Ертедегі Homo sapiens

Кіріспе

Көне тас дәуірі Homo sapiens – алғашқы Homo sapiens, атап айтқанда орта палеолит кезеңінде.

Ерте заманғы адам (EMH) немесе анатомиялық жаңадан құрылған адам (AMH) – бұл Homo sapiens (қазіргі уақытта ғана сақталған Hominina түрлері) мен жойылған архаикалық адам түрлерін ажырату үшін қолданылатын терминдер. Бұл айырмашылық, әсіресе анатомиялық жағынан қазіргі заманғы және архаикалық адамдар бірге өмір сүрген уақыттар мен аймақтар үшін маңызды, мысалы, палеолиттік Еуропа. Homo sapiens-тің ең көне қалдықтары Эфиопияның оңтүстік-батысындағы Омо Кибиш I археологиялық ескерткішінде (шамамен 233 000 – 196 000 жыл бұрын), Оңтүстік Африкадағы Флорисбад ескерткішінде (шамамен 259 000 жыл бұрын) және Мароккодағы Джебель Ирхуд ескерткішінде (шамамен 315 000 жыл бұрын) табылған. Homo тұқымдасының жойылған түрлеріне Homo erectus (шамамен 2 – 0,1 миллион жыл бұрын болған) және басқа да көптеген түрлер кіреді (кейбір авторлар оларды H. sapiens немесе H. erectus түрлерінің ішкі түрлері деп санайды). H. sapiens-ке әкелетін эволюциялық тарам ата-бабалары H. erectus-тан (немесе Homo antecessor сияқты аралық түрлерден) шамамен 500 000 жыл бұрын Африкада бөлініп шыққан деп есептеледі. Ерте заманғы адамдардың ең алғашқы қазбалық дәлелдері шамамен 300 000 жыл бұрын Африкада пайда болды, ал кейбір мәліметтер бойынша, қазіргі адамдар арасындағы ең алғашқы генетикалық айырмашылықтар да сол шамамен уақытта болған. Қазіргі адамдармен архаикалық адамдардың араласуы Африкада да, (Африкадан тыс таралудан кейін) Еуразияда да шамамен 100 000 мен 30 000 жыл бұрын болғаны белгілі.

Атауы және таксономиясы

Биномиалды атау Homo sapiens 1758 жылы Линней енгізген. Латынша зат есім homō (генетиві hominis) «адам» дегенді білдіреді, ал сөйлемше sapiēns «елеулі, дана, ақылды» дегенді білдіреді. Бұл түрдің алғашқыда Homo туысының ішінде 300 000-ден 200 000 жыл бұрын пайда болған деп есептелген. «Анатомиялық жаңағы» морфологиялық жіктелудегі мәселе, ол кейбір қазіргі заманғы топтарды қамтымауы еді. Осы себепті, H. sapiens-тің шежірелік (кладистік) анықтамасы ұсынылды, онда H. sapiens анықтамасы бойынша неандертальдық шежіреден бөлінгеннен кейінгі қазіргі заманғы адам шежіресін көрсетеді. Мұндай кладистік анықтама H. sapiens-тің жасын 500 000 жылдан астам етеді. Homo sapiens және неандертальдық/денисвандық желілер арасындағы бөліну 503 000 мен 565 000 жыл бұрын; 550 000 мен 765 000 жыл бұрын; және (тіс эволюциясының қарқынына негізделген) мүмкін 800 000 жылдан астам уақыт бұрын болған. Қазіргі заманғы адамдар популяциялары тарихи түрде кіші түрлерге бөлінген, бірақ шамамен 1980 жылдан бері барлық қазіргі топтар бір түрге, H. sapiens-ке біріктірілді, кіші түрлерге бөлінуден толығымен аулақ. Кейбір дереккөздер неандертальдықтарды (H. neanderthalensis) кіші түр (H. sapiens neanderthalensis) ретінде көрсетеді. Сол сияқты, табылған H. rhodesiensis түрлерінің үлгілерін кейбіреулер кіші түр (H. sapiens rhodesiensis) деп жіктесе де, соңғы екеуін H. sapiens ішіндегі кіші түрлер емес, Homo туысының жеке түрлері ретінде қарастыру жиі кездеседі. Барлық адамдар H. sapiens sapiens кіші түрінің бөлігі саналады, бұл атау пікіртал тудырады, себебі түрге әдетте бірнеше ерекше кіші түрдің болуын көрсететін дәлелдер болмаса, кіші түр санаты берілмейді. H. sapiens қазбаларының ең ерте мысалдары да осы кезеңге жатады, соның ішінде Мароккодағы Джебель Ирхуд қалдықтары (шамамен 300 000 немесе 350–280 000 жыл бұрын). Алайда, бұл ұсынысты ғалымдар кеңінен сынға алды, соңғы дәлелдер (генетикалық, қазба және археологиялық) H. sapiens-тің шамамен 100 000 жыл бұрын және зерттеу ұсынғаннан гөрі Африканың кеңірек аймағында пайда болғанын көрсетеді. 1,8 миллион жыл бұрын H. erectus-тың ерте таралуынан тараған архаикалық адамдардың әртүрлі түрлерінен салыстырмалы түрде біртекті бір H. sapiens түрінің пайда болуы 1980 жылдары екі бәсекелес модель тұрғысынан талқыланды: «жақында Африкадан шығу» H. sapiens-тің Африкадағы жалғыз бастапқы популяциядан пайда болғанын, кеңейіп, барлық басқа адам түрлерін жойғанын болжады, ал «көп аймақтық эволюция» моделі архаикалық адамдардың аймақтық түрлерінің тірі қалғанын, Плейстоцен кезеңінде клиналдық өзгеру механизмі арқылы, генетикалық дрейф, ген ағыны және табиғи іріктеу арқылы қазіргі заманғы адам түрлеріне біртіндеп біріккенін болжады. 2000 жылдан бері археогенетика және популяциялық генетикадан алынған деректер жоғарыда аталған екі бәсекелес сценарийдің арасындағы, әлдеқайда егжей-тегжейлі суреттің пайда болуына әкелді: жақында Африкадан тыс кеңею қазіргі заманғы адамдардың басым бөлігінің тегін құрайды, сонымен қатар аймақтық архаикалық адамдармен маңызды араласу оқиғалары болды. 1970 жылдан бері, бастапқыда 195 000 жыл бұрын дауланған Омо қалдықтары «анатомиялық жаңағы адамдардың» пайда болуы үшін әдеттегі кесу нүктесі ретінде қарастырылды. 2000 жылдан бері, салыстырмалы сипаттағы ескі қалдықтардың табылуы және Омо қалдықтарынан кейін «жаңағы» және «архаикалық» популяциялар арасындағы араласудың жалғасуы журналистік басылымдарда H. sapiens жасына қатысты жаңа пікірталас тудырды. H. s. idaltu, 160 000 жыл бұрын дауланған, 2003 жылы H. sapiens-тің жойылған кіші түрі ретінде қарастырылды.

The binomial name Homo sapiens was coined by Linnaeus, 1758. The Latin noun homō (genitive hominis) means "human being", while the participle sapiēns means "discerning, wise, sensible". The species was initially thought to have emerged from a predecessor within the genus Homo around 300,000 to 200,000 years ago. A problem with the morphological classification of "anatomically modern" was that it would not have included certain extant populations. For this reason, a lineage based (cladistic) definition of H. sapiens has been suggested, in which H. sapiens would by definition refer to the modern human lineage following the split from the Neanderthal lineage. Such a cladistic definition would extend the age of H. sapiens to over 500,000 years. Estimates for the split between the Homo sapiens line and combined Neanderthal/Denisovan line range from between 503,000 and 565,000 years ago; between 550,000 and 765,000 years ago; and (based on rates of dental evolution) possibly more than 800,000 years ago. Extant human populations have historically been divided into subspecies, but since around the 1980s all extant groups have tended to be subsumed into a single species, H. sapiens, avoiding division into subspecies altogether. Some sources show Neanderthals (H. neanderthalensis) as a subspecies (H. sapiens neanderthalensis). Similarly, the discovered specimens of the H. rhodesiensis species have been classified by some as a subspecies (H. sapiens rhodesiensis), although it remains more common to treat these last two as separate species within the genus Homo rather than as subspecies within H. sapiens. All humans are considered to be a part of the subspecies H. sapiens sapiens, a designation which has been a matter of debate since a species is usually not given a subspecies category unless there is evidence of multiple distinct subspecies. and the earliest known examples of H. sapiens fossils also date to about that period, including the Jebel Irhoud remains from Morocco (ca. 300,000 or 350–280,000 years ago), However, this proposal has been widely criticized by scholars, with the recent evidence overall (genetic, fossil, and archaeological) supporting an origin for H. sapiens approximately 100,000 years earlier and in a broader region of Africa than the study proposes. The derivation of a comparatively homogeneous single species of H. sapiens from more diverse varieties of archaic humans (all of which were descended from the early dispersal of H. erectus some 1.8 million years ago) was debated in terms of two competing models during the 1980s: "recent African origin" postulated the emergence of H. sapiens from a single source population in Africa, which expanded and led to the extinction of all other human varieties, while the "multiregional evolution" model postulated the survival of regional forms of archaic humans, gradually converging into the modern human varieties by the mechanism of clinal variation, via genetic drift, gene flow and selection throughout the Pleistocene. Since the 2000s, the availability of data from archaeogenetics and population genetics has led to the emergence of a much more detailed picture, intermediate between the two competing scenarios outlined above: The recent Out of Africa expansion accounts for the predominant part of modern human ancestry, while there were also significant admixture events with regional archaic humans. Since the 1970s, the Omo remains, originally dated to some 195,000 years ago, have often been taken as the conventional cut off point for the emergence of "anatomically modern humans". Since the 2000s, the discovery of older remains with comparable characteristics, and the discovery of ongoing hybridization between "modern" and "archaic" populations after the time of the Omo remains, have opened up a renewed debate on the age of H. sapiens in journalistic publications. H. s. idaltu, dated to 160,000 years ago, has been postulated as an extinct subspecies of H. sapiens in 2003.

Орта палеолит термині *Homo sapiens*-тің алғашқы пайда болуы арасындағы уақытты (шамамен 300 000 жыл бұрын) және кейбір зерттеушілердің толық мінез-құлықтық қазіргі заманға жетуді белгілейтін кезеңді (шамамен 50 000 жыл бұрын, Жоғарғы палеолиттің басталуына сәйкес) қамтуды көздейді. Көптеген ертедегі қазіргі заманғы адамның қаңқалары, мысалы, Джебель Ирхуд, Омо, Герто, Флорисбад, Скхул және Пеșтера cu Oase, архаикалық және қазіргі заманғы белгілердің қосындысын көрсетеді. Мысалы, Скхул V-тің айқын қас жоталары мен ілгері шығып тұрған беті бар. Дегенмен, ми сауыты неандертальдықтардан ерекше дөңгелек және қазіргі заманғы адамдардың ми сауытына ұқсас. Скхул V сияқты ертедегі қазіргі заманғы адамдардың берік белгілері аралас тектілікті немесе көне белгілерді сақтауды көрсететіні әлі белгісіз. Анатомиялық тұрғыдан қазіргі заманғы адамдардың "нағыз" немесе жеңіл денелі қаңқасы мінез-құлықтағы өзгерістермен, оның ішінде ынтымақтастықтың күшеюімен және "ресурстарды тасымалдаумен" байланысты. Адам миының, әсіресе префронтальды қабығының дамуы "миғзаның күрт төмендеуімен қатар метаболом эволюциясының ерекше үдеуіне" байланысты деген дәлелдер бар. Ми мен бұлшық еттегі метаболизмнің жылдам өзгеруі, адамның ерекше танымдық қабілеттері және бұлшық еттерінің нашарлығы адам эволюциясының параллель механизмдерін көрсетеді. Шёнинген найзалары және оларға байланысты табылған заттар күрделі технологиялық дағдылардың 300 000 жыл бұрын болғанын көрсетеді және белсенді (ірі аңдарды) аулаудың алғашқы нақты дәлелі болып табылады. *Homo heidelbergensis*-тің де қазіргі заманғы адамға ғана тән болған алдын ала жоспарлау, ойлау және әрекет ету сияқты интеллектуалдық және танымдық қабілеттері болған. Анатомиялық тұрғыдан қазіргі заманғы адамдар популяциялары арасындағы араласу оқиғалары қазіргі заманғы популяциялардың аналық және әкелік желісі бойынша ең соңғы ортақ ата-бабаларының (митохондриялық Ева және Y хромосомалық Адам) жасын анықтауды қиындатады. Y хромосомалық Адамның жасы туралы бағалаулар 2013 жылы ежелгі Y хромосомалық генетикалық қарама-қарсылықтың табылуымен айтарлықтай артқа жылжыды, шамамен 300 000 жылға дейін. Алайда, ежелгі адамдардан шыққан Y хромосомалық немесе митохондриялық ДНК-ның сақталуы туралы ешқандай хабарлама жоқ (бұл ең соңғы әкелік немесе аналық ата-бабаның жасын 500 000 жылдан асырып кетеді). Кесем үңгірінен (Израиль) табылған және 400 000 - 200 000 жыл бұрынғы деп дауланған тістер, жас (120 000 - 80 000 жыл бұрынғы) Скхул және Кафзех гомининдерінің тіс материалдарымен салыстырылды.

The term Middle Paleolithic is intended to cover the time between the first emergence of H. sapiens (roughly 300,000 years ago) and the period held by some to mark the emergence of full behavioral modernity (roughly by 50,000 years ago, corresponding to the start of the Upper Paleolithic). Many of the early modern human finds, like those of Jebel Irhoud, Omo, Herto, Florisbad, Skhul, and Peștera cu Oase exhibit a mix of archaic and modern traits. Skhul V, for example, has prominent brow ridges and a projecting face. However, the brain case is quite rounded and distinct from that of the Neanderthals and is similar to the brain case of modern humans. It is uncertain whether the robust traits of some of the early modern humans like Skhul V reflects mixed ancestry or retention of older traits. The "gracile" or lightly built skeleton of anatomically modern humans has been connected to a change in behavior, including increased cooperation and "resource transport". There is evidence that the characteristic human brain development, especially the prefrontal cortex, was due to "an exceptional acceleration of metabolome evolution paralleled by a drastic reduction in muscle strength. The observed rapid metabolic changes in brain and muscle, together with the unique human cognitive skills and low muscle performance, might reflect parallel mechanisms in human evolution." The Schöningen spears and their correlation of finds are evidence that complex technological skills already existed 300,000 years ago, and are the first obvious proof of an active (big game) hunt. H. heidelbergensis already had intellectual and cognitive skills like anticipatory planning, thinking and acting that so far have only been attributed to modern man. The ongoing admixture events within anatomically modern human populations make it difficult to estimate the age of the matrilinear and patrilinear most recent common ancestors of modern populations (Mitochondrial Eve and Y chromosomal Adam). Estimates of the age of Y chromosomal Adam have been pushed back significantly with the discovery of an ancient Y chromosomal lineage in 2013, to likely beyond 300,000 years ago. There have, however, been no reports of the survival of Y chromosomal or mitochondrial DNA clearly deriving from archaic humans (which would push back the age of the most recent patrilinear or matrilinear ancestor beyond 500,000 years). Fossil teeth found at Qesem Cave (Israel) and dated to between 400,000 and 200,000 years ago have been compared to the dental material from the younger (120,000–80,000 years ago) Skhul and Qafzeh hominins.

Дисперсиялық және архаикалық қоспалар

Ертедегі H. sapiens-тің таралуы оның пайда болғаннан кейін көп ұзамай басталады, бұл туралы Солтүстік Африканың Джебель Ирхуд тауынан жасалған қазбалар (шамамен 315 000 жыл бұрын) куәлік етеді. Оңтүстік Африкадағы Флорисбадтан табылған 259 000 жылға дейін сақталған Флорисбад бас сүйегі де ертедегі H. sapiens-тің белгісі ретінде қарастырылады. Сондай-ақ, H. sapiens 233 000 – 195 000 жыл бұрын Эфиопиядағы Омо Кибиште өмір сүрген. Ал даулы қазбалық деректер 120 000 жыл бұрын Шығыс Азияға дейін тарағанын көрсетеді. 2019 жылдың шілдесінде антропологтар Грекияның Пелопоннес аймағындағы Апидима үңгірінен 210 000 жылға дейін сақталған H. sapiens және 170 000 жылға дейін сақталған H. neanderthalensis қалдықтарын тапқандарын хабарлады. Бұл Еуропадағы H. sapiens-тің бұрынғы табылу мерзімінен 150 000 жылдан астам ерте. Африка мен Батыс Азияға таралудың маңызды кезеңі 130 000 жыл бұрын басталған MIS 5 кезеңіндегі Африка мегақұрғақтығымен байланысты. 2011 жылғы зерттеу қазіргі заманғы адам популяциясының бастапқы тобының шығу тегін 130 000 жыл бұрын анықтады, онда Хой Сандар Африканың оңтүстік-батысында (Намибия мен Анголаның жағалау шекарасына жақын) орналасқан «ата-бабалар популяциясының шоғыры» ретінде бейнеленеді. 130 мың жылдан бұрын Сахарадан оңтүстікке қарай Африкаға ерте заманғы адамдардың кеңеюі жалғасқанмен, Солтүстік Африка мен Азияға ерте кеңею MIS5 (75 000 жыл бұрын) соңында тоқтаған сияқты, және ол тек қазбалық деректер мен архаикалық араласудан ғана белгілі. Еуразияда ертедегі заманауи адамдар МИС5 кезеңінен кейін «Африкадан соңғы көші-қон» деп аталатын шамамен 70 000–50 000 жыл бұрын қайтадан қоныстанды. Бұл кеңеюде мтДНК L3 гаплогруппасының тасымалдаушылары Шығыс Африкадан шығып, Баб-эль-Мандеб арқылы Арабияға жеткен болуы мүмкін, ал Ұлы жағалаулық көші-қон кезінде Оңтүстік Азияға, теңіздік Оңтүстік Азияға және Океанияға 65 000 мен 50 000 жыл бұрын тарады, ал Еуропа, Шығыс және Солтүстік Азияға шамамен 45 000 жыл бұрын жетті. Кейбір деректер ертедегі адамдардың толқыны Америкаға шамамен 40 000–25 000 жыл бұрын жеткен болуы мүмкін деп болжайды. Бұл «жақындағы» (L3 текті) кеңеюдің барлық африкалық емес популяцияларға үлкен үлес қосқаны туралы дәлелдер митохондриялық ДНК негізінде, 1990 және 2000 жылдардағы архаикалық үлгілердің физикалық антропологиясына негізделген дәлелдермен біріктірілді, сондай-ақ Y ДНК және автосомалық ДНК қолдады. Толық алмастыру туралы болжам 2010 жылдары Еуразия мен Сахарадан оңтүстікке қарай Африкада шамамен 100 000 мен 30 000 жыл бұрын аралықта H. sapiens популяцияларының архаикалық адамдар популяцияларымен араласу оқиғаларын (интрогрессия) табумен қайта қарастырылды. Неандертальдық араласу 1–4% аралығында Африкадан тыс барлық қазіргі заманғы популяцияларда, оның ішінде еуропалықтарда, азиялықтарда, Папуа-Жаңа Гвинеялықтарда, Австралиялық аборигендерде, америкалықтар мен басқа да африкалық емес халықтарда кездеседі. Соңғы араласу талдаулары күрделілікті арттырды, шығыс неандертальдықтары өздерінің 2% дейін ата-бабаларын Африкадан 100 мың жыл бұрын кеткен анатомиялық заманауи адамдардан алады. Неандертальдық араласудың (және араласу арқылы алынған гендердің интрогрессиясы) көлемі қазіргі нәсілдік топтар арасында айтарлықтай өзгереді, африкалықтарда жоқ, еуропалықтарда орташа, ал шығыс азиялықтарда жоғары. Неандертальдықтардан алынған ультракөк сәулеге бейімделумен байланысты кейбір гендер Шығыс Азияда, әсіресе 45 000 жыл бұрын, 5000 жыл бұрын таңдалған. Архаикалық араласу көлемі еуропалықтар мен шығыс азиялықтарда шамамен 1% -дан 4% -ға дейін, ал меланезиялықтар арасында ең жоғары (соңғысы неандертальдық араласудан басқа 4% -тан 6% -ға дейін Денисова гомининінің араласуына ие). 2019 жылдың қыркүйегінде ғалымдар 260 компьютерлік томографиялық сканерлеуге негізделген, қазіргі заманғы адамзаттың соңғы ортақ ата-бабасының виртуалды бас сүйегі пішінін анықтағандарын хабарлады. Бұл ең ерте заманғы заманауи адамдардың өкілі, және қазіргі заманғы адамдар 350 000 және 260 000 жыл бұрын Шығыс және Оңтүстік Африкадағы популяциялардың бірігуі арқылы пайда болды, ал Солтүстік Африканың қазбалары LMP кезінде неандертальдарға араласқан популяцияны білдіруі мүмкін деп болжады. 1990 жылдары кең таралған конвенция бойынша неандертальдықтар H. sapiens-тің H. s. neanderthalensis түршесі ретінде жіктелді, ал AMH (немесе еуропалық ерте заманауи адамдар, EEMH) «Cro Magnon» немесе H. s. sapiens-ке қатысты. Осы номенклатура бойынша (неандертальдықтар H. sapiens деп саналды), «анатомиялық қазіргі заманғы Homo sapiens» (AMHS) термині EEMH («Cro Magnons») дегенге қатысты қолданылды. Содан бері неандертальдықтарды жеке түр ретінде тану көбейді, H. neanderthalensis, сондықтан Еуропа контекстінде AMH H. sapiens-ті білдіреді, бірақ мәселе әлі де толық шешілмеген. Бұл H. sapiens-тің тар анықтамасында, 2003 жылы ашылған Homo sapiens idaltu түршесі де «анатомиялық заманауи» деп аталады. Homo sapiens idaltu-дың анатомиялық заманауи адам тегінің жарамды түршесі ретінде танылуы қазіргі заманғы адамдарды Homo sapiens sapiens түршесімен сипаттауға негіз болады. Алайда, биологиялық антрополог Крис Стрингер idaltu-ды H. sapiens ішінде жеке түрше деп санамайды. AMH-ті «ерте» немесе «берік» және «мұздықтан кейінгі» немесе «нағыз» типтерге бөлу де жиі қолданылады. «Нағыз AMH-тің» пайда болуы шамамен 50 000–30 000 жыл бұрын басталган кішкентай және жіңішке сүйектерге ие қаңқаға қарай процесті көрсетеді.

Dispersal of early H. sapiens begins soon after its emergence, as evidenced by the North African Jebel Irhoud finds (dated to around 315,000 years ago). The Florisbad Skull from Florisbad, South Africa, dated to about 259,000 years ago, has also been classified as representing early H. sapiens. and H. sapiens lived at Omo Kibish in Ethiopia about 233,000 195,000 years ago. and disputed fossil evidence suggests expansion as far as East Asia by 120,000 years ago. In July 2019, anthropologists reported the discovery of 210,000 year old remains of a H. sapiens and 170,000 year old remains of a H. neanderthalensis in Apidima Cave, Peloponnese, Greece, more than 150,000 years older than previous H. sapiens finds in Europe. A significant dispersal event, within Africa and to West Asia, is associated with the African megadroughts during MIS 5, beginning 130,000 years ago. A 2011 study located the origin of basal population of contemporary human populations at 130,000 years ago, with the Khoi San representing an "ancestral population cluster" located in southwestern Africa (near the coastal border of Namibia and Angola). While early modern human expansion in Sub Saharan Africa before 130 kya persisted, early expansion to North Africa and Asia appears to have mostly disappeared by the end of MIS5 (75,000 years ago), and is known only from fossil evidence and from archaic admixture. Eurasia was re populated by early modern humans in the so called "recent out of Africa migration" post dating MIS5, beginning around 70,000–50,000 years ago. In this expansion, bearers of mt DNA haplogroup L3 left East Africa, likely reaching Arabia via the Bab el Mandeb, and in the Great Coastal Migration spread to South Asia, Maritime South Asia and Oceania between 65,000 and 50,000 years ago, while Europe, East and North Asia were reached by about 45,000 years ago. Some evidence suggests that an early wave of humans may have reached the Americas by about 40,000–25,000 years ago. Evidence for the overwhelming contribution of this "recent" (L3 derived) expansion to all non African populations was established based on mitochondrial DNA, combined with evidence based on physical anthropology of archaic specimens, during the 1990s and 2000s, and has also been supported by Y DNA and autosomal DNA. The assumption of complete replacement has been revised in the 2010s with the discovery of admixture events (introgression) of populations of H. sapiens with populations of archaic humans over the period of between roughly 100,000 and 30,000 years ago, both in Eurasia and in Sub Saharan Africa. Neanderthal admixture, in the range of 1–4%, is found in all modern populations outside of Africa, including in Europeans, Asians, Papua New Guineans, Australian Aboriginals, Native Americans, and other non Africans. Recent admixture analyses have added to the complexity, finding that Eastern Neanderthals derive up to 2% of their ancestry from anatomically modern humans who left Africa some 100 kya. The extent of Neanderthal admixture (and introgression of genes acquired by admixture) varies significantly between contemporary racial groups, being absent in Africans, intermediate in Europeans and highest in East Asians. Certain genes related to UV light adaptation introgressed from Neanderthals have been found to have been selected for in East Asians specifically from 45,000 years ago until around 5,000 years ago. The extent of archaic admixture is of the order of about 1% to 4% in Europeans and East Asians, and highest among Melanesians (the last also having Denisova hominin admixture at 4% to 6% in addition to neanderthal admixture). In September 2019, scientists reported the computerized determination, based on 260 CT scans, of a virtual skull shape of the last common human ancestor to modern humans/H. sapiens, representative of the earliest modern humans, and suggested that modern humans arose between 350,000 and 260,000 years ago through a merging of populations in East and South Africa while North African fossils may represent a population which introgressed into Neandertals during the LMP. In a convention popular in the 1990s, Neanderthals were classified as a subspecies of H. sapiens, as H. s. neanderthalensis, while AMH (or European early modern humans, EEMH) was taken to refer to "Cro Magnon" or H. s. sapiens. Under this nomenclature (Neanderthals considered H. sapiens), the term "anatomically modern Homo sapiens" (AMHS) has also been used to refer to EEMH ("Cro Magnons"). It has since become more common to designate Neanderthals as a separate species, H. neanderthalensis, so that AMH in the European context refers to H. sapiens, but the question is by no means resolved. In this more narrow definition of H. sapiens, the subspecies Homo sapiens idaltu, discovered in 2003, also falls under the umbrella of "anatomically modern". The recognition of H. sapiens idaltu as a valid subspecies of the anatomically modern human lineage would justify the description of contemporary humans with the subspecies name Homo sapiens sapiens. However, biological anthropologist Chris Stringer does not consider idaltu distinct enough within H. sapiens to warrant its own subspecies designation. A further division of AMH into "early" or "robust" vs. "post glacial" or "gracile" subtypes has since been used for convenience. The emergence of "gracile AMH" is taken to reflect a process towards a smaller and more fine boned skeleton beginning around 50,000–30,000 years ago.

Ми қабығының анатомиясы

Бас сүйегінің мойнында айқын омыртқалық бұрыштық жоқ, ол неандертальдерде мықты мойын бұлшық еттерін бекітетін ілгек болатын. Қазіргі заманғы адамдар, тіпті ертеректегілері де, көбінесе архаикалық адамдарға қарағанда үлкен миға ие, сондықтан ми көздің артында емес, үстінде орналасқан. Бұл әдетте (бірақ әрқашан емес) жоғары маңдай мен төмендеген қас қауырсындарын тудырады. Ертедегі қазіргі заманғы адамдар мен кейбір қазіргі замандағы адамдарда қас қауырсындары айқын байқалады, бірақ олар архаикалық түрлерден екі жақты орбитальді тесік немесе ойыс арқылы ерекшеленеді, ол әр көздің үстіндегі қас қауырсынында ойысты құрайды. Бұл қас қауырсынын орталық және екі шеткі бөлікке бөледі. Қазіргі заманғы адамдарда көбінесе қас қауырсынының орталық бөлігі ғана сақталады (егер ол мүлдем сақталса). Бұл архаикалық адамдармен салыстырғанда, олардың қас қауырсындары айқын және үздірілмейтін. Қазіргі заманғы адамдардың маңдайы көбінесе тік, тік болады, ал олардың ата-бабаларының маңдайы күшті еңкейген. Десмонд Моррис айтуынша, адамның тік маңдайы қас қауырсындарының қозғалысы және маңдай терісінің бүктелуі арқылы адамдар арасындағы қарым-қатынаста маңызды рөл атқарады. Неандертальдердің және АМГ-нің миының көлемі, орташа есептегенде, H. erectus-тың миынан әлдеқайда үлкен (бірақ ауқымдары жағынан бір-бірімен келіседі). Неандертальдер мен АМГ миының өлшемдері шамалас, бірақ мидың жекелеген аймақтарының салыстырмалы өлшемдері әртүрлі, неандертальдерде АМГ-ға қарағанда көру жүйесі айтарлықтай үлкен.

Жақсылық анатомиясы

Архаикалық адамдармен салыстырғанда, анатомиялық жаңартылған адамдарда тістері кішірек және пішіні басқаша. Бұл тіс қанатының кішіреюіне және артқа қарай ығысуына себеп болады, нәтижесінде жақ сүйегінің қалған бөлігі көрінеді, көбінесе айқын иеге (подбородок) әкеледі. Иеге құрастыратын жақ сүйегінің орталық бөлігінде үшбұрышты аймақ орналасқан, ол иеге төбесін құрайды және бұл аймақ – психикалық тригон деп аталады, ол архаикалық адамдарда кездеспейді. Есірек тірі халықтарда от пен құралдарды пайдалану жақ бұлшықтарының азаюын қажет етеді, нәтижесінде жұқа және нәзік жақтар пайда болады. Архаикалық адамдармен салыстырғанда, жаңартылған адамдардың беті кішірек және төменгі жағынан келген.

Дене скелетінің құрылымы

Тіпті ең ертедегі және ең күшті дене бітіміндегі қазіргі заманғы адамдардың дене қаңқалары неандертальдықтардан (және Денисовтықтар туралы білеміз деген аз мәліметтерге сүйенсек) жұқарақ болды, олардың дене пропорциялары негізінен қазіргі заманғы адамдарға тән. Атап айтқанда, аяқ-қолдың ұзын сүйектерінде, дистальды сүйектер (жауырсын және шыбық сүйектері, сопақ сүйек және фибула) проксимальды сүйектерге (қол сүйектері мен сан сүйектері) қарағанда шамамен бірдей немесе сәл қысқа болды. Ежелгі адамдарда, әсіресе неандертальдықтарда, дистальды сүйектер қысқарақ болды, бұл көбінесе суық климатқа бейімделу деп есептеледі. Осындай бейімделу полярлық аймақтарда тұратын кейбір қазіргі заманғы адамдарда да кездеседі. Неандертальдықтар мен қазіргі заманғы адамдардың (AMH) бойының диапазондары бір-бірімен толысады, неандертальдықтардың орташа бойы ерлер үшін және әйелдер үшін шамамен осы көрсеткіштер, бұл өнеркәсіптік дамуға дейінгі AMH-тың орташа бойымен үлкен дәрежеде сәйкес келеді. Қазіргі заманғы ұлттық орташа көрсеткіштер ерлерде және әйелдерде аралығында. Мысалы, неандертальдықтардың бойының диапазоны қазіргі малайзиялықтардың бойымен шамалас.

Соңғы өзгерістер

Африканың 130 000 жыл бұрын адамдармен қоныстанғаннан кейін, және шамамен 70 000 – 50 000 жыл бұрынғы Африкадан тысқары таралудан соң, *H. sapiens*-тің кейбір топшалары қазіргі заманғы жаңалықтар дәуіріне дейін ондаған мың жылдар бойы дерлік оқшауланды. Архаикалық араласумен байланысты бұл, маңызды генетикалық айырмашылықтарға әкелді, олардың кейбіреуі соңғы 15 000 жылда, яғни архаикалық араласу мүмкін болған кездерден әлдеқайда кейін болған бағытталған таңдаудың нәтижесі болып табылады. Адамдардағы биікке бейімделу сияқты кейбір климаттық бейімделулер архаикалық араласу арқылы пайда болған деп саналады. Неандертальдық араласудан алынған генетикалық варианттардың енуі еуропалықтар мен шығыс азиялықтарда әртүрлі үлгілерде кездеседі, бұл соңғы таңдау қысымдарындағы айырмашылықты көрсетеді. 2014 жылғы зерттеуде шығыс азиялық популяцияларда табылған неандертальдық варианттары иммундық және гематопоэтикалық жолдармен байланысты функционалдық топтарда жинақталғаны көрсетілді, ал еуропалық популяцияларда липидтік катаболизм процесімен байланысты функционалдық топтарда жинақталғаны байқалды. 2017 жылғы зерттеуде неандертальдық араласудың қазіргі еуропалық популяциялардың фенотиптік белгілерімен байланысы анықталды. Физиологиялық немесе фенотиптік өзгерістер, мысалы, EDAR генінің шығыс азиялық варианты, шамамен 35 000 жыл бұрынғы Жоғарғы Палеолиттік мутациялармен байланысты. Еуразиялық желілердің жақындағы айырмашылықтары Соңғы Мұздық Максимумы (СММ), Мезолит және Неолит кезеңдерінде күшейген таңдау қысымы және көші-қонмен байланысты негізін қалаушы эффектілердің нәтижесінде айтарлықтай үдеді. Неандертальдарда ашық теріге қатысты аллельдер табылды, бірақ еуропалықтар мен шығыс азиялықтардың ашық теріге қатысты аллельдері, KITLG және ASIP-мен байланысты (2012 жылға дейін), архаикалық араласу арқылы емес, СММ-ден кейінгі жаңа мутациялар арқылы пайда болған деп есептеледі. Неандертальдар мен ЕЕМН-нің ми көлемі орташа есеппен қазіргі еуропалықтарға қарағанда сәл үлкен болды, бұл СММ аяқталғаннан кейін үлкен ми көлеміне қатысты таңдау қысымының азайғанын көрсетеді. немесе лактаза тұрақтылығы, соңғы таңдау қысымының нәтижесі болып табылады. Таяу мың жылдықтар ішінде теңіз суына еркін жүзуге байланысты селекциялық қысым астында дамыған австронезиялық Сама Бажау үшін одан да жақындағы бейімделу ұсынылды.

Following the peopling of Africa some 130,000 years ago, and the recent Out of Africa expansion some 70,000 to 50,000 years ago, some sub populations of H. sapiens had been essentially isolated for tens of thousands of years prior to the early modern Age of Discovery. Combined with archaic admixture this has resulted in significant genetic variation, which in some instances has been shown to be the result of directional selection taking place over the past 15,000 years, i. e., significantly later than possible archaic admixture events. Some climatic adaptations, such as high altitude adaptation in humans, are thought to have been acquired by archaic admixture. Introgression of genetic variants acquired by Neanderthal admixture have different distributions in European and East Asians, reflecting differences in recent selective pressures. A 2014 study reported that Neanderthal derived variants found in East Asian populations showed clustering in functional groups related to immune and haematopoietic pathways, while European populations showed clustering in functional groups related to the lipid catabolic process. A 2017 study found correlation of Neanderthal admixture in phenotypic traits in modern European populations. Physiological or phenotypical changes have been traced to Upper Paleolithic mutations, such as the East Asian variant of the EDAR gene, dated to c. 35,000 years ago. Recent divergence of Eurasian lineages was sped up significantly during the Last Glacial Maximum (LGM), the Mesolithic and the Neolithic, due to increased selection pressures and due to founder effects associated with migration. Alleles predictive of light skin have been found in Neanderthals, but the alleles for light skin in Europeans and East Asians, associated with KITLG and ASIP, are (as of 2012) thought to have not been acquired by archaic admixture but recent mutations since the LGM. Both Neanderthal and EEMH had somewhat larger cranial volumes on average than modern Europeans, suggesting the relaxation of selection pressures for larger brain volume after the end of the LGM. or lactase persistence, are due to recent selection pressures. An even more recent adaptation has been proposed for the Austronesian Sama Bajau, developed under selection pressures associated with subsisting on freediving over the past thousand years or so.

Мінез-құлықтағы заманауилық

Тілдің, бейнелеу өнерінің және діннің ерте түрлерінің дамуын қамтитын мінез-құлықтық жаңару (және т.б.) 40,000 жыл бұрын пайда болған деп есептеледі, бұл Жоғарғы палеолиттің басталуын (Африка контекстінде – Кейінгі тас дәуірі деп те аталады) білдіреді. Ең ертедегі анатомиялық жағынан қазіргі адамдардың, қазіргі заманғы немесе қазіргі адамдар сияқты мінез-құлық танытқан-тандырмағаны туралы көптеген пікірталастар бар. Мінез-құлықтық жаңару толыққанды дамыған тілді (абстрактілі ойлау қабілетін талап етеді), көркемдік өрнектерді, діни мінез-құлықтың бастапқы түрлерін, ынтымақтастықтың күшеюін, алғашқы елді мекендердің құрылуын және тас ядролардан, сүйектерден немесе мүйізден жасалған жетілдірілген құралдарды өндіруді қамтиды. Жоғарғы палеолит термині, қазіргі адамдардың Еуразияда жылдам таралу кезеңін, сондай-ақ палеолиттік өнердің (мысалы, үңгір суреттері) және технологиялық жаңалықтардың (мысалы, сүмбіле) алғашқы пайда болуын қамтуға бағытталған. Жоғарғы палеолит шамамен 50,000 – 40,000 жыл бұрын басталады және бұл кез неандертальдықтар сияқты архаикалық адамдардың жоғалуымен бірге жүреді. "Мінез-құлықтық жаңару" термині әлдебір дау тудырады. Ол көбінесе Жоғарғы палеолиттің ерекше белгілерін көрсетеді, бірақ кейбір ғалымдар "мінез-құлықтық жаңару" терминін шамамен 200,000 жыл бұрын *Homo sapiens*-тің пайда болуына, ал басқалары – шамамен 50,000 жыл бұрын болған қарқынды дамуға қолданады. Мінез-құлықтық жаңарудың пайда болуы біртіндеп жүрген процестердің нәтижесі болуы мүмкін деген пікір бар.

Жүріс-тұрыстық заманауилықтың мысалдары

Еуразияның жоғарғы палеолитіне африка археологиясындағы баламасы – Соңғы Тас дәуірі, ол шамамен 40 000 жыл бұрын басталды. XIX ғасырдың соңында ашылған мінез-құлықтың қазіргі заманғылығының нақты дәлелдерінің көп бөлігі Еуропадан, мысалы, Венера мүсіндері және Ауригнактик дәуірінен табылған басқа да артефакттардан болды. Бірақ, соңғы археологиялық зерттеулер көрсеткендей, Оңтүстік Африкадағы қазіргі Сан аңшы-жинаушыларына тән материалдық мәдениеттің барлық негізгі элементтері кем дегенде 40 000 жыл бұрын болған, оның ішінде бүгінде қолданылатын ұқсас материалдардан жасалған қазу таяқтары, страус жұмыртқасының қабықшасынан жасалған әшекейлер, қызыл охрмен боялған және жеке өндірушінің белгілері бар сүйек жебе ұштары, улағыш құралдар бар еді. Сондай-ақ, «75 мың жыл бұрынғы Оңтүстік Африкадағы Бломбос үңгірінен табылған литикалық артефакттардың морфологиясын басыммен қаптау жақсы түсіндіреді» деген пікір бар. Бұл техника жылумен өңделген жібек тастан жасалған Still Bay екі жақты нүктелерін соңғы пішіндеу кезінде қолданылды. Бұрын материалды басыммен қаптау және оны жылумен өңдеу тарихқа дейінгі дәуірде кейінірек пайда болды деп есептелген, және екеуі де табиғи материалдарды пайдаланудағы мінез-құлық жағынан қазіргі заманғы күрделілікті көрсетеді. Оңтүстік Африка жағалауындағы үңгірлердегі зерттеулердің қосымша есептері «қазіргі адамдарға тән мәдени және танымдық ерекшеліктердің алғаш рет қашан пайда болғаны туралы пікірталас» аяқталуға жақын болуы мүмкін екенін көрсетеді, себебі «өндірістің күрделі тізбектері бар озық технологиялар», «көбінесе жоғары сенімділікпен берілуді талап етеді және осылайша тілді» Оңтүстік Африканың Пиннакл Пойнт 5–6 учаскесінде табылған. Бұл шамамен 71 000 жыл бұрын жасалған. Зерттеушілер өздерінің зерттеулері «микролиттік технологияның Оңтүстік Африкада 71 мың жыл бұрын пайда болғанын, ұзақ уақыт бойы (шамамен 11 000 жыл) дамығанын және әдетте 100 000 жылға жуық уақыт бойы созылған күрделі жылумен өңдеумен байланысты екенін көрсетеді. Африкадағы озық технологиялар ерте пайда болған және ұзақ сақталған; Африкадағы қазба орындарының шағын үлгісі кез келген «жыпылықтаған» үлгіге ең жақсы түсінік береді». Мінез-құлықтың күрделілігінің артуы 135 000 және 75 000 жыл бұрын климаттың өзгеруімен байланысты болуы мүмкін, бұл құрғақшылықтан паналаған адамдар тобының теңіз өсімдіктері мен басқа да ресурстарға бай жағалаулық батпақтарға таралуына әкелді. Теңіз деңгейі мұздықтардағы судың көптігіне байланысты төмен болғандықтан, мұндай батпақтар Еуразияның оңтүстік жағалауында кеңінен таралған. Салдар мен қайықтардың қолданылуы жағажайдағы аралдарды зерттеуге және жағалау бойымен саяхаттауға мүмкіндік берді, содан кейін Жаңа Гвинеяға, содан кейін Австралияға таралуға әкелді. Сонымен қатар, Африкада, әсіресе Оңтүстік, Солтүстік және Шығыс Африкада, 50 000 жыл бұрын (кейбіреулері 100 000 жыл бұрын) абстрактілік бейнелердің, кеңейтілген тіршілік ету стратегияларының және басқа да «қазіргі заманғы» мінез-құлықтардың көптеген дәлелдері табылды. Мысалы, Оңтүстік Африкадағы Бломбос үңгірінде геометриялық бейнелер салынған төртбұрышты охр тақташалары бар. Бірнеше даталау әдістерін қолдану арқылы бұл учаскенің шамамен 77 000 және 100 000–75 000 жыл бұрын болғаны расталды. Оңтүстік Африканың Дипклуф қаласында 60 000 жыл бұрын жасалған геометриялық үлгілер салынған страус жұмыртқасының қабықшасынан жасалған ыдыстар табылды. Мароккодан 130 000 жыл бұрын табылған әшекейлер мен басқа да жеке заттар табылған; сонымен қатар, Оңтүстік Африкадағы Отын үңгірі 50 000 жыл бұрыннан бері бірнеше әшекейлерді берді, ал Бломбос үңгірінен 75 000 жыл бұрын табылған. Орта Тас дәуіріндегі Африканың әртүрлі жерлерінде арнайы снарядтық қарулар, соның ішінде Оңтүстік Африка жерлерінде сүйек және тас жебе ұштары табылды. Мысалы, Сибуду үңгірінде (Сибудуда табылған сүйек инесімен бірге) шамамен 72 000–60 000 жыл бұрын, кейбіреулері умен жабдықталған болуы мүмкін, ал Орта Африкадағы Катандада сүйек гарпундары табылған. Бұл 90 мың жыл бұрын болған. Сонымен қатар, құрал жасау мақсатында оның ұсақталу қабілетін арттыру үшін жібек тасты жүйелі жылумен өңдеуге қатысты дәлелдер бар. Бұл шамамен 164 000 жыл бұрын Оңтүстік Африканың Пинакл Пойнт жерінде басталып, шамамен 72 000 жыл бұрын микролиттік құралдарды жасау үшін кең таралған. Қазіргі заманғы мінез-құлық, мысалы, қабыршақтан жасалған бұрандалар, сүйек құралдар мен жебелер жасау, сондай-ақ охр пигментін қолдану, 78 000–67 000 жыл бұрын кениялық учаскеде байқалды. 2013 жылы Эфиопиядағы Гадемотта учаскесінде табылған ерте тас ұшты снарядтық қарулардың (Homo sapiens-тің ерекше құралы) жартас ұштары шамамен 279 000 жыл бұрын жасалған. Мінез-құлықтың қазіргі заманғылығының белгілері ретінде үлкен ойыншылық аң аулаудан асып түсу және құрал түрлерінің әртүрлілігі аталады. Оңтүстік Африканың бірнеше учаскелері балықтан моллюскаларға дейін су ресурстарын ерте пайдалануды көрсеткен. Атап айтқанда, Пиннакл Пойнт теңіз ресурстарын 120 000 жыл бұрын пайдаланған, мүмкін, құрлықтағы құрғақшылық жағдайларға жауап ретінде. Мысалы, балықтың сенімді қорларын пайдалану, жылдамдықты азайтуға және күрделі әлеуметтік жүйелер мен символдық мінез-құлықты жеңілдетуге мүмкіндік беруі мүмкін. Бломбос үңгірі және Суданның 440 учаскесі балық аулауға қатысты дәлелдерді көрсеткен. Бломбос үңгірінен табылған балық қаңқаларындағы тафономдық өзгерістер тірі балықты ұстауды көрсетеді, бұл адамның қасақана әрекеті. 2018 жылы Кениядағы Олоргаисайли учаскесінде 320 000 жыл бұрынғы қазіргі заманғы мінез-құлықтың ерте пайда болуына қатысты дәлелдер табылған, оның ішінде: ресурстардың саудасы және алыс қашыққа тасымалдануы (мысалы, обсидиан), пигменттерді пайдалану және снаряд ұштарын жасау мүмкіндігі. Сайтқа қатысты үш 2018 жылғы зерттеудің авторлары осы мінез-құлықтың дәлелдері Африкадан табылған ең ерте Homo sapiens қаңқаларымен (мысалы, Жебель Ирхуд және Флорисбадта) шамамен бірдей екенін атап өтеді және олар күрделі және қазіргі заманғы мінез-құлық Африкада Homo sapiens пайда болған кезде басталғанын ұсынады. 2019 жылы Эфиопияның Адумасындағы Орта Тас дәуірінің күрделі снарядтық қаруларына қатысты қосымша дәлелдер табылған, ол 100 000–80 000 жыл бұрын жасалған, және олар найза тастаушылармен жеткізілетін жебелерге жататын нүктелер деп есептеледі.

The equivalent of the Eurasian Upper Paleolithic in African archaeology is known as the Later Stone Age, also beginning roughly 40,000 years ago. While most clear evidence for behavioral modernity uncovered from the later 19th century was from Europe, such as the Venus figurines and other artefacts from the Aurignacian, more recent archaeological research has shown that all essential elements of the kind of material culture typical of contemporary San hunter gatherers in Southern Africa was also present by at least 40,000 years ago, including digging sticks of similar materials used today, ostrich egg shell beads, bone arrow heads with individual maker's marks etched and embedded with red ochre, and poison applicators. There is also a suggestion that "pressure flaking best explains the morphology of lithic artifacts recovered from the c. 75 ka Middle Stone Age levels at Blombos Cave, South Africa. The technique was used during the final shaping of Still Bay bifacial points made on heat‐treated silcrete." Both pressure flaking and heat treatment of materials were previously thought to have occurred much later in prehistory, and both indicate a behaviourally modern sophistication in the use of natural materials. Further reports of research on cave sites along the southern African coast indicate that "the debate as to when cultural and cognitive characteristics typical of modern humans first appeared" may be coming to an end, as "advanced technologies with elaborate chains of production" which "often demand high fidelity transmission and thus language" have been found at the South African Pinnacle Point Site 5–6. These have been dated to approximately 71,000 years ago. The researchers suggest that their research "shows that microlithic technology originated early in South Africa by 71 kya, evolved over a vast time span (c. 11,000 years), and was typically coupled to complex heat treatment that persisted for nearly 100,000 years. Advanced technologies in Africa were early and enduring; a small sample of excavated sites in Africa is the best explanation for any perceived 'flickering' pattern." Increases in behavioral complexity have been speculated to have been a linked to an earlier climatic change to much drier conditions between 135,000 and 75,000 years ago. This might have led to human groups who were seeking refuge from the inland droughts, expanded along the coastal marshes rich in shellfish and other resources. Since sea levels were low due to so much water tied up in glaciers, such marshlands would have occurred all along the southern coasts of Eurasia. The use of rafts and boats may well have facilitated exploration of offshore islands and travel along the coast, and eventually permitted expansion to New Guinea and then to Australia. In addition, a variety of other evidence of abstract imagery, widened subsistence strategies, and other "modern" behaviors has been discovered in Africa, especially South, North, and East Africa, predating 50,000 years ago (with some predating 100,000 years ago). The Blombos Cave site in South Africa, for example, is famous for rectangular slabs of ochre engraved with geometric designs. Using multiple dating techniques, the site was confirmed to be around 77,000 and 100,000–75,000 years old. Ostrich egg shell containers engraved with geometric designs dating to 60,000 years ago were found at Diepkloof, South Africa. Beads and other personal ornamentation have been found from Morocco which might be as much as 130,000 years old; as well, the Cave of Hearths in South Africa has yielded a number of beads dating from significantly prior to 50,000 years ago, and shell beads dating to about 75,000 years ago have been found at Blombos Cave, South Africa. Specialized projectile weapons as well have been found at various sites in Middle Stone Age Africa, including bone and stone arrowheads at South African sites such as Sibudu Cave (along with an early bone needle also found at Sibudu) dating approximately 72,000–60,000 years ago some of which may have been tipped with poisons, and bone harpoons at the Central African site of Katanda dating ca. 90,000 years ago. Evidence also exists for the systematic heat treating of silcrete stone to increase its flake ability for the purpose of toolmaking, beginning approximately 164,000 years ago at the South African site of Pinnacle Point and becoming common there for the creation of microlithic tools at about 72,000 years ago. Modern behaviors, such as the making of shell beads, bone tools and arrows, and the use of ochre pigment, are evident at a Kenyan site by 78,000 67,000 years ago. Evidence of early stone tipped projectile weapons (a characteristic tool of Homo sapiens), the stone tips of javelins or throwing spears, were discovered in 2013 at the Ethiopian site of Gademotta, and date to around 279,000 years ago. Expanding subsistence strategies beyond big game hunting and the consequential diversity in tool types have been noted as signs of behavioral modernity. A number of South African sites have shown an early reliance on aquatic resources from fish to shellfish. Pinnacle Point, in particular, shows exploitation of marine resources as early as 120,000 years ago, perhaps in response to more arid conditions inland. Establishing a reliance on predictable shellfish deposits, for example, could reduce mobility and facilitate complex social systems and symbolic behavior. Blombos Cave and Site 440 in Sudan both show evidence of fishing as well. Taphonomic change in fish skeletons from Blombos Cave have been interpreted as capture of live fish, clearly an intentional human behavior. Evidence was found in 2018, dating to about 320,000 years ago at the site of Olorgesailie in Kenya, of the early emergence of modern behaviors including: the trade and long distance transportation of resources (such as obsidian), the use of pigments, and the possible making of projectile points. The authors of three 2018 studies on the site observe that the evidence of these behaviors is roughly contemporary with the earliest known Homo sapiens fossil remains from Africa (such as at Jebel Irhoud and Florisbad), and they suggest that complex and modern behaviors began in Africa around the time of the emergence of Homo sapiens. In 2019, further evidence of Middle Stone Age complex projectile weapons in Africa was found at Aduma, Ethiopia, dated 100,000–80,000 years ago, in the form of points considered likely to belong to darts delivered by spear throwers.

Хомо сапиенс тарихындағы прогресс қарқыны

Гомо сапиенс технологиясы мен мәдени прогресі соңғы мыңжылдықтарда Гомо сапиенстің ерте кезеңдеріне қарағанда әлдеқайда жылдам болған сияқты. Даму қарқыны шындығында жеделдеген болуы мүмкін, себебі халық саны күрт өсті (соның салдарынан жаңалықтар ойлап табуға жетерлік адам болды), адамдар арасындағы байланыс пен идея алмасу артып, ой-өрісін кеңейтуге көмектесетін құралдар жинақталды. Дегенмен, бұл да болуы мүмкін: адамдар тіршілік кезеңдеріндегі жаңарулардың қарқынын салыстырмалы түрде жылдам сезінеді, себебі бұрынғы жетістіктер көз жасынан тыс қалады.