Кіріспе

Езраның әртүрлі кітаптарының атауы, Езра пайғамбарға жатқызылған немесе онымен байланысты деп есептелген төрт мәтіннің (көптеген ағылшын тіліндегі аудармаларда Езра, Нехемия, 1 Езра, 2 Езра деп аталады) тақырыбында "Езра" есімі кездеседі. Езраның төрт кітабының атау белгілеуі әртүрлі діни дәстүрлерде өзгеше, және уақыт өте келе өзгеріп келген. Езра – еврейше "Езра" есімінің грек-латынша өзгеруі.

Тарихи дамуы

Езра мен Нехемия (жоғарыдағы кестедегі 1 және 2-жолдар) деп аталатын екі кітап еврей Киелі кітаптарынан шыққан. Әйтпесе, ертедегі христиандардың 'Езра кітабына' жасаған сілтемелері көбінесе 1 Езра ретінде ұсынылған Езраның грек тіліндегі аудармасын білдіреді; сондықтан ертедегі христиан жазушылары 'Езраның екі кітабы' туралы айтқанда, 1 Езра мен Езра-Нехемияны атап көрсетеді, ал көне латын тіліндегі Киелі кітап қолжазбалары осы екі кітапты Езраның "бірінші" және "екінші" кітаптары ретінде тізімдейді. Грек канонында және барлық сақталған грек пандектінің алғашқы нұсқаларында 1 Езра мен Езра-Нехемия тиісінше Езра А және Езра Б деп аталады. Амвросий үшін 1 Езра - 'Езраның бірінші кітабы', Езра-Нехемия - 'Езраның екінші кітабы', ал 2 Езра - 'Езраның үшінші кітабы' болды. Карфаген кеңесі (397) мен Гиппо синоды (393) Августиннен әсер алып, тек 'Езраның екі кітабы' ғана канондық деп есептелетінін шешті, сонда Езра-Нехемия мен 1 Езра жазбаға енгізілді, ал 2 Езра алынып тасталды. Алайда, Иероним өзінің жаңа Вульгата аудармасында Ежелгі Келісімді 5-ші ғасырдың басындағы еврей тілінен тікелей аударды және Езраға арналған алғы сөзінде, еврей тіліндегі Езра-Нехемияға сәйкес келетін бір ғана канондық кітап бар екенін, ал 'Езраның үшінші және төртінші кітаптары' апокрифтік екенін мәлімдеді. Вульгатаның ерте қолжазбаларында (мысалы, 7-ғасырлық Кодекс Амиатин) бұл кітап бөлінбей ұсынылады, ал 1 Езра мен 2 Езра алынып тасталған. Иеронимнің тәжірибесі 9-ғасырлық Вульгата библияларында Алькуин мен Теодульф Орлеандықтар тарапынан қолданылды, бірақ 9-ғасырдан бастап Вульгата қолжазбаларында Езра-Нехемия екі кітапқа бөлінетін мысалдар кездеседі. Бұл 13-ғасырлық Париж Вульгата библияларында қалыпты жағдайға айналды, ал грек Езрасы мен латын Езрасы да Париж библияларына енгізілді, нәтижесінде Езра бөлігі 1 Езра, Нехемия бөлігі 2 Езра, грек Езрасы 3 Езра, ал латын Езрасы 4 Езра болып өзгерді. Париж библияларының атау жүйесі Климент Вульгатасына көшірілді. Алайда, Штутгарт Вульгатасында Езра-Нехемия тағы да 'Езра' деген атаумен бір мәтін ретінде басылған, ал (Клименттік) 3 Езра мен 4 Езра қосымшада берілген, тиісінше 3 Езра және 4 Езра деп аталады. Ағылшын реформациясынан бері көптеген ағылшын аудармалары Езра-Нехемия кітабын 'Езра' және 'Нехемия' деген атаулармен бөліп көрсеткен, ал Дуай-Реймс нұсқасы Климент Вульгатасын ұстанды. Грек Езрасы немесе 1 Езра (жоғарыдағы кестедегі 3-жол) - ертедегі христиандардың жазба ретінде жиі сілтеме жасайтын Езраның нұсқасы, сондықтан ол 4-ші ғасырдың соңындағы грек және латын канондық тізімдеріне Иеронимге дейін енгізілді. Бірақ Иеронимнің Вульгата аудармасының үстемдігіне байланысты ол Батыста қолданылмай қалды, бірақ 13-ғасырдан бастап ол 3 Езра деген атаумен қайтадан енгізілді. Бұл 3 Езраның латын мәтіні кейінгі ортағасырлық Вульгата қолжазбаларында және Сиксто-Клементиан Вульгатасында кездеседі, бірақ ол Көне латын тіліндегі грек Езра А-ның мүлдем басқа (немесе ертерек) аудармасы болып табылады, бұл туралы Кодекс Колбертинде куәлік етіледі. 3 Езраның Вульгата мәтіні грек тілінен аударғанда сөзбе-сөз берілген болса, 'Бірінші Езраның' көне латын мәтіні еркін аудармаға бейім. Доуэй-Реймс нұсқасы Климент Вульгатасының атауын ұстанды, ал протестанттық ағылшын нұсқалары апокрифтік кітаптарға бөлек нөмірлеуді таңдап, оны 1 Езра деп атады (апокрифтік кітапты канондық Езрадан ажырату үшін грек түрін қолданды). Латын Езрасы немесе 2 Езра (жоғарыдағы кестедегі 4, 5 және 6-жолдар) кейбір латын библияларында 4 Езра ретінде, ал кейбір славян қолжазбаларында 3 Езра ретінде кездеседі. Дуай-Реймс нұсқасынан басқа (ол Вульгатаны ұстанады), осы кітапты қамтитын көптеген ағылшын аудармалары оны 2 Езра деп атайды (апокрифтік кітап үшін грек түрін қолданады). Бұл кітап грек тіліндегі Септуагинтке кірмейді және грек тіліндегі мәтіннің толық көшірмесі сақталмаған, бірақ шіркеу әкелері оның сөздерін келтірген. Апокалиптикалық мазмұнына байланысты кітап (әсіресе 3-14 тарауларға қатысты) Езра пайғамбар, Апокалиптикалық Езра немесе Езраның еврей Апокалипсисі деп те аталады. Латын тілінде жазылғандықтан, латынша Езра деп те атайды. Латын тіліндегі бұл аударма 2 Езра кітабының басқа аудармаларынан ерекшеленеді, өйткені ол қосымша кіріспе және қорытынды тарауларды қамтиды, олар ғалымдар тарапынан тиісінше 5 Езра және 6 Езра деп аталады.

Езраның басқа жазбалары

Езраға байланысты басқа кітаптар: грек тіліндегі Езраның аяны, латын тіліндегі Езраның көруі, армян тіліндегі Езраның сұрақтары, Псевдо-Езраның сирия тіліндегі аяны, Езраның аяны және эфиопия тіліндегі Езраның аяны.

Қасиеттілік

Яһудилер Езра-Нехемия кітабын канондық деп санайды. Барлық христиандар Езра кітабы мен Нехемия кітабын жеке-жеке канондық деп есептейді. Яһудилер, Рим католиктері және протестанттар 1 Езра мен 2 Езраны, әдетте, канондық деп мойындамайды. Шығыс православиесі, Септуагинтаға сүйене отырып, әдетте Езра А мен Езра В-ны канондық деп санайды және 2 Езраны мойындамайды. Езраның еврейлік аяны (2 Езра), авторлығы Езраға жатқызылады, сириялық және эфиопиялық дәстүрлерде канондық болып табылады; сондай-ақ Армян шіркеуінің Апокрифтеріне кіреді.