Кіріспе

Австриялық Редемпторист және қасиетті Клемент Мария Хофбауэр (Klemens Maria Hofbauer) (26 желтоқсан 1751 – 15 наурыз 1820) – Моравиялық усақ тіршілікке бейім адам, кейін Редемпторист орденінің дін қызметкері болды. Ол Италияда құрылған орденін Альп тауларының солтүстігіне таратты. Сондықтан ол орденнің негізін қалаушылардың бірі саналады. Еуропадағы құлдила кезеңде, мыңдаған адамды жандарға жетесіз қалдырған кедейлерге көмектесуге өмірін арнағандығымен әйгілі болды. Ол Польша халқына қызмет етіп, елден қуылғаннан кейін Австрияға көшті. Клемент Мария Хофбауэр католик шіркеуінде әулие ретінде танылады. Ол Венаның апостолы деп аталады, онда ол қасиетті Кольман, қасиетті Леопольд және қасиетті Петр Канизиуспен бірге қаланың қамқоршысы болып есептеледі.

Ерте өмір

Ол Иоганн ("Ханс") Хофбауэр 1751 жылғы 26 желтоқсанда Тасвицте (қазіргі Тасовице) Моравия аймағының Зноймо округінде, қазіргі Чехияда дүниеге келді. Ол Мария Стир мен Пол Хофбауэрдің он екі баласының тоғызыншысы болды (Павел Дворжак отбасының тегін чех тілінен "Дворжак" неміс тілінен "Хофбауэр" деп өзгертіп алған). Әкесі мал өсіруші және ет сатушы болған. Клемент Мэри Хофбауэрдің әкесі ол алты жасқа толғанда қайтыс болды. Сол кезде шағын ауылдағы кедей жесір ананың он екі баласының тоғызының діни семинарияға түсуіне немесе діни орденге қосылуына көп үміт болмады. Дегенмен, латын тіліндегі оқу жергілікті дін қызметкерімен басталды, бұл дінге шақырудың белгісі болды, бірақ алдында ұзақ және қиын жол тұрды. Хофбауэр он төрт жасқа келгенде, қосымша оқу пастордың қазасынан кейін күрт тоқтатылды. Оның орнына келген адам оқуды жалғастыруға уақыт таба алмады.

Бейкер және оқшаулаушы

Ол оқуын тоқтатып, кәсіп үйренуге мәжбүр болды. 1767 жылы оны жергілікті астана Зноймодағы (неміс тілінде Znaim деп аталады) нан пісіруханасына шәкірттікке жіберді. 1770 жылы ол Тасвицтен 9 км қашықтықтағы Премонстрат канониктерінің Лоука монастырындағы нан пісіруханасында жұмыс істеді. Сол кезде соғыс пен ашаршылық көптеген адамдарды осы монастырдан көмек сұрауға мәжбүр етті. Хофбауэр монастырь есігіндегілерді тамақтандыру үшін күндіз-түні тынымсыз жұмыс істеді. Ол 1775 жылға дейін монастырьде қызмет етті, содан кейін жалғыз өмір сүруге бел буды. Бірақ бұл сегіз жылдан кейін тоқтатылды; ағартушылық абсолютизмді қолдаған император Иосиф II Габсбург империясындағы барлық усақ монастырларды жапты. Хофбауэр Венаға көшіп, нан пісіруші болып жұмыс істеді. 1782 жылы Римге қажылық сапар жасаған Клемент Мария Хофбауэр Италиядағы Тиволи қаласына келді. Ол жақын жердегі Куинтилиолодағы Әзіреті Марияның қасиетті орнында жалғыз өмір сүруді жалғастырды. Бұл жергілікті епископ Барнаба Киарамонте (кейін Папа Пий VII) қамқорлығында болды, ол оны жалғыз өмір сүрушінің діни киімімен киіндірді. Осы кезде Хофбауэр Клемент Мария есімін алды: Клемент, әлдебір Римдік Әулие Клементтің құрметіне, ал Мария – Әзіреті Марияның құрметіне. Жалғыз өмір сүруші ретінде Хофбауэр дұғаға баса назар аударып, өзі үшін де, дұға етуді ұмытып кеткендер үшін де дұға тіледі. Ол қасиетті орында келген қажыларды қабылдап, оларға көмектесіп, өзінің қызметін атқарды. Бірақ алты айдан кейін ол Куинтилиолодан кетіп қалды; адамзат үшін дұға етудің күші күмәнсіз болғанымен, дін қызметкері болуға деген ұдайы шақыру оны мазалады. Хофбауэр Лоука монастырына оралды, қайтадан нан пісіруге көмектесу үшін және латын тілін оқуды жалғастыру үшін. 29 жасында, монастырь базиликасында (Асқабастыру және Әулие Вацлавқа арналған) мисса кезінде танысқан екі әйелдің көмегімен Клемент Мария Хофбауэр Вена университетіне түсті. Император Иосифтің үкіметі барлық семинарияларды жапты. Діни қызметкерлерді даярлау үшін студенттер мемлекеттік бақылаудағы университеттерде оқуға тиіс болды. Жозефинизм, рационализм және т.б. бағыттармен сіңірілген теология курстары оны көңілсіздікке түсірді. Оған көп нәрсе үйретілді, бірақ ол олардың дұрыстығына күмәнданды. Осыған қарамастан, ол 1784 жылы философиялық білімін аяқтады. Бірақ ол дін қызметкеріне тағайындалуға жол аша алмады: император діни қауымдарға жаңа үміткерлерді қабылдауға тыйым салған еді.

Редемптористтер

1785 жылы 19 наурызда Хофбауэр мен Хюбль Редемпторист киіміне киініп, кедейлік, тазалық және бағынуға берілгендік туралы уәделерін жұрт алдында айтты. Он күннен кейін Алатри соборында олар дін қызметкеріне тоғыстырылды. Олар Альп тауларының солтүстігінде Қасиетті Құтқарушылар қауымын құру үшін оралуға тиіс еді. Мұны білген екі Редемпторист Польша-Литва одағының, қазіргі Польшаның аймағына аттанды. Саяхаттарында оларға тағы бір тәжірибелі нан пісіруші Питер Кунцманн қосылды. Хофбауэрмен бірге олар паломничество жасаған еді. Ол итальяндық емес Редемптористтердің алғашқы лайықты бауыры болды.

Өмірбаян

Екі ғасырдан астам уақыт бойы Польша-Литва одақтастығы ірі әрі қиын басқарылатын мемлекет болды. Хофбауэр келген 1787 жылы экономикалық және әскери құлдырау жылдарынан кейін, әсіресе Ресейге қатысты, жағдай шиеленісті болды. Екатерина II-нің ықпалында король Станислав II дерлік қуыршақ патша болды. Осыған дейін он бес жыл бұрын ел бөліске түсіп, жерлері Австрия, Ресей және Пруссия арасында бөлісті. 1791 жылы парламенттік конституция қабылданды; 1787 жылғы АҚШ конституциясынан кейін тарихтағы екінші жазба конституция. Конституция символдық маңызға ие болды. Ол поляк дәстүрінің құқықтар жарғысы, Польшаның өткеніндегі барлық ағартушылық және прогрессивті идеялардың бейнесі, бөліскен елдердің зұлымдығына қарсы тұрақты айыптау болды. Ол заманауи, орталықтандырылған республика құруға бағытталды. Дегенмен, айналасын қоршаған жауынгер күштерге қарсы тұруға тым кеш болды. Пруссия мемлекет қайраткері Эвальд фон Герцберг осындай қорқыныш білдірді: «Поляктар конституция қабылдап, Пруссия монархиясына соққы берді». Егер Польша-Литва одақтастығы нығая берсе, Пруссияның жақында тонаған мүліктерін қайтару талабы күшейер еді. Жаңа конституция императрица Екатеринаны ашуға толтырды. Польшаның патшасы оның бұрынғы жақыны болған; ол Польшаны де-факто протекторат деп есептеді. Ресейдің сыртқы саясатының негізгі авторы Александр Безбородко «Варшавадан ең жаман жаңалық келді: Польша патшасы дерлік тәуелсіз болды» деп жазды. Польшаның көршілері үшін поляк реформаторларының француз Ұлттық Ассамблеясымен байланысы революцияның иісін еске түсірді; абсолюттік монархияларға үлтіматум тастау. Екатерина араласты. Сәйкес келіп, Ресей Түркия және Швециямен жеке даулардан құтылды. Реформаға қарсы поляк топтары – Тарговицкая конфедерациясына қолдау көрсетілді. Бір жыл ішінде жаңа конституцияның механизмі консервативті поляк ақсүйектерімен одақтасқан орыс әскерлерімен қиратылды. Конституцияны қорғау соғысында поляк адалдары жеңіліске ұшырады. Хофбауэр келгеннен кейін алты жыл өткен соң, бұрынғыдай алаңдатарлық жаңа бөліс орын алды. Бұл нәтижеде бастапқы 14 миллиондық халықтың 10 миллионы (яғни 71%) сайлау құқығынан айырылды; енді олар поляк билігінде емес еді. Екі жылдан кейін тағы бір бөліс орын алып, Польшаның өмір сүруі тоқтатылды. Клемент Мария Хофбауэр және оның командасы Варшавада он екі жыл болғаннан кейін, 1799 жылдың 19 қарашасында Наполеон алыс Парижде төңкеріс жасады. Бірнеше жылдан кейін ол өзін император деп жариялап, империя құруды жоспарлады. 1803 жылдан бастап оның басқаруындағы Франция әскерлері Еуропаның барлық державаларымен соғысып, жаулау немесе одақтастық арқылы континенттік Еуропаның көп бөлігін бақылауға алды. 1806 жылы Ұлы армия Хофбауэр мен оның командасы жұмыс істеген қаланы басып алды. Варшава герцогтігі тәуелді мемлекет ретінде құрылды. Герцог Фридрих Августтың билігі француз талаптарына бағынды. Варшава герцогтігінде қалған аз нәрсе енді басқа жердегі әскери мақсаттарға жұмсалды. Хофбауэрдің Варшавадағы 21 жылында ол қоғамдық қауіпсіздікке де, институционалдық тұрақтылыққа да үміт ете алмады. Польшаның үш бөлісі қанды қырғынға әкелді. Тадеуш Костюшконың күш-жігеріне қарамастан, жау әскерлері басым болды. Рацлавицедегі жеңісінен кейін көп ұзамай, 1794 жылғы қасиетті аптада Варшава жаулап алынды. Содан кейін Варшаваның Прага ауданында қырғын болды. Ресей империясының әскері кек алу немесе жазалау мақсатымен, жынысы мен жасына қарамастан 20 мыңға жуық бейбіт тұрғынды өлтірді. «Праганың барлық жері өлі денелермен жабылған, қан өзендей ағып жатты» деп жазды орыс қолбасшысы Александр Суворов. Барлық Варшава тұрғындарымен бірге Редемптористердің өмірі де үнемі қауіпте болды. Олар орналасқан шіркеудің төбесінен құлаған бомбалар кем дегенде үш рет жарылмады.

Кедейлік

1787 жылдың ақпанында үштік Варшаваға келгенде, қаланың халқы шамамен 120 000 адамды құрады. 160-қа жуық шіркеу мен 20 діни орын болғанына қарамастан, қайырымдылыққа зәрулік күшейді: көптеген адамдар кедей және білімсіз, үйлері қираған халде еді. Олар Варшаваға ақшасыз келді; Клемент Мария Хофбауэр жол бойындағы тіршілік тапқандарға соңғы үш күміс монетасын сыйлады. Олар апостолдық делегат, архиепископ Салуццомен кездесті. Жағдайы нашар жолдар мен қысқы ауа райының салдарынан, ол қонақтарына уақытша елордада қалуды ұсынды. Варшаваның діни округіне жататын Познань епископы оларға Варшавадағы неміс тілді тұрғындарына қызмет ету үшін Святой Бенноға арналған шіркеуді тапсырды. Сонымен қатар, жетімдер үйі мен қолөнершілердің отбасыларына арналған мектеп олардың қамқорлығына берілді. Хофбауэр мен оның серіктері осы жағдайдың бәрін өз мойнына алды. Олар Варшавада қалды. Патша Станислав Август Понятовскиймен кездесуден кейін Хофбауэр мен оның серіктері материалдық көмек алды. Ұлттық білім беру комиссиясы мен Гроднодағы Сейм (Парламент) де көмек уәделеді. Дегенмен, кейде Клемент Мария Хофбауэр садақа сұрауға мәжбүр болды. Әңгімеге сүйенсек, бірде ол жергілікті сыраханаға барып қайыр сұрады. Ол садақа сұрағанда, бір клиент Хофбауэрдің бетіне сыра түкірді. Сыраны сүртіп, ол: "Бұл мен үшін. Енді балаларыма не бересіздер?" деді. Сыраханадағы адамдар таңғалып, өкінішпен Хофбауэрге барлық ұтып алған ақшаларын, 100 күміс монетадан астам ақшаны берді. Көшеде үйсіз қалған бір баланы көріп, Клемент Мария Хофбауэр оны пасторлық үйге алып келіп, жуындырып, тамақтандырып, содан кейін оған кәсіп үйретіп, христиандық өмір салтын үйретті. Балалардың саны пасторлық үйде көбейген соң, Хофбауэр үйсіз қалған балаларға арналған "Бала Иса" панасын ашты. Хофбауэрді оның шәкірттері ғана емес, зиялы қауым да жақсы көретін. Ол шәкірттерінің күресін бірге басынан өткеріп, оларға кеңес беріп, үйретіп, тамақтандырып, күнделікті өмірде жол көрсетті.

Ізгі хабарды тарату

Редемптористер алғаш рет өз шіркеуін ашқанда, олар бос скамьяларға уағыз айтты. Халықтың бұл шетелдік дін қызметкерлеріне сенуі қиын болған сияқты. Көптеген басқалары католицизмнен бойын бұрып, бірі қызығушылық танытып, масондыққа қосылды. Католик дінін қайта жаңғыртуға көмектесу үшін Хофбауэр және оның серіктері жұмыс істей бастады. Көшедегі шайқастар Варшаваға дейін жетті (жоғарыда қараңыз). Хофбауэр және оның серіктері бейбітшілікке шақырды. Бұл күдіктілікті одан әрі күшейте түсіп, оларды сатқын деп айыптады. Қудалау 1795 жылы Варшава Пруссияның билігіне өткен кезде басталды. Хофбауэр тікелей Пруссия патшасына жүгінді. Хофбауэрден патшаға жолданған меморандумдарда 256 ұл мен 187 қыз бастауыш мектепке баратыны; бұл Варшавадағы қыздарға арналған жалғыз мектеп екендігі; балалардың кедей және оқу ақысы тегін екендігі; көптегені үйсіз және жетім, мектепте тегін орналасқандығы жазылған. Бірақ ешқандай нәтиже болмады. Мектепті жабу туралы жарлық келді. Уақыт өте келе, Сент-Бенно Варшавадағы католик шіркеуінің өркендеген орталығына айналды. 1800 жылға қарай, шіркеудегі және Редемпторист қауымындағы жұмыстардағы өсім айқын байқалды. Дін қабылдау саны 2000-нан (1787 жылы) 100 000-нан асты. Өзінің қамқорлығындағы ұлдардың арасынан Клемент Мария Хофбауэр болашақ Редемптористерді іздеуге кірісті. Оларды орта мектептерге қабылдауды қамтамасыз еткеннен кейін, ол өзі философия мен теологияны оқытуды бастады, бұл діни қызметке бекітілгенге дейін жалғасты. Сегіз жылдан кейін жеті дін қызметкері дайындалды. Жаңадан келгендерге арналған қауым да құрылды. 1803 жылы 18 дін қызметкері болды. 1808 жылы Редемптористердің саны 36-ға жетті. 1806 жылы француздар билікті басып алғаннан кейін, жергілікті пасторлардың Редемптористерді өздерінің қауымдарында уағыз айтуына тыйым салатын заң қабылданды. Одан кейін олардың өз шіркеуінде уағыз айтуы мен мойындауына одан да қатал тыйым салынды. Фредерик Август патша Редемптористерден құтылуды қалағандарды тоқтатуға күші жетпеді. Маршал Давудың өтініші бойынша Наполеон оларды Кострин-над-Одра қаласындағы бекініске (20 маусымда) тасымалдау туралы бұйрыққа қол қойды (9 маусымда, 1808 жыл). Бір айдан кейін олар босатылды, бірақ Польшаға қайта оралуға рұқсат берілмеді. 1809 жылы Наполеон әскері Венаға шабуыл жасағанда, Хофбауэр аурухананың дін қызметкері болып, көптеген жаралы сарбаздарға көмектесті. Архиепископ Хофбауэрдің ынтасын көріп, оған Венадағы шағын итальян шіркеуін басқаруды тапсырды. Ол 1813 жылдың шілдесінде Урсулин әпкелерінің капелланы болып тағайындалғанға дейін төрт жыл сол жерде болды. Шіркеуге келетін монахтар мен мирянның рухани қажеттіктерін қамтамасыз ете отырып, Хофбауэр күшті уағыздаушы және мейірімді мойындаушы ретінде танымал болды. 19 ғасырдың басында Вена Еуропаның маңызды мәдени орталығы болды. Хофбауэр студенттермен және зиялылармен бірге уақыт өткізуді ұнататын. Хофбауэр жастарға, әсіресе университет студенттеріне қамқорлық жасады. Ол рухани және материалдық көмек көрсетуге әрдайым дайын болды. Студенттер жеке немесе топтасып оның бөлмесіне келіп, әңгімелесіп, тамақтанып, кеңес сұрайтын. Олардың көптегені кейін Редемпторист болды. Венаның білімді және сауатты адамдары Клемент Мария Хофбауэрдің айналасына жиналды. Олардың арқасында басқаларға пайдалы әсер етіп, Австриядағы діни жаңаруға ықпал етті. Католик шіркеуіне кірген көрнекті және талантты адамдардың арасында Карл Вильгельм Фридрих Шлегель, Доротея фон Шлегель (философ Моисей Мендельсонның қызы), суретші Фридрих Август фон Клинковстром, Иосиф фон Пилат (Меттернихтің жеке хатшысы), Захария Вернер болды, католик студенттік орталығының капелласы оның есімімен аталады.

Мұра

Хофбауэр – Ян Матейконың 1891 жылғы «3 мамыр Конституциясы» картинасында бейнеленген тұлғалардың бірі.