одақтастарына қарсы тиімді партизандық соғыс жүргізіп, 1109 жылғы 24 тамыздағы Хундсфельд шайқасында жеңіске жетті. Алайда, тарихшылар бұл шайқастың болғанына күмәнданады, себебі ол туралы жазбалар бір ғасырдан кейін ғана пайда болды. Көздер Збигневтің бұл жорыққа тікелей қатысқандығын көрсетпейді.

Соқырлық пен өлім

1110 жылы Болеслав III Бөгемияға қарсы сәтті болмаған жорық ұйымдастырды. Оның ниеті Польшаға паналаған Собеслав I-ді Чехия тағына тағы бір талапкер ретінде орнату болатын. 1110 жылдың 8 қазанында Трутина шайқасында чехтерге қарсы шешуші жеңіске жетті, алайда шайқастан кейін жорықты тоқтатты. Мұның себебі Собеслав I-нің чехтер арасында танымал болмауы, сондай-ақ Болеслав III-тің Киелі Рим империясымен қарым-қатынасын одан әрі нашарлатуға ықыласы болмауы деп есептеледі. 1111 жылы Бөгемияның герцогы Владислав I мен Болеслав III бітімге келді, оған сәйкес Собеслав I мен Збигнев өздерінің иеліктеріне қайтарылды. Польшаға келген соң Збигневке, мүмкін, Сиерадз жері берілді. Болеслав III 1108 жылы шеттетілген князьдің көптеген қолдаушыларының қысымы салдарынан жартылай бауырының оралуына келіскен болуы мүмкін. Галл Анонимнің мәлімдемесінше, оның айналасында жаман кеңесшілер болды (вероятно, Гнезно архиепископы Мартин I-ді қоса алғанда). Польшаға келгеннен кейін Збигнев осы топтың ықпалымен бұрынғы иеліктеріне талап етуді көтерді. Бұл бағыттағы алғашқы қадам – оның Адвенттік рәсімде қатысуы болды (Болеслав оны 1107 жылы Ленчицада өзінің үстемдігін мойындағаннан кейін тыйым салған еді), ол билеушілерге ғана арналған. Збигневтің жанында қызметшілер мен семсер ұстаған адам болды. Бұл Болеслав III-тің сатқындық әрекеті ретінде қабылданып, олардың арасындағы қарым-қатынастың толық үзілуіне әкелген болуы мүмкін. Осы факторлар Болеслав III-тің 1112 жылы Збигневті соқыр ету туралы шешім қабылдауына ықпал еткені мүмкін. Болеслав III архиепископ Мартин I-тің бұйрығымен қауымнан шығарылды, ол әрқашан Збигневті қолдаған. Збигневке қарсы жасалған осы қылмыс Пиаст монархиясында саяси дағдарыс тудырып, халықтың наразылығын тудырды. Көзінде Болеслав III шіркеу қауымынан шығарылған-жоқ деген мәліметтерде жоқ. Болеслав III Збигневтің соқырлығына байланысты болған жағымсыз реакциядан кейін көпшілік алдында тәубе етуге шешім қабылдады. Оның мақсаты – әлсіреген билігін қайта орнатып, бауырының қолдаушыларының құрметін қайтару еді. Галл Анонимнің сөзіне сүйенсек, Болеслав III тәубе еткеннен кейін Збигневтен кешірім сұрап, алды. Збигневтің қайтысы туралы көп мәлімет жоқ. К. Ясинский өзінің «Родовод первых Пиастов» еңбегінде С. Кентржинский сияқты соқырлықтан кейін бірден қайтыс болғанын жақтады, бірақ кері пікірді де жоққа шығарған жоқ. Любин бенедиктин монастырының некрологындағы қызықты жазбада 1113 жылдың 8 шілдесінде Тинец аббаттығынан келген «бауырлас Збигнев» атты монахтың қайтысы тіркелген. Бұл некролог тарихшыларға бұл Болеслав III-тің бауыры болуы мүмкін деген гипотезаны қалыптастыруға көмектесті. Оның жерленген жері Тинец бенедиктин монастыры болып тіркелген.