Сары Өзен шайқасы

Кіріспе

Ирландиядағы Тоғыз жылдық соғыстың бір бөлігі (1598)

Сары Форд шайқасы 1598 жылдың 14 тамызында Ирландиядағы Тоғыз жылдық соғыс кезінде Арма графтығында болды. Генри Багенал басқарған 4000-ға жуық ағылшын әскері Блэкуотер бекінісін қоршаудан босату үшін Пэйлден жіберілді. Армагтан Блэкуотерге қарай жорыққа шыққан ағылшын колоннасын Тиронның Хью О'Нилл басқарған ирландтық армиясы талқандады. О'Ниллдің әскерлері ағылшын колоннасын бөліп, үлкен шаңдау олардың ілгерілеуін тоқтатты. Багеналды ирландтық мушкетер өлтірді, ал ағылшынның оқ-дәрісі бар вагоны жарылғанда оның көптеген әскерлері қаза тапты және жарақат алды. Ағылшын армиясының шамамен 1500-і қаза тауып, 300-і дезертирлік жасады. Шайқас аяқталғаннан кейін Блэкуотер бекінісі О'Ниллге тапсырылды. Бұл шайқас соғыстың шиеленісуін білдірді, себебі ағылшын коронасы Ирландиядағы әскери күштерін күшейте түсті, ал бұрын бейтарап болған көптеген ирланд феодалдары О'Ниллдің одағына қосылды.

Өмірбаян

1597 жылы Ирландияның ағылшын лорд-депутаты Томас Берг, ағылшын үкіметінің Армаг гарнизондық қаласынан бес миль солтүстік-батысқа қарай Блэкуотер өзенінде жаңа бекініс салды. Ол салынғаннан кейін көп ұзамай Тирон графы Хью О'Нилл оны қоршауға алды. 1598 жылы қоршаудағы гарнизонның азық-түлігі таусылып бара жатқанда, ағылшын үкіметі фортты тастап кету керек пе, жоқ па, деп талқылады, өйткені ол О'Ниллдің туған жеріне тым алыс болды. Бұл О'Ниллдің Дунганнон бекінісінен алты жарым миль қашықтықта орналасқан. Сэр Генри Багенал фортты қайта жабдықтау қажет деп ұсынды және 1598 жылдың тамыз айының басында экспедицияны басқаруға тағайындалды. Төрт мастердің жылнамасында былай делінген: "О'Ниллге осы зор әскер жақындап келе жатқаны туралы хабар жеткенде, ол О'Доннеллге хабаршыларын жіберіп, өз еліне келе жатқан шетелдіктердің күшті әскеріне қарсы көмекке шақырды. О'Доннелл барлық жауынгерлерімен, жаяу және атты әскермен, сондай-ақ Коннахттан келген күшті жасақпен бірге одақтасына қарсы шабуыл жасағандарға қарсы көмектесу үшін дереу аттанды. Ольстер провинциясының барлық ирландтары да осы әскерге қосылды, сондықтан олар Армагқа жеткенше ағылшындармен кездесуге дайын болды". Багеналдың әскері Дублиннен Армагқа қарай жол тартты. Осы уақытта О'Ниллдің әскері Армаг пен Блэкуотер фортының арасындағы ауылдарда ор қазып, жолдарды құлатылған ағаштармен жапты және бұталардан жасалған бекіністер орнатты. Ауыл төбелі-қырлы, барабандаған жерлерден, орман, батпақ және егістік жерлерден тұрды. Армагта Багенал қоршалған фортқа дейінгі бес мильдік қашықтықта тұтқынға алуға қолайлы орындар бар екенін білді, бірақ оның әскері шабуылдап-қорғану тактикасын жеңе алатынына және кез келген шайқаста жеңіске жететініне сенді. Басты жол жабық болғандықтан, Багенал төменгі төбелер арқылы жүріп, Каллан өзенін кесіп өтуге шешім қабылдады.

Қарсылас күштер

Багенал он жыл бойы Ольстердегі ағылшын армиясының бас қолбасшысы (маршал) болды (1587 жылдан бастап әкесінің орынбасары ретінде), Магуайрлар және басқа ирланд ақсүйектеріне қарсы күресте көп тәжірибе жинады. Ол О'Ниллге қатты ашулы болды, себебі бірнеше жыл бұрын ол оның қарындасы Мейбелмен қашып кеткен еді. Ол аймақты жақсы білді. Оның құрамында 3500 жаяу әскері болды. Багеналдың жаяу әскерлері сол кездегі стандартты қарулармен жабдықталған: найзалар мен мылтықтар. Жау территориясынан өтетін кездегі стандартты формация – мушкетерлер сыртқы колонналарда, олардан оқ ату мүмкіндігі болды, ал колоннаға қарсы шабуыл болған жағдайда мушкетерлерге көмектесу үшін найзагерлер ішкі жақта орналастырылды. Багеналдың 350 атты әскері мен бірнеше артиллерия да болды. Атты әскерге сэр Калитен Брук басшылық етті. Мэлмора О'Райли атты әскер тобына басшылық етті, оны королева Елизавета I Шығыс Брейфненің иесі деп таныған. Бірақ бұл Шығыс Брейфнеде мойындалмады және Мэлмораның билігі жоқ еді, себебі аймақ көтеріліс көтерген. Мэлмора 1596 жылы ағылшындарға қарсы шайқаста қаза тапқан Шығыс Брейфне лорды сэр Джон О'Райлидің үлкен ұлы болды. Мэлмора Сары Форд шайқасында қаза тапты. О'Нилл әскерінің саны шамамен 5000 адамды құрады деп есептеледі. О'Нилл әскері бұрынғы ирланд әскерлерінен өзгеше болды, себебі оның сарбаздарының 80% калибрлермен қаруланған, бұл мылтықтың жеңіл және тасымалдауға ыңғайлы түрі еді. Оларды найзагерлер және қылыш пен қалқанмен қаруланған галельдік сарбаздар қолдады, олар испан кеңесшілерімен оқытылған және Тиронның шабуылдаушыларын жақыннан қорғады. О'Нилл көптеген ағылшын және испан әскери кеңесшілерін жалдаған, сондай-ақ Еуропа құрлығында тәжірибесі бар ирланд офицерлері де болды, олар оның әскерін заманауи қару-жарақтарды қолдануға үйретті. Дегенмен, оның әскері ағылшындар қолданатын найза мен мылтықтан мүлдем басқаша болды. О'Нилл гибридтік армия құрды, ол жаяу әскердің оттық күшін арттырып, ирландтықтардың жылдамдық артықшылығын сақтады. Граф атты әскерін жаңғыртуда үлкен жетістікке жете алмады, олар найзаларын әдеттегідей қолдарымен ұстап, жақын арада итеріп немесе лақтырып жіберетін.

Bagenal was the English army commander in chief (marshal) of Ulster for a decade (beginning in 1587 as his father's deputy), gaining extensive experience fighting against the Maguires and other Irish lords. He had a bitter grudge against O'Neill, who some years earlier had eloped with his sister Mabel. He was familiar with the territory. He commanded 3,500 footsoldiers. Bagenal's footsoldiers were armed with the standard weapons of the day: pikes and muskets. Standard formation when marching through hostile territory was musketeers in outside columns, able to fire out, and pikemen on the inside able to relieve the musketeers in the event of a sustained charge against the column. Bagenal also had 350 cavalry and several pieces of artillery. The cavalry were commanded by Sir Calithenese Brooke. A troop of cavalry was commanded by Maelmora O'Reilly, who was deemed to be lord of East Breifne by Queen Elizabeth I. This was not recognised within the East Breifne and Maelmora had no authority there as it had risen up in rebellion. Maelmora was the eldest son of Sir John O'Reilly, Lord of East Breifne, who had died fighting against the English in 1596. Maelmora was slain in the battle of the Yellow Ford. The strength of O'Neill's army is estimated to have been 5,000. O'Neill's army was unlike earlier Irish armies, as possibly 80% of his men were armed with calivers, which was a lighter and more portable version of the musket. These were supported by pikemen, and targeteers; Gaelic soldiers with sword and buckler who'd been trained by Spanish advisors,
gave close protection to Tyrone's skirmishers. O'Neill had several English and Spanish military advisors in his pay, as well as many Irish officers with experience in mainland Europe, who trained his troops in the use of modern weaponry. However, his army was not the same as the pike and shot deployed by the English. O'Neill developed a hybrid army which maximised his infantry's firepower while maintaining the key Irish advantage of mobility. The earl had less success modernising his cavalry, who carried their spears over arm, either thrusting or throwing them at close quarters in the traditional way.

Шайқас

Англия королінің әскері алты полктан тұрды – екі алғы, екі орталық және екі артқы, ал ортада атты әскер орналасқан. Армағдан шыққан соң, олардың екі жағынан бұталардың арасына тығылған ирланд әскерлерінің оқ жауынан қиындық көрді. Қабырғаларынан от шашылғанда, Каллан өзенін кесіп өткенде колоннаның басында ешқандай қарсылыққа ұшырамады. Сэр Ричард Перси бастаған жетекші полк алға жылжуда, ағылшын жаяу әскерін қауіпті аралықтар бөліп ала бастады. Кейіннен айтылғандай, ағылшын әскерлерінің алдыңғы қатарлары "футбол матчында гол соққандай" жылдамдықпен жүріп кеткен. Перси одан әрі жылжуда, "Сары Форд" деп аталатын батпақты суды кесіп өтті, осы шайқас осы атпен танымал болды. Бұл жер көтеріңкі болғандықтан, батпақтың ар жағындағы төбелерге өтуге мүмкіндік берді. Багеналдың келесі полкі артта қалды, олармен бірге жабдықтар мен артиллерия, соның ішінде 2500-3000 фунт салмақты сакер (зейін) өгіздермен тартылып келе жатқан. Ол "әр он қадам сайын" батпаққа сіңіп, ақырында тоқтап, тасталып кетті. Персидің полкі екінші төбеге (Драмкуллен) көтерілді, онда олардың алға жылжу жолын кесіп тұрған шақырымдай ұзындықтағы топырақ траншеясын және қоршауын көрді. Траншея бес фут тереңдікте, қоршау бес фут биіктікте, үстінде тікендер өсіп тұрды. Қабырғаларынан оқ жауына ұшыраған Перси полкін төбеден төмен және блокададан бастап, капитан Тернер мен Ли басқаратын "соңғы үміт" тобымен алып жүрді. Траншея қорғалмаған, О'Нилл оларды тоқтатуға тырыспады. Үшінші төбеге (Муллилегган) жеткен Перси Блэкуотер бекінісін көре алды. Қоршаудағы гарнизон олардың көмегі келгенін көріп, шапандарымен ауаға лақтырып, "күні бойы жеген тамақтарынан гөрі кешкі астың жақсырақ болатынына үміттенді". Бірақ олардың үміттері орындалмады. Капитан Куни мен Биллинг басқаратын ағылшын полкінің артқы бөлігі Каллан өзенін кесіп өтуде тоқтап қалды, ал ағылшын армиясының қалған бөлігі Драмкуллен төбесінде тоқтады. О'Нилл Персидің әскеріне шабуыл жасау үшін көбірек әскер жіберді, ағылшын мушкетерлерін шұңқырларға қашуға мәжбүр етті. Бұл О'Ниллдің оқ жауына ағылшын әскерлерінің тығыз тобын жақыннан атқылауға мүмкіндік берді, ал оның атты және қылышкерлері шұңқыр қорғанысындағы саңылауларды ашуға кірісті. Ауыр қысымға тап болған Багенал Персиге траншеядан кері шегінуді бұйырды, бірақ бұл тәртіпті түрде орындалмады және ағылшын полкі жеңіліске ұшырады. Траншея Персидің әскерін атты әскерден бөліп тастады. Сонымен қатар, бұл ағылшын жаяу әскерінің шегінуіне кедергі келтірді, өйткені "бір-біріне құлап, олар траншеяны толтырып, құлаған жерінде тапталды". Маршал Багенал өз әскерін талқандалған жаяу әскерге көмектесу үшін алға бастап кетті, бірақ ол төбеден траншеяға қарай төмендеп келе жатып, басына оқ тиіп, қаза тапты. Ағылшын қарсы шабуылдары жалғасты, бірақ О'Нилл оларды қақпанға түсіріп, ауыр соққы берді. Томас Мария Уингфилд ағылшын армиясының басшылығын өз қолына алды. Жағдай нашарлап, бір ағылшын солдаты оқ-дәрі қорын тікелей жабдықталған вагондардағы оқ-дәрі қоймасынан толтыруға тырысты. Оқ-дәріге қолын салып, оның атыс қаруының отты ширағы әлі де жанған күйде болды. Англия армиясының орталық бөлігінде 200-ден 400 фунтқа дейін оқ-дәрі жарылып, көптеген адамдар қаза тапты және жараланды, ал төбеде қою түтін бұлты пайда болды. Бұл апат ағылшын әскерін ирландтықтардың шабуылдарын екі есе күшейтуге ынталандырды. Басқа амалы қалмаған Уингфилд Армағқа шегінуді бұйырды. Бірақ ағылшын армиясының артқы қатарының командирі бұйрықты алмады немесе оған бағынудан бас тартты немесе тәртіпті шегінуге қабілетсіз болды және орнына траншея арқылы ақымақ екінші қарсы шабуылды бастады. О'Нилл Косбидің шабуылын тез басып тастады. Уингфилд пен ағылшын атты әскерінің шапшаң әрекеті 500 адамды қырғыннан құтқарды, бірақ Косби О'Ниллдің әскеріне тұтқынға алынды. Ағылшын королінің қалған әскерлері Армағқа қайта оралды. Ирландтықтар Каллан өзенінде ағылшын әскерінің шегінуін кесіп тастауға қозғалды, бірақ ағылшын колоннасының қалған зеңбірегінен жасалған жақыннан оқ жауы ирландтықтардың алға жылжуын тоқтатты. Ақырында, ағылшын әскерінің оты әлсіреп, ағылшын әскеріне жеңіс сыйлады. Ирландтықтардың оқ-дәрісі толығымен таусылып қалды. Кейінірек капитан Куни О'Ниллдің шұңқыры оның атуындай болғанда, оның ешбір адамы аман қалмас еді деп атап өтті. Каллан өзенін қайтадан кесіп өткен соң, ағылшын армиясы Армағқа қайта оралды.

The English Crown army was made up of six regiments—two forward, two centre, and two rear, and with cavalry at centre. As soon as it left Armagh, it was harried with gunfire from Irish troops hidden in scrubland on both flanks of the column. While fire poured in from the sides, no resistance was met at the head of the column as it crossed the River Callan. As the lead regiment pressed on, led by Sir Richard Percy, dangerous gaps began to separate the English infantry. It was later remarked that the leading English troops marched as if they had "won the goal in a match at football". As Percy pushed further he crossed a boggy ford, the 'Yellow Ford' from which the battle takes its name. It was an area of raised ground allowing access across the bog to the hills ahead. Bagenal's following regiment lagged behind, burdened with supplies and artillery, one of which was a saker (a cannon weighing 2,500–3,000 pounds) drawn by oxen. It was getting bogged down "every ten score end" and eventually got stuck and was abandoned. Percy's regiment climbed a second hill (Drumcullen), where he found a mile long earthen trench and bank cutting across their line of advance. The trench was five foot deep, the bank five foot high and crested with thorns. Harried by gunfire from his flanks, Percy took his regiment down the hill and over the blockade, led by the forlorn hope under Captains Turner and Leigh. The trench was not defended and O'Neill made no effort to stop them. Reaching the top of the third hill (Mullyleggan), Percy could see the Blackwater Fort. The beleaguered garrison could see their relief and threw their caps in the air "hoping to have a better supper than the dinner they had that day". But their hopes were stillborn. The rear English regiments under Captains Cuney and Billing had been halted crossing the River Callan and the rest of the English army had stalled on Drumcullen hill. O'Neill sent more troops to attack Percy's men, forcing the English musketeers to withdraw into their pike stand. This allowed O'Neill's shot to rake the compact body of troops with close range gunfire, and his horse and swordsmen started to open gaps in the pike defence. Under severe pressure, Bagenal ordered Percy to retreat back over the trench, but this could not be done in an orderly way and the lead English regiment was routed. The trench had cut off Percy's men from their cavalry. Moreover, it hindered the English infantry's retreat as "falling over one another they filled the dyke and were trodden down where they fell". Marshal Bagenal led his men forward to help the shattered infantry, but as he descended the hill towards the trench he was shot through the head and killed. The English counter attack continued but it was badly mauled by O'Neill, sending them spilling back over the trench. Thomas Maria Wingfield took over command of the English army. Matters went from bad to worse, as an English soldier attempted to refill his supply of gunpowder straight from the powder store in the supply train. Thrusting his hand into the powder, he still had his lit match from his firearm. Two to four hundred pounds of gunpowder exploded in the English central position, killing and wounding scores and shrouding the hill in a thick cloud of smoke. This disaster within the English ranks only encouraged the Irish to redouble their attacks. With little option, Wingfield ordered a retreat to Armagh. But the commander of the English rear either did not get the command or refused to obey it, or was unable to make an orderly retreat and instead launched a foolhardy second counterattack across the trench. O'Neill quickly crushed Cosby's attack. Only quick action by Wingfield and the English horse saved 500 men from the slaughter, but Cosby was taken prisoner by O'Neill's men. The rest of the English Crown forces struggled back to Armagh. The Irish moved to cut off the English retreat at the River Callan, but point blank fire from the English column's remaining cannon halted the Irish advance. Finally, the shattered English force caught a break, as Irish fire slackened. The Irish shot had exhausted their immediate supply of gunpowder. Captain Cuney later noted that if O'Neill's pike had come on as his shot, none of his men would have survived. After recrossing the River Callan, the English army returned to Armagh.

Салдары

Англия королінің шамамен 1500 әскері қаза тапты. Олардың ішінде 18 "капитан" немесе офицер болды. 300 сарбаз, оның ішінде екі ағылшын, ирланд одағына дезертирлік етіп кетті. Армағдан жолға шыққан 4000 сарбаздың 2000-нан астамы шайқастан кейін оралды. Армағға жеткендер қоршауға алынды. Ағылшын кавалериясы ирландтықтардан қашып, оңтүстікке қарай аттанды. Үш күнге созылған келіссөздерден кейін, ағылшын королінің әскерлері қару-жарақтары мен оқ-дәрілерін қалдырған жағдайда және Блэкуотер бекінісінің гарнизоны тапсырған жағдайда Армағтан кетуге келісім жасалды. Ең ауыр жарақат алған ағылшын сарбаздары Армағ соборында қалды, олардың көпшілігі оқ-дәрі жарылысынан ауыр күйік шақты, бірақ О'Нилл оларға күтім жасауға және олар саяхаттауға жарамды болғанда Ньюриге жеткізуге келісті. Ағылшындардың мәлімдемесіне сәйкес, О'Нилл әскерінің 200-300 адамы қаза тапты, бірақ бұл апаттың ауқымын азайту үшін көтеріңкі бағалау болуы мүмкін. Шайқастан кейін Англия королі Ирландиядағы әскери күштерін жылдам және күшті түрде арттырды. Көптеген бейтарап ирланд феодалдары О'Ниллдің одағына қосылуға уәде берді. Осылайша, шайқастың жалпы нәтижесі соғыстың күшеюіне әкелді.