Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Американдық раввин, редактор және автор (1819–1900)
American rabbi, editor and author (1819–1900)
Исаак Майер Уайз (1819 жылғы 29 наурыз – 1900 жылғы 26 наурыз) – американдық реформалық раввин, редактор және автор.
Isaac Mayer Wise (29 March 1819 – 26 March 1900) was an American Reform rabbi, editor, and author.
Ерте өмір
Уайз 1819 жылы 29 наурызда Богемиядағы Штингрубта (қазіргі Ломничка, Чехиядағы Плеснаның бір бөлігі) дүниеге келді. Мектеп мұғалімі Лео Вайстың ұлы болған ол әкесі мен атасынан еврей тілінде алғашқы білімін алды, кейін Прагада еврей және діни емес білімін жалғастырды. Бұл оның зиялы қарсыласы раввин Дэвид Айнхорнмен дау тудырды. 1843 жылы ол Раднейцте (қазіргі Пльзен қаласының жанындағы Радница) раввин қызметіне тағайындалды, онда шамамен екі жыл қызмет етті. Ол өзінің тегінің жазылуын Уайз деп өзгертті.
Wise was born on 29 March 1819 in Steingrub in Bohemia (today Lomnička, a part of Plesná in the Czech Republic). The son of Leo Weis, a schoolteacher, he received his early Hebrew education from his father and grandfather, later continuing his Hebrew and secular studies in Prague. It was even a source of controversy with his intellectual rival, Rabbi David Einhorn. In 1843 he was appointed rabbi at Radneitz (now Radnice near Plzeň), where he remained for about two years. He changed the spelling of his surname to Wise.
Албаниядағы реформалар
1846 жылдың қазан айында Уайз Нью-Йорк штатының Албани қаласындағы Бет-Эл қауымының раввині болып тағайындалды. Бұл лауазымда өткізген сегіз жылды "өмірінің шешуші кезеңі" және "қиын да күрделі кезеңі" деп сипаттайды. Осы уақыт ішінде ол көптеген болашақ жобаларын жоспарлады. (Тағы бір дерек көзі бұл алғаш 1851 жылы Анше-Эмет қаласында болғанын айтады.) Бар-мицва дәстүрін жойып, оны 13 жастан үлкен, балалар мен қыздардың (12 жаста) қатыса алатын, саналырақ жастағы растау рәсімімен алмастыру. Аралас хор құру. 1850 жылы Уайз Оңтүстік Каролина штатының Чарльстон қаласындағы Кахал Кадош Бет-Элохимдегі православие раввинімен өткен қоғамдық пікірсайыста қойылған сұраққа жауап ретінде Мәсіхтің келуіне немесе өлгендердің қайта тірілуіне сенбейтінін айтты. Оның бұл мәлімдемесін растайтын Чарльстон қауымынан келген хат жарияланды, және оның Бет-Эл синагогының басшылары ашуға іш толды. Соның салдарынан синагогтың басқарушылары оны қызметтен босатты, бірақ Уайз бұл шешіммен келіспеді. Келесі күні, Рош Хашананың бірінші күні, Тора орамалын сандықтан шығарып жатқан сәтте, Уайздың қарсыластары мен жақтастары арасында жанжал шықты. Жағдай осыншалықты шиеленіске жетті, тіпті шериф шақырылды. Шериф синагогты тазартып, есіктерді жапты және кілттерді алып кетті. Осылайша Уайздың Бет-Эл ғибадатханасындағы қызметі аяқталды. Бұл лауазымға оған қолдау көрсеткендер, соның ішінде Нью-Йорк штатының сенаторы Уильям Х. Сьюард көмектесті, себебі Анше-Эмет толық жалақы төлей алмады.
In October 1846, Wise was appointed rabbi of Congregation Beth El of Albany, New York. His eight years in that position has been described as "crucial period of his existence" and his "storm and stress period". During this time, he conceived many of his later projects. (Another source says this first happened in 1851 at Anshe Emeth.) Eliminate the bar mitzvah tradition and replace it with a later confirmation ceremony at a more informed age than 13 that allows for both boys and girls (at age 12) to participate. Have a mixed sex choir. In 1850, Wise had famously remarked in reply to a question brought during a public forum with an Orthodox rabbi at Kahal Kadosh Beth Elohim in Charleston, South Carolina that he did not believe in the coming of the Messiah or the resurrection of the dead. A letter from the Charleston congregation documenting his statements was published, and the leaders of his synagogue Beth El were outraged. As a result, the trustees of the synagogue dismissed him; Wise did not accept his dismissal. At the following day's service, the first day of Rosh Hashanah, at the moment when the Torah scroll was being removed from the ark, an altercation broke out between opponents and defenders of Wise. The chaos was so pronounced that the sheriff was calledhe cleared the synagogue, locked the doors, and took the keys. This was the end of Wise's position at Temple Beth El. a position supporters, including then New York Senator William H. Seward, helped him get as Anshe Emeth was unable to pay a full salary.
Минаг Америка
1847 жылы сол кезде Нью-Йоркте қызмет етіп жүрген Макс Лилиентальдың ұсынысымен елдегі қауымдарға кеңес беруші комитет ретінде жұмыс істейтін, бірақ иерархиялық билікке ие болмайтын бетин құрылды. Лилиенталь осы бетинге Уайзды және өзінен басқа тағы екі адамды мүше етіп қосты. 1847 жылдың көктемінде өткен мәжілісте Уайз «Мингаг Америка» деп аталатын сидурдың қолжазбасын бетинге ұсынды, оны елдегі барлық қауымдар қолдануға тиіс болды. Алайда, 1855 жылғы Кливленд конференциясына дейін ешқандай шара қабылданбады, онда Уайз, Ротенберг және Исидор Калиштен тұратын комиссия сидурды редакциялау үшін тағайындалды. Бұл кітап «Мингаг Америка» деген атпен жарық көрді және негізінен Уайздың еңбегі болды; оны Батыс және Оңтүстік штаттарының көптеген қауымдары қабылдады. Уайздың бірлікке деген ықыласы соншалықты күшті болғандықтан, 1894 жылы Америка раввиндерінің Орталық конференциясы «Одақ дұға кітабын» жариялағанда, ол өз қауымынан «Мингаг Американы» ерікті түрде алып тастады.
In 1847, at the suggestion of Max Lilienthal, who was at that time stationed in New York, a bet din was formed, which was to act in the capacity of an advisory committee to the congregations of the country, without, however, exercising hierarchic powers. As members of this bet din, Lilienthal named Wise and two others besides himself. At a meeting held in the spring of 1847, Wise submitted to the bet din the manuscript of a siddur to be titled the Minhag America and to be used by all the congregations of the country. No action was taken, however, until the Cleveland Conference of 1855, when a committee consisting of Wise, Rothenberg, and Isidor Kalisch was appointed to edit the siddur. This book appeared under the title Minhag America, and was practically Wise's work; it was adopted by most of the congregations of the Western and Southern states. So pronounced was Wise's desire for unity that when in 1894 the Union Prayer Book was published by the Central Conference of American Rabbis, he voluntarily retired the Minhag America from his own congregation.
Рабиндер конференциялары
Уайздың еврейлер арасындағы бірігуді қолдау үшін жасаған әрекеттерінің алғашқы нәтижесі 1855 жылы оның ұсынысымен өткен Кливленд конференциясы болды. Бұл конференция сәтті болмады, себебі елдің түкпір-түкпірінен келген раввиндерді бірлестікке біріктірудің орнына, Уайз бен оның жақтастарының бір жағынан, ал елдің шығыс бөлігіндегі көрнекті раввиндердің екінші жағынан арасында шиеленіс тудырды. Бұл келіспеушіліктер Уайз қатысқан 1869 жылғы Филадельфия раввиндер конференциясында ішінара шешілді. 1870 жылғы Нью-Йорк және 1871 жылғы Цинциннати конференциялары да осы мақсаттағы тырысқандықтар болды, бірақ соңғысынан туған дау-дамай бұл айырмашылықты одан әрі тереңдетті. Дегенмен, ұлы «біріктіруші» көңілі құсап қалған жоқ. Ол американдық иудаизмнің орталық билігі болуға тиіс синод құруды жалғастырды. 1881 жылы ол Рабиндік әдеби қауымдастығының отырысына синод құру туралы баяндама ұсынды, бірақ мәселе талқылаудан әрі жылбады. Алайда, ол 1889 жылы құрылған Америка раввиндерінің Орталық конференциясын көріп қалды, ол оның қажырлы еңбегі мен табандылығының үшінші берік нәтижесі болды. Өмірінің соңғы он бір жылында ол өзі шақыртқан конференцияның президенті қызметін атқарды.
The first outcome of Wise's agitation for union among the Jews was the Cleveland Conference held in 1855, and convened at his initiative. This conference was unfortunate, for, instead of uniting the rabbis of all parts of the country in a bond of fellowship, it gave rise to strained relations between Wise and his followers on one side, and prominent rabbis in the eastern part of the country on the other side. These differences were partly removed during the rabbinical conference of Philadelphia (1869), which Wise attended. The New York conference of 1870, and the Cincinnati conference of 1871 were efforts in the same direction; but a controversy ensuing from the latter served only to widen the breach. Yet was the great "unionist" not discouraged. He continued agitating for a synod which was to be the central body of authority for American Judaism. In 1881 he submitted to the meeting of the Rabbinical Literary Association a report urging the formation of a synod; but the matter never passed beyond the stage of discussion. However, he lived to see the establishment of the Central Conference of American Rabbis in 1889, which was the third enduring offspring of his tireless energy and unfailing perseverance. During the last eleven years of his life he served as president of the conference which he had called into existence.
Құлдық
Айзек Майер Уайз құлдыққа деген көзқарасы үшін сынға ұшырады. 1864 жылы Айзек Майер Уайз бір мақалада былай деп жазды: "Біз дайын емеспіз, ешкім де дайын емес, жабайыларды сатып алуға, не одан да дұрыс, олардың еңбегін сатып алуға, оларды заңның қорғауына қоюға және оларға өркениетті қоғамның пайдасын, сондай-ақ еңбегі үшін күнкөрісін қамтамасыз етудің әділетсіз екенін айтуға біз дайын емеспіз. Жабайы күйдегі адам еркіндікке ие емес; Мұса заңы бойынша шетелдік қызметкер еркін адам болған, тек еңбегінің жемісінен басқа. Абстрактілі еркіндік идеясы Мұса заңының шетелдік жұмысшыларына, жабайыларға қарағанда көбірек қатысты, және жабайылар ғана өздерін немесе ұрпақтарын сатады. Егер негр құлдығы Мұса заңдары немесе осыған ұқсас заңдардың бақылауына алынған болса, онда негр нәсіліне Африканың ішкі аймақтарына өркениетті негрлердің жиі көшіп кетуі арқылы береке келтіруі мүмкін еді; тіпті қазір де бұл нәсіл құл болған мүшелерінен пайда көруі мүмкін, егер олардың ең білімділері Африканың ішкі аймақтарына қайтарылса." Дегенмен, бұл цитата "Мұса құлдыққа қарсы болған" деген сөздермен басталатын мақаладан алынған. Эдвард Х. Блохтың, Bloch Publishing Company баспасының негізін қалаушының әпкесі. Олардың 10 баласы болды. Ол 1874 жылы қайтыс болды.
Isaac Mayer Wise has been criticized for his attitude toward slavery. In an article from 1864, Isaac Mayer Wise wrote: "We are not prepared, nobody is, to maintain it is absolutely unjust to purchase savages, or rather, their labor, place them under the protection of law, and secure them the benefit of civilized society and their sustenance for their labor. Man in a savage state is not free; the alien servant under the Mosaic law was a free man, excepting only the fruits of his labor. The abstract idea of liberty is more applicable to the alien labor of the Mosaic system than to the savage, and savages only will sell themselves or their offspring. Negro slavery, if it could have been brought under the control of the Mosaic or similar laws, must have tended to the blessing of the negro race by frequent emigration of civilized negroes back to the interior of Africa; and even now that race might reap the benefit of its enslaved members, if the latter or the best instructed among them were sent back to the interior of Africa." However, this quote is taken from an article whose opening sentence is: "It is evident that Moses was opposed to slavery." sister of Edward H. Bloch, the founder of Bloch Publishing Company. They had 10 children She died in 1874.
Мұра мен құрмет
Екінші дүниежүзілік соғыстағы бостандық кемесі оның құрметіне аталды. Огайо штатының Норт Колледж Хилл қаласындағы саябақ Уайзға арналды. 2022 жылы саябақ жаңартылып, қайта ашылды.
The World War II liberty ship was named in his honor. A park in North College Hill, Ohio was dedicated to Wise. In 2022, the park was renovated and re dedicated.