Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Мысыр перғауыны
Egyptian pharaoh
Нинетжер (сондай-ақ Нинетжер және Банетжер деп те аталады) – Ерте династиялық кезеңдегі Мысырдың екінші династиясының үшінші перғауынының Горус есімі. Археологиялық тұрғыдан алғанда, Нинетжер бүкіл династияның ең жақсы куәландырылған патшасы болып табылады. Тікелей дәлелдер Ранебтің орнын басып, таққа отырғандығын көрсетеді. Одан кейін не болғаны көп түсініксіз, себебі тарихи дереккөздер мен археологиялық мәліметтер мемлекеттің ыдырауына немесе бөлінуіне нұсқайды. Нинетжердің билеу мерзімін дәл анықтау қиын, көптеген сарапшылар оның шамамен б.з.д. 29 ғасырдың соңынан б.з.д. 27 ғасырдың басына дейін билегенін ұсынады. Оның билік ету ұзақтығын бағалау да қиын, египтологтар оның 43 жылдан 50 жылға дейін билегенін болжайды.
Nynetjer (also known as Ninetjer and Banetjer) is the Horus name of the third pharaoh of the Second Dynasty of Egypt during the Early Dynastic Period. Archaeologically, Nynetjer is the best attested king of the entire dynasty. Direct evidence shows that he succeeded Raneb on the throne. What happened after him is much less clear as historical sources and archaeological evidences point to some breakdown or partition of the state. Nynetjer's reign is difficult to date precisely, with most experts proposing that he flourished some time during the late 29th century BC to the early 27th century BC. Estimating the duration of his rule is equally difficult and Egyptologists have proposed from 43 to 50 years of reign for him.
Куәліктер
Археологиялық тұрғыдан алғанда, Нинетжер ерте екінші династияның ең жақсы куәландырылған патшаларының бірі болып табылады. Оның есімі Саккарадағы қабірінен табылған тас ыдыстар мен саз мөрлерде көптеген жазуларда кездеседі. Абидостағы Перибсен патшасының қабірінен және Джосер патшасының баспалдақты пирамидасының астындағы галереялардан оның есімімен белгіленген көптеген заттар табылған. Дегенмен, кейбір жазулардың, әсіресе қара сиямен жасалғандарының мерзімі туралы мәселелер туындады. Илона Регульски сияқты жазу мамандары мен археологтар қара сиямен жазылған жазулар тас және мөрлердегі жазуларға қарағанда кейінірек жасалғанын көрсетеді. Ол қара сиямен жазылған белгілерді Хасехемви мен Джосер сияқты патшалардың билік кезеңімен байланыстырады және бұл артефакттар Абидостан шыққан деп санайды. Шындығында, Перибсеннің қабірінен Нинетжердің есімін көрсететін қара сиямен жазылған алабастр ыдыстар мен саз құмыралар табылды. Нинетжердің есімі Төменгі Нубиядағы Абу Хандал маңындағы тасқа қашалған жазуда да кездеседі. Жазуда патшаның серехінің ішінде тек "Н" әрпі, бірақ серехтің үстінде "Нежер" белгісі, яғни "Құдай" сөзі орналасқан, бұл әдетте Хорус бүркітінің орнында болады. Осылайша, Нинетжердің есімі "Н-Құдай" деп түсіндіріледі. Хорустың болмауы діни келіспеушіліктерге нұсқауы мүмкін, себебі Пербисен патша Хорустың орнына Сетті, ал династияның соңғы билеушісі Хасехемви өздерінің серехтерінің үстінде екі құдайды бір-біріне қарама-қарсы қойған. Бұл жазу Нинетжердің бұл аймаққа әскери экспедиция ұйымдастырғанын көрсетеді, мүмкін оның 20 жылдық билігінен кейін, себебі мұндай экспедиция туралы Нинетжердің билігінің алғашқы екі онжылдығын қамтитын патшалық жылнамаларында ештеңе айтылмаған.
Archaeologically, Nynetjer is the best attested kings of the early second dynasty. His name appears in inscriptions on stone vessels and clay sealings in large numbers from his tomb at Sakkara. A large number of artifacts bearing his name were also found in the tomb of king Peribsen at Abydos and in the galleries beneath the step pyramid of king Djoser. However, the datings of some inscriptions, especially those made of black ink, caused some problems. Writing experts and archaeologists such as Ilona Regulski point out that the ink inscriptions are of a somewhat later date than the stone and seal inscriptions. She dates the ink markings to the reigns of kings such as Khasekhemwy and Djoser and assumes that the artifacts originated from Abydos. In fact, alabaster vessels and earthen jars with black ink inscriptions with very similar font design showing Nynetjer's name were found in Peribsen's tomb. Nynetjer's name also appears on a rock inscription near Abu Handal in Lower Nubia. The inscription only presents a "N" sign inside a serekh of the king but with the sign "Netjer" for "God" placed above the serekh, in the position normally occupied by the Horus falcon. Consequently Nynetjer's name is rendered as "The God N". The absence of Horus may hint at religious disturbances as suggested by the later choices of king Peribsen to have Set instead of Horus above his serekhs and of pharaoh Khasekhemwy, final ruler of the dynasty, to have both gods facing each other above his. The inscription itself might represent a clue that Nynetjer sent a military expedition into this region, likely after his 20 years of reign since such an expedition is not mention in the surviving royal annals covering Nynetjer's first two decades of rule.
Жеке тұлға
Нинетжерді көбінесе Рамсесид картоштары арқылы Абидос патшалар тізіміндегі Банетжер, Саккара тізіміндегі Банетжеру және Турин корольдік канонындағы Нетжерренмен байланыстырады. Палермо тасының жазуында Нинетжердің ерекше алтын аты – Рен Небу, яғни «алтын ұрпақ» немесе «алтын бұзау» деген мағынаны білдіреді. Бұл ат Нинетжердің өмір кезеңінен сақталған артефакттарда кездеседі. Вольфганг Хельк және Тоби Уилкинсон сияқты египтологтар бұл аттың 3-ші династияның басында Джосер патша тұсында патшалық титулдарда орнатылған алтын Горус атына қадамдық болғанын айтады.
Nynetjer is commonly identified with the Ramesside cartouche names Banetjer from the Abydos King List, Banetjeru from the Sakkara table and Netjer ren from the Royal Canon of Turin. The Palermo Stone inscription presents an unusual goldname of Nynetjer: Ren nebu, meaning "golden offspring" or "golden calf". This name appears already on artefacts surviving from Nynetjer's lifetime and Egyptologists such as Wolfgang Helck and Toby Wilkinson think that it could be some kind of forerunner of the golden Horus name that was established in the royal titulature at the beginning of 3rd dynasty under king Djoser.
Салыстырмалы хронология
Нинеджердің екінші династияның алғашқы кезеңіндегі үшінші билеушісі және Ранебтің мұрагері ретіндегі салыстырмалы хронологиялық орны египтологтар арасында жалпы пікір қалыптастырады. Бұл туралы замандас Хетепедиевтің мүсіні тікелей куәлік етеді. Мемфисте табылған және қызыл түсті ұсақ тасты граниттен жасалған бұл мүсін, жеке египеттік мүсіндердің ең ерте мысалдарының бірі болып табылады. Хетепедиев – династияның алғашқы үш патшасының қабірлік культтарының жөнімен айналысқан діни қызметкер, олардың серехтері Хетепедиевтің оң иығына шамамен хронологиялық ретпен жазылған: Хотепсехемви, Ранеб, содан кейін Нинеджер. Бұл теорияны қосымша археологиялық дәлелдер де қолдайды, атап айтқанда, Нинеджердің билігі кезінде қайта жазылған Хотепсехемви мен Ранебке тиесілі тас тостағандар. Екі тарихи дерек көзі де осы қорытындыны көрсетеді: Ескі Патшалықтың патшалық жылнамалары, Нинеджердің ізашарының атын сақтамаса да, оның екінші династияның бірінші патшасы болмауымен үйлеседі; және Рамзес II тұсында (шамамен 1303 ж.б.з. – 1213 ж.б.з.) жазылған Турин каноны, Нинеджерді Хотепсехемви мен Ранебтен кейін өз династиясының үшінші патшасы деп нақты көрсетеді.
The relative chronological position of Nynetjer as the third ruler of the early Second Dynasty and successor of Raneb makes consensus among Egyptologists. This is directly attested by the contemporary statue of Hetepedief. The statue, uncovered in Memphis and made of speckled red granite, is one of the earliest example of private Egyptian sculpture. Hetepedief was priest of the mortuary cults of the first three kings of the dynasty, whose serekhs are inscribed in seemingly chronological order on Hetepedief's right shoulder: Hotepsekhemwy, Raneb then Nynetjer. Further archaeological evidences support this theory, notably stone bowls of Hotepsekhemwy and Raneb reinscribed during Nynetjer's rule. Two historical sources also point to the same conclusion: the Old Kingdom royal annals, which while not preserving the identity of Nynetjer's predecessor is consistent with him not being the first king of the Second Dynasty; and the Turin canon, a list of kings written under Ramses II (c. 1303 BC – 1213 BC) which explicitly ranks Nynetjer as the third king of his dynasty after Hotepsekhemwy and Raneb.
Билік ету мерзімі
Нинетьердің билік ету мерзімі бірнеше тарихи дереккөздер арқылы бағаланады. Олардың ең көнесі – Ескі патшалықтың патшалық жылнамалары, қазір Палермо тасы деп белгілі фрагментінің атымен танылған. Бұл жылнамалар, болжам бойынша, алғашқы Бесінші династия кезінде, мүмкін Нефериркаре Какайдың билігінде (б.з.д. 25-ші ғасырдың ортасы) жинақталған, оның билігімен аяқталған. Бұл жылнамалар Нинетьердің билігіне қатысты сенімді куәлік болып саналады, себебі олар оның атын дұрыс көрсетеді, «кейінгі патшалық тізімдеріндегі бұрмаланған, шатасқан нұсқаларға қарамастан» (Уилкинсон). Жылнамалардың сақталған бөліктері Нинетьердің билігінің, шамамен, жетінші жылынан бастап 21-ші жылға дейінгі маңызды оқиғалар мен Ніл өзенінің су деңгейін жазады. Оның билігіне қатысты қалған жазбалар жоғалып кеткен. Дегенмен, жылнамалардағы әр жылға арналған орынды және келесі билік ету мерзімдерінің орналасуын ескере отырып, сақталған фрагменттерден Нинетьердің таққа отырған жылдарының жалпы санын бағалауға тырысылды. Бір ғана ерекшелік болмаса, бұл мәселені зерттеген египтологтардың барлығы ұзақ билік етуді 38 жылдан 49 жылға дейін бағалаған. 2000 жылы Уилкинсонның патшалық жылнамаларды ең соңғы қайта құруы Палермо тасында жазылған Нинетьердің билігі, ең болмағанда, 40 жылға жуық толық немесе жартылай жылдарды құрады деген қорытындыға келді. Турин каноны 96 жылдық билік етуді көрсетеді, ал египеттік тарихшы Мането Нинетьердің билігі 47 жылға созылғанын айтады. Египтологтар екі мәлімдемені де қате түсіндіру немесе әдейі ұлғайту деп санайды. Олар, әдетте, Нинетьердің билігі 43 немесе 45 жылға созылғанын мойындайды. Ұзақ билік етуді растайтын археологиялық дәлелдердің бірі – Нинетьердің отыратын мүсіні, онда ол патшаның 30 жыл билік еткеннен кейін ғана тойлана бастаған жаңғыру мерекесі – Сед фестивалінің салтанатты, тығыз киімін кигенін көрсетеді.
The duration of Nynetjer's rule may be appraised from several historical sources. The oldest of these is the Old Kingdom royal annals now known after the name of its main fragment, the Palermo Stone. These annals were likely first compiled during the early Fifth Dynasty, possibly under Neferirkare Kakai (mid 25th century BC) around whose reign the record stops. These annals are considered to be a reliable witness to Nynetjer's rule notably because they correctly give his name "in contrast to the corrupt, garbled variants found in later king lists" (Wilkinson). The surviving fragments of the annals record the main events and Nile flood levels from what is likely the seventh year of Nynetjer's reign until the 21st. The remainder of the records concerning his rule are lost. Nonetheless given the space afforded for each year on the annals and the position of subsequent reigns, reconstructions have been attempted from the surviving fragments to estimate the total of Nynetjer's years on the throne. With a single exception, all the Egyptologists who studied this problem have proposed long reigns lasting between 38 years up to 49 years. The most recent reconstruction of the royal annals by Wilkinson in 2000 concludes that Nynetjer's reign as recorded on the Palermo stone was most probably of 40 complete or partial years. The Turin Canon suggests an improbable reign of 96 years and Egyptian historian Manetho suggested that Nynetjer's reign lasted 47 years. Egyptologists question both statements as misinterpretations or exaggerations. They generally credit Nynetjer with a reign of either 43 years or 45 years. Archaeological evidence in favor of a long reign includes the seated statuette of Nynetjer showing him wearing the ceremonial tight fitting vestment of the sed festival, a feast for the rejuvenation of the king that came to be celebrated for the first time only after the king had reigned for 30 years.
Дін
Ранеб пен Нинеджердің билік ету кезінде күнге табыну және Ра культі дамыды. Палермо тасындағы 14-ші жылға арналған жазба, Нинеджердің атынан "Шем Ра" институтының немесе ғимараттың құрылуына (бұзуға емес) қатысты болуы мүмкін. Оның атауы әртүрлі аудармаларда "Раның шығуы", "Күннің жолы" немесе "Күн келді" деп түсіндірілген.
The reigns of Raneb and Nynetjer saw the development of sun worship and the cult of Ra. The 14th year record on the Palermo stone might refer to the foundation (rather than the destruction) on Nynetjer's behalf of the "Shem Ra" an institution or building whose name has been variously translated as "The going of Ra", "The sun proceeds", or "The sun has come".
Кейінгі қолданысы
Нинеджер галереясы қабірінің солтүстік бөлігі Бесінші династияның соңында Унас пирамидасымен байланысты некропольмен жабылған. Қабірден табылған мумия маскасы және Рамсесид дәуіріндегі әйелдің табыты оның Жаңа патшалық кезеңінде ішінара қайта пайдаланылғанын көрсетеді. Осы кезде қабірдің барлық аумағында кең жеке некрополь орналасқан. Бұл некрополь Кейінгі кезеңге дейін, тіпті, ерте христиандық кезеңге дейін қолданыла берді, сол кезде жақын жерде Еремия монастыры салынды.
The northern part of Nynetjer's gallery tomb area was covered by the necropolis associated with the pyramid of Unas at the end of the Fifth Dynasty. A mummy mask and a woman's coffin of the Ramesside era found in the tomb indicate that it was partially re used during the New Kingdom. At this time an extensive private necropolis extended over the entire area of the tomb. This necropolis continued to be used until the Late Period and, more sporadically, until the early Christian period when the nearby monastery of Jeremiah was built.