Кіріспе

Ресейдің жергілікті этносы – хакастар. Олар Сібірдің түркі тілдес жергілікті халқы болып табылады және Ресейдің Хакасия Республикасында тұрады. Хакастар хакас тілінде сөйлейді. Хакас халқы – Оңтүстік Сібірді мекендеген ежелгі мәдениеттердің тікелей ұрпақтары, олардың ішінде Андронов мәдениеті, самоди халықтары, Тагар мәдениеті және Енисей қазақтарының мәдениеті бар.

Этимология

Хакас халқы тарихи түрде қырғыз деп белгілі болған, бірақ Сібірді Ресей империясы жаулап алғаннан кейін оларды татар деп атаған. Кейіннен татар деген ат хакастардың өзін-өзі атауына, яғни тадар түрінде қолданылатын автонимге айналды. Ресей революциясынан кейін Кеңес билігі бұл этностың атын Хакас деп өзгертті, бұл қырғыз халқының қытайша атауы – Xiaqiasi негізінде жаңадан жасалған атау еді.

Тарих

1635 жылы жоңғарлар мен орыстар арасындағы келісімде Енисей қырғыздары салық төлеуге міндеттелді. Дзюңгар ойрат-қалмықтары Енисей қырғыздарын бағындырды. Дзюңгарлар Енисей қырғыздарының бір бөлігін Дзюңгар хандығына қоныстандырды, кейін Циң әулеті 1761 жылы оларды Дзюңгариядан Қытайдың солтүстік-шығысына (Маньчжурияға) көшірді, сол жерде олар Фую қырғыздары деп белгілі болды. Сибе тулары Дзюңгарияда орналасты, ал қалған Өелет ойраттарының бір бөлігі Солтүстік-Шығыс Қытайға (Маньчжурияға) жер аударылды. Өелет ойраттарының депортацияланғандары Нонни алқабына қоныстандырылды. Енисей қырғыздары Өелеттермен бірге жер аударылды. Маньчжуко кезеңінде қытай және ойрат тілдері Ноннидегі Енисей қырғыздарының тілдерін, ойрат және қырғыз тілдерін ығыстырды. 17 ғасырда хакастар Енисей қырғыздарының жерінде Хакасияны құрды. Қырғыздар кеткеннен кейін орыстар көп ұзамай келді, одан кейін орыс шаруаларының қоныс аударуы басталды. 1820 жылдары Минусинск маңында алтын кендері игеріле бастады, ол аймақтық өнеркәсіп орталығына айналды. Хакастар хака деп аталудан бұрын Хоңорай және Хоорай деп аталды. Хакастар өздерін Тадар деп атайды. Сонымен қатар, оларды Хорай (Хоррай) деп те атады. Қазір хакастар өздерін Тадар деп атайды және өз тілінде хака деп атамайды. Оларды Абақ татарлары деп те атайды. 19 ғасырда көптеген хакастар орыс тіршілік салтын қабылдады, ал көпшілігі орыс православиесіне дін аударды. Дегенмен, шаманизм әлі де кең таралған. Көптеген христиандар христиандықпен қатар шаманизмді де ұстанады. Ресей империясында хакастар тарихи контексте жиі қолданылатын басқа да аттармен белгілі болды: Минусинск татарлары (минуси́нские тата́ры), Абақан татарлары (абака́нские тата́ры) және Енисей түрктері. 1905 жылғы революция кезінде автономияға ұмтылыс қозғалысы пайда болды. 1923 жылы кеңес билігі орнағаннан кейін Хакас ұлттық округі құрылды, түрлі этникалық топтар (Белтир, Сағай, Качин, Қойбал және Қызыл) жасанды түрде біріктіріліп, Хакас халқы құрылды. 1930 жылы ұлттық округ Красноярск өлкесінің құрамына кіретін Хакас автономиялық облысына қайта ұйымдастырылды. Хакасия Республикасы қазіргі түрінде 1992 жылы құрылды. Хакастар республика халқының шамамен 12% құрайды (1989 жылғы халық санауы бойынша 78 500 адам). Хакастар дәстүрлі түрде көшпелі мал шаруашылығымен, егіншілікпен, аң аулаумен және балық аулаумен айналысқан. Белтир халқы қолөнерге де шебер болған. Республика уақыт өте келе өнеркәсіптік дамығанмен, қой және ірі қара мал шаруашылығы әлі де маңызды.

Әкелік тегі

Генетикалық зерттеулер хакас халқының 4 негізгі аталық тегін анықтады. N гаплогруппасы – хакас халқының басым аталық гаплогруппасы. Ол хакастардың еркек тегінің шамамен 64% құрайды, негізінен N1b (P43) және N1c (M178). Хакастардың N1b (әсіресе N2a1 B478) гаплогруппасы түркі тілдес халықтарға сіңірілген самодий тілдес халықтардан тараған болуы мүмкін деген болжам бар. R1a гаплогруппасы – хакас популяцияларында ең көп кездесетін екінші гаплогруппа; ол жалпы санының 27,9-33% құрайды. R1a гаплогруппасы Андронов мәдениеті пайда болғаннан бері Алтай аймағында басым аталық гаплогруппа болып табылады. Бұл үнді-еуропалық тілдес халықтардың шығысқа қарай қоныс аударуын көрсетеді, олар қола және темір дәуірінде Орталық Сібірде, мысалы, үнді-ирандық Андронов мәдениеті және Тагар мәдениеті сияқты жерлерге қоныстанған. Хакастардың басқа аталық гаплогруппаларына Q гаплогруппасы жатады, бұл хакастардың "түпкі" сібірлік тегі болуы мүмкін. Хакас халқы арасында оның жиілігі шамамен 4,8% құрайды. R1b, C3 және E1 гаплогруппаларының сирек кездесетіні де хабарланды.

Аналық тұқым

Хакасиялық мтДНК-ның 80% астамы Шығыс Еуразиялық тектік топтарға жатады, бірақ маңызды үлесі (18,9%) түрлі Батыс Еуразиялық мтДНК тектік топтарына жатады.