Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ресейдің жергілікті этносы – хакастар. Олар Сібірдің түркі тілдес жергілікті халқы болып табылады және Ресейдің Хакасия Республикасында тұрады. Хакастар хакас тілінде сөйлейді. Хакас халқы – Оңтүстік Сібірді мекендеген ежелгі мәдениеттердің тікелей ұрпақтары, олардың ішінде Андронов мәдениеті, самоди халықтары, Тагар мәдениеті және Енисей қазақтарының мәдениеті бар.
Ethnic group indigenous to Russia
The Khakas are a Turkic indigenous people of Siberia, who live in the republic of Khakassia, Russia. They speak the Khakas language. The Khakhassian people are direct descendants of various ancient cultures that have inhabited southern Siberia, including the Andronovo culture, Samoyedic peoples, the Tagar culture, and the Yenisei Kyrgyz culture.
Этимология
Хакас халқы тарихи түрде қырғыз деп белгілі болған, бірақ Сібірді Ресей империясы жаулап алғаннан кейін оларды татар деп атаған. Кейіннен татар деген ат хакастардың өзін-өзі атауына, яғни тадар түрінде қолданылатын автонимге айналды. Ресей революциясынан кейін Кеңес билігі бұл этностың атын Хакас деп өзгертті, бұл қырғыз халқының қытайша атауы – Xiaqiasi негізінде жаңадан жасалған атау еді.
The Khakas people were historically known as Kyrgyz, before being labelled as Tatar by the Imperial Russians following the conquest of Siberia. The name Tatar then became the autonym used by the Khakas to refer to themselves, in the form Tadar. Following the Russian Revolution, the Soviet authorities changed the name of the group to Khakas, a newly formed name based on the Chinese name for the Kyrgyz people, Xiaqiasi.
Тарих
1635 жылы жоңғарлар мен орыстар арасындағы келісімде Енисей қырғыздары салық төлеуге міндеттелді. Дзюңгар ойрат-қалмықтары Енисей қырғыздарын бағындырды. Дзюңгарлар Енисей қырғыздарының бір бөлігін Дзюңгар хандығына қоныстандырды, кейін Циң әулеті 1761 жылы оларды Дзюңгариядан Қытайдың солтүстік-шығысына (Маньчжурияға) көшірді, сол жерде олар Фую қырғыздары деп белгілі болды. Сибе тулары Дзюңгарияда орналасты, ал қалған Өелет ойраттарының бір бөлігі Солтүстік-Шығыс Қытайға (Маньчжурияға) жер аударылды. Өелет ойраттарының депортацияланғандары Нонни алқабына қоныстандырылды. Енисей қырғыздары Өелеттермен бірге жер аударылды. Маньчжуко кезеңінде қытай және ойрат тілдері Ноннидегі Енисей қырғыздарының тілдерін, ойрат және қырғыз тілдерін ығыстырды. 17 ғасырда хакастар Енисей қырғыздарының жерінде Хакасияны құрды. Қырғыздар кеткеннен кейін орыстар көп ұзамай келді, одан кейін орыс шаруаларының қоныс аударуы басталды. 1820 жылдары Минусинск маңында алтын кендері игеріле бастады, ол аймақтық өнеркәсіп орталығына айналды. Хакастар хака деп аталудан бұрын Хоңорай және Хоорай деп аталды. Хакастар өздерін Тадар деп атайды. Сонымен қатар, оларды Хорай (Хоррай) деп те атады. Қазір хакастар өздерін Тадар деп атайды және өз тілінде хака деп атамайды. Оларды Абақ татарлары деп те атайды. 19 ғасырда көптеген хакастар орыс тіршілік салтын қабылдады, ал көпшілігі орыс православиесіне дін аударды. Дегенмен, шаманизм әлі де кең таралған. Көптеген христиандар христиандықпен қатар шаманизмді де ұстанады. Ресей империясында хакастар тарихи контексте жиі қолданылатын басқа да аттармен белгілі болды: Минусинск татарлары (минуси́нские тата́ры), Абақан татарлары (абака́нские тата́ры) және Енисей түрктері. 1905 жылғы революция кезінде автономияға ұмтылыс қозғалысы пайда болды. 1923 жылы кеңес билігі орнағаннан кейін Хакас ұлттық округі құрылды, түрлі этникалық топтар (Белтир, Сағай, Качин, Қойбал және Қызыл) жасанды түрде біріктіріліп, Хакас халқы құрылды. 1930 жылы ұлттық округ Красноярск өлкесінің құрамына кіретін Хакас автономиялық облысына қайта ұйымдастырылды. Хакасия Республикасы қазіргі түрінде 1992 жылы құрылды. Хакастар республика халқының шамамен 12% құрайды (1989 жылғы халық санауы бойынша 78 500 адам). Хакастар дәстүрлі түрде көшпелі мал шаруашылығымен, егіншілікпен, аң аулаумен және балық аулаумен айналысқан. Белтир халқы қолөнерге де шебер болған. Республика уақыт өте келе өнеркәсіптік дамығанмен, қой және ірі қара мал шаруашылығы әлі де маңызды.
The Yenisei Kyrgyz were made to pay tribute in a treaty concluded between the Dzungars and Russians in 1635. The Dzungar Oirat Kalmyks coerced the Yenisei Kyrgyz into submission. Some of the Yenisei Kyrgyz were relocated into the Dzungar Khanate by the Dzungars, and then the Qing moved them from Dzungaria to northeastern China in 1761, where they became known as the Fuyu Kyrgyz. Sibe Bannermen were stationed in Dzungaria while Northeastern China (Manchuria) was where some of the remaining Öelet Oirats were deported to. The Nonni basin was where Oirat Öelet deportees were settled. The Yenisei Kyrgyz were deported along with the Öelet. Chinese and Oirat replaced Oirat and Kyrgyz during Manchukuo as the dual languages of the Nonni based Yenisei Kyrgyz. In the 17th century, the Khakas formed Khakassia in the middle of the lands of Yenisei Kyrgyz, who at the time were vassals of a Mongolian ruler. The Russians arrived shortly after the Kyrgyz left, and an inflow of Russian agragian settlers began. In the 1820s, gold mines started to be developed around Minusinsk, which became a regional industrial center. The names Khongorai and Khoorai were applied to the Khakas before they became known as the Khakas. Khakas refer to themselves as Tadar. Khoorai (Khorray) has also been in use to refer to them. Now the Khakas call themselves Tadar and do not use Khakas to describe themselves in their own language. They are also called Abaka Tatars. During the 19th century, many Khakas accepted the Russian ways of life, and most were converted en masse to Russian Orthodox Christianity. Shamanism, however, is still common;. Many Christians practice shamanism with Christianity. In Imperial Russia, the Khakas used to be known under other names, used mostly in historic contexts: Minusinsk Tatars (минуси́нские тата́ры), Abakan Tatars (абака́нские тата́ры), and Yenisei Turks. During the Revolution of 1905, a movement towards autonomy developed. When Soviets came to power in 1923, the Khakas National District was established, and various ethnic groups (Beltir, Sagai, Kachin, Koibal, and Kyzyl) were artificially "combined" into one—the Khakas. The National District was reorganized into Khakas Autonomous Oblast, a part of Krasnoyarsk Krai, in 1930. The Republic of Khakassia in its present form was established in 1992. Khakas account for only about 12% of the total population of the republic (78,500 as of 1989 Census). Khakas traditionally practiced nomadic herding, agriculture, hunting, and fishing. The Beltir people specialized in handicraft as well. Herding sheep and cattle is still common, although the republic became more industrialized over time.
Әкелік тегі
Генетикалық зерттеулер хакас халқының 4 негізгі аталық тегін анықтады. N гаплогруппасы – хакас халқының басым аталық гаплогруппасы. Ол хакастардың еркек тегінің шамамен 64% құрайды, негізінен N1b (P43) және N1c (M178). Хакастардың N1b (әсіресе N2a1 B478) гаплогруппасы түркі тілдес халықтарға сіңірілген самодий тілдес халықтардан тараған болуы мүмкін деген болжам бар. R1a гаплогруппасы – хакас популяцияларында ең көп кездесетін екінші гаплогруппа; ол жалпы санының 27,9-33% құрайды. R1a гаплогруппасы Андронов мәдениеті пайда болғаннан бері Алтай аймағында басым аталық гаплогруппа болып табылады. Бұл үнді-еуропалық тілдес халықтардың шығысқа қарай қоныс аударуын көрсетеді, олар қола және темір дәуірінде Орталық Сібірде, мысалы, үнді-ирандық Андронов мәдениеті және Тагар мәдениеті сияқты жерлерге қоныстанған. Хакастардың басқа аталық гаплогруппаларына Q гаплогруппасы жатады, бұл хакастардың "түпкі" сібірлік тегі болуы мүмкін. Хакас халқы арасында оның жиілігі шамамен 4,8% құрайды. R1b, C3 және E1 гаплогруппаларының сирек кездесетіні де хабарланды.
Genetic research has identified 4 primary paternal lineages in the Khakhas population. Haplogroup N is the predominant paternal haplogroup in the Khakhas population. It represents roughly 64% of Khakas male lineages, mainly N1b (P43) and N1c (M178). It has been proposed that haplogroup N1b (specifically N2a1 B478) in the Khakassians may represent descent from Samoyedic speakers who were assimilated by Turkic speakers. Haplogroup R1a is the second most common haplogroup in Khakhas populations; representing 27.9 33% of the total. Haplogroup R1a has the predominant paternal haplogroup in the Altai region since the appearance of the Andronovo culture. It represents a migration of Indo European speakers who migrated east and settled in central Siberia in the Bronze and Iron Age periods, such as the Indo Iranian Andronovo culture and the Tagar culture. Other paternal haplogroups in Khakassians include Haplogroup Q, which is probably the "original" Siberian lineage in Khakassians. It has a frequency of approximately 4.8% in the Khakassian population. Minor frequencies of haplogroups R1b, C3, and E1 were also reported.
Аналық тұқым
Хакасиялық мтДНК-ның 80% астамы Шығыс Еуразиялық тектік топтарға жатады, бірақ маңызды үлесі (18,9%) түрлі Батыс Еуразиялық мтДНК тектік топтарына жатады.
Over 80% of Khakassian mtDNA lineages belong to East Eurasian lineages, although a significant percentage (18.9%) belong to various West Eurasian mtDNA lineages.