Кіріспе

Италиялық заңгер (өмір сүрген шамамен 1150–1230 жж.)

Азо Болоньялық немесе Аццо немесе Азоленус (1150–1230) – ықпалды итальяндық заңгер және т.с. глоссаторлар мектебінің мүшесі. Шамамен 1150 жылы Болоньяда туған Азо Жоанн Бассианнан білім алып, Болоньяда азаматтық құқық профессоры болды. Ол Франциск Аккурсийдің ұстазы болды. Кейде ол әкесінің тегі бойынша Азо Солданус, сондай-ақ Азо Порций (dei Porci) деп аталды, оны кейіннен танымал итальяндық Азолардан ажырату үшін. Шамамен 1230 жылы қайтыс болды. Азо Corpus Iuris Civilis-тің барлық бөліктеріне глоссалар жазды. Оның ең ықпалды еңбегі – Юстиниан кодексінің тәртібімен ұйымдастырылған азаматтық құқыққа түсініктемесі – Summa Codicis. Оның шәкірті Алессандро де Санто Эгидио жинаған және Хуголин мен Одофред түзетулер енгізген Summa Codicis және Apparatus ad codicem еңбектері рим заңын әдістемелік тұрғыда баяндады. Латын тіліндегі ортағасырлық заң мәтіндерінің санатындағы Summa Codicis көне француз тіліне аударылған.

Өмірбаян

Азо туған қаласы Болоньяда Иоганн Бассианның (Johannes Bassianus) басшылығымен азаматтық құқықты оқып, 1190 жылға дейін сонда оқытушы болды. Акурсий, Бернард Дорна, Рофред де Эпифанио, феодалдық құқық сарапашысы Якоб де Ардизон, канонистер Джеффри Трани және Иоганн Тевтоник (Glossa ordinaria авторы) – барлығы Азоның шәкірттері болды. Ол сонымен қатар мемлекеттік және жеке мәселелер бойынша кеңесші және заңгер ретінде де белсенділік танытты. Азо Summae Codicis, Institutionum және Digestorum еңбектерімен танымал болды, олардың екінші басылымдары Еуропалық ортақ құқықтың ұзақ мерзімді анықтамалық құралына айналды (1481 мен 1610 жылдар аралығында отыз бес рет басылды). Ескі глоссатор Плацентин сияқты (1192 жылы қайтыс болған), Азо Институттарға да, Кодекске де summae жазды, ал Плацентинге басымдық ету үшін Дижестте Кодекс пен Институттарда қамтылмаған тақырыптар бойынша summae жазды. Алайда, оның ең маңызды еңбектері Corpus Juris-тің барлық бөлімдеріне жасалған түсіндірмелер болды. Азо сонымен қатар Дигестаның бірінші бөлігіне, Дигестум ветусқа және Кодекстің 1-9 кітаптарына «үлкен түсіндірмелерін» жазды, онда ол бұрынғы авторларға қарағанда мәселелерді кеңірек талқылады. Бұлардың ешқайсысы басылмады, өйткені он бесінші ғасырға қарай Аккурсийдің түсіндірмелері қалыпты жағдайға келді және Glossa ordinaria ретінде қабылданды. Бірақ, сәйкессіздік туындаған жағдайда, Азоның Кодекс бойынша дәрістері, оның шәкірті Александр де Санкто Эгидио жазып алып, толықтырғаннан кейін басылымға шықты. Азо сонымен қатар «Дижест» басылымына «De regulis iuris» тақырыбында түсініктеме жазды, сондай-ақ басылмаған айырмашылықтар кітабын жазды. Ол брокардика жинағын (орта ғасырлық латын тіліндегі broccus, «ілгекті тістері бар» – Болонья студенттері дау-дамайда және құқықтық мәселелерді шешуде қолданылатын аргументтер деп атаған) құрастырды; сонымен қатар, ол істер мен олардың шешімдерінен тұратын Quaestiones кітабын жазды.

Мұра

Азоның еңбектері континенттік заңгерлердің ұрпақтары арасында зор беделге ие болды, сондықтан "Chi non ha Azzo, non vada al palazzo" деген сөз жиі айтылды, шамамен аударғанда: "Азоны қолдамаған сотқа бара алмайды", арыз беруші де, судья да емес. Азоның "Summa Codicis" еңбегі Генри Брэктонның ағылшын құқығын баяндаған еңбегінде де пайдаланылды (көбінесе сөзсіз көшірілді). Азоның көптеген түсіндірмелері ақырында оның шәкірті Аккурсийдің Ұлы түсіндірмесіне енгізілді. Заң тарихшысы Фредерик Уильям Мэтленд Брэктон мен Азоның еңбектерінен таңдамалы бөлімдерді өңдеді.