Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1223–1236 жылдар аралығында Моңғол империясының Болгар мемлекетіне жасаған шапқыншылықтары
1223–1236 invasions of the Bulgar state by the Mongol Empire
Моңғолдардың Волга Болгариясына басып кіруі 1223 жылдан 1236 жылға дейін созылды. Болгар мемлекеті, төменгі Волга және Кама өзендері аралығында орналасқан, тарихының көп бөлігінде Еуразиядағы тері саудасының маңызды орталығы болды. Моңғолдар басып алғанға дейін Новгород және Владимирден келген орыстар осы аймақты жиі тонап, шабуылдап, Болгар мемлекетінің экономикасын және әскери күшін әлсіреткен. Болгарлар 1223 немесе 1224 жылдары моңғолдарға қарсы тұзақ құрды. 1229–1234 жылдар аралығында бірнеше шайқастар болды, ал 1236 жылы Моңғол империясы Болгар мемлекетін жаулап алды.
The Mongol invasion of Volga Bulgaria lasted from 1223 to 1236. The Bulgar state, centered in lower Volga and Kama, was the center of the fur trade in Eurasia throughout most of its history. Before the Mongol conquest, Russians of Novgorod and Vladimir repeatedly looted and attacked the area, thereby weakening the Bulgar state's economy and military power. The latter ambushed the Mongols in the later 1223 or in 1224. Several clashes occurred between 1229–1234, and the Mongol Empire conquered the Bulgars in 1236.
Моңғолдар жорықтары
1223 жылы Калка шайқасында орыс және куман/кипчак әскерлерін жеңгеннен кейін, Субутай мен Джебе басшылығындағы моңғол әскері Волга Болгариясын бағындыруға жіберілді. Сол кезде Шыңғыс хан әскері жеңілмейтін деп есептелді. Дегенмен, 1223 жылдың соңында (немесе 1224 жылы) болгарлар моңғолдармен шайқасқан болуы мүмкін. Оқиға орнынан шамамен 1770 км қашықтықтағы Мосулда тұрған араб тарихшысы Ибн әл-Атирдің қысқаша баяндамасынан басқа тарихи дерек жоқ. Болгарлармен бірнеше қақтығыстан кейін, шаршаған моңғолдар Волгаға қайта шегінді. Осы уақытта орыстар бай аймаққа үстемдік ету үшін Болгар мемлекетіне үздіксіз шабуыл жасады. 1229 жылы Өгедей хан Кукдай мен Бубедей басшылығындағы тағы бір моңғол әскерін аймақты жаулап алу үшін жіберді. Бұл әскерлер Орал өзенінде болгар шекарашыларын жеңіп, Оралдың жоғарғы аңғарына иелік етті. 1232 жылы моңғол атты әскері Башқортостанның оңтүстік-шығыс бөлігін бағындырып, Волга Болгариясының оңтүстік бөліктерін басып алды. Бату хан басшылығымен 25 35 000 сарбаз 1236 жылы Еуропаға жорық жасады. Моңғолдар Биляр, Болгар, Суар, Цюкатов және Волга Болгариясының көптеген қалалары мен бекіністерін қоршап алып, тонады, тұрғындарының барлығын өлтірді немесе құлдыққа салды. Волга Болгариясы Жошы Ұлысының құрамына кірді, кейін ол Алтын Орда деп аталды. Аймақ кейін герцогтықтарға бөлінді, олардың әрқайсысы Алтын Орданың вассалы ретінде әртүрлі деңгейде автономияға ие болды.
In 1223, after defeating Russian and Cuman/Kipchak armies at the Battle of Kalka, a Mongol army under the generals Subutai and Jebe was sent to subdue Volga Bulgaria. Genghis Khan's troops were seen as invincible at that time. However, in late 1223 (or 1224), the Bulgars may have fought with the Mongols. There is no historical mention except a short account by the Arab historian Ibn al Athir, writing in Mosul some 1100 mile (1770 km) away from the event. After several sharp skirmishes with the Bulgars, the tiring Mongols moved back down to the Volga. Meanwhile, the Rus continuously attacked the Bulgar State trying to attain supremacy over their wealthy region. In 1229, Ögedei Khan, sent another Mongol army under the command of Kukday and Bubedey to conquer the region. This force defeated Bulgar frontier guards at the Ural River and occupied the upper Ural valley. In 1232 the Mongol cavalry subjugated the southeastern part of the Bashkiria and occupied southern portions of Volga Bulgaria. Led by Batu Khan, Mongol forces numbering 25 35,000 invaded Europe in 1236. The Mongols besieged and sacked Bilär, Bolghar, Suar, Cükätaw, and most other cities and castles of Volga Bulgaria; killing or enslaving virtually all inhabitants. Volga Bulgaria became a part of the Ulus Jochi, later known as the Golden Horde. The territory was later divided into duchies; each of which eventually received or gained varying levels of autonomy as vassals of the Golden Horde.
Халықтың көшірілуі
Ауыл шаруашылығымен айналысатын халық степь далаларын тастап кетуге мәжбүр болды. Көпшілігі Кама өзені бойында және солтүстікке қарайғы жақын аймақтарда қоныстанды. Бірнеше жыл бұрын мари халқы қоныстанған Қазан төңірегі ("Қазан татарлары") халқының ядросына айналды. Қазан мен Чаллы жаңа, маңызды саяси және сауда орталықтары болды. Болгар және Цюкатау сияқты кейбір қалалар қайта жаңартылды, бірақ олар көбінесе сауда орталықтары еді және халықтың көп бөлігі болгар емес еді.
The surviving agricultural population was forced to leave the steppe lands. The majority settled along the Kama river and in adjacent areas further north. The area around Kazan, which was settled by Mari people some years before, became the nucleus of the ("Kazan Tatar") population. Kazan and Çallı became new major political and trade centers. Some cities, such as Bolghar and Cükätaw, were rebuilt, but they were primarily trading centers and the population was not, for the most part, Bolgar .
Көтерілістер
Моңғолдар Ресей жерін жаулап алу үшін Волга Болгариясынан кеткен соң, болгарлар ақсүйектердің жетекшілігімен көтеріліс жасады. Моңғолдар қайта оралып, көтерілістерді басып тастады.
After the Mongols left Volga Bulgaria to conquer the Russian land, the Bulgars rebelled, led by the nobility. The Mongols then returned and put down the rebellions.
Өңірге әсері
Кейбір тарихшылардың пікірінше, шапқында елдің 80%-дан астамы қаза болды. Қалған халқы көбінесе солтүстік орманды аймақтарға (қазіргі Чувашия және Татарстан аумақтарына) қоныс аударды. Сол аймақтарда бірнеше тәуелсіз биліктер құрылды. Волга Болгариясының оңтүстік далалық аймақтарына көшпелі қыпшақтар қоныстанған болуы мүмкін, соның салдарынан егіншілік дамуы күрт төмендеді. Бірте-бірте Волга Болгариясының қалалары қайта жаранып, Алтын Орданың сауда және қолөнер орталықтарына айналды. Болгарлардың бір бөлігі, әсіресе шеберлер мен қолөнершілер, Сарай және Алтын Орданың басқа оңтүстік қалаларына мәжбүрлеп көшірілді. Волга Болгариясы егіншілік пен қолөнердің маңызды орталығы болып қала берді.
According to some historians, over 80% of the country's population was killed during the invasion. The remaining population mostly relocated to the northern forested areas (territories of modern Chuvashia and Tatarstan). Some autonomous duchies appeared in those areas. The southern steppe areas of Volga Bulgaria may have been settled by nomadic Kipchaks, and agricultural development suffered a severe decline. Over time, the cities of Volga Bulgaria were rebuilt and became trade and craft centers of the Golden Horde. Some Bulgarians, primarily masters and craftsmen, were forcibly moved to Sarai and other southern cities of the Golden Horde. Volga Bulgaria remained a center of agriculture and handicraft.
Этнолингвистикалық әсері
Волга Болгариясының халқы көбінесе мұсылман болған. Болгар мәдениетінің ықпалымен көшпелі моңғолдар мен қыпшақтар ислам дінін қабылдады. Алтын Орда мұсылмандары қолданған тіл, барлық мұсылман Волга болгарлары қабылдаған қыпшақ тіліне айналды. Кейін қыпшақ және болгар тілдерінің араласуы нәтижесінде Алтын Орданың әдеби тілі қазіргі көне татар тіліне айналып, соңынан қазіргі татар тіліне дамыды. Болгарияның ислам дінін қабыланбаған халқы болгар тілін сақтап қалды, оған олар қоныстанған аймақтарда кең таралған мари тілі әсер етті. Бұл қазіргі чуваш тілінің пайда болуына әкелді. Кейбір тарихшылар моңғолдар билігінде Волга Болгариясының этникалық құрамы өзгермегенін, көбінесе болгарлар және ішінара фин-ұғырлық халықтар болып қалғанын болжайды. Басқалары, кейбір қыпшақтар мен орыстар Болгарияға күштеп қоныстандырылғанын айтады. Волга Болгариясының мұсылман қауымы өздерін мұсылман (Мөселманнар) деп атағанды қалаған, бірақ көшпелі мұсылман қыпшақтарынан өзгешеліктерін көрсету үшін "Булгар" сөзін қолданған. Олар 19 ғасырға дейін өздерін татар деп атаған жоқ. Ресей деректері бастапқыда Волга болгарларын көшпелі татарлардан ажыратқан, бірақ кейін "татар" сөзі "түрік мұсылман" деген мағынаны білдіретін болды. Өздерін бір-бірінен ажырату үшін хандықтардың аттарын қолдана бастады: Қазан хандығының халқы өздерін қазандықтар (Qazanlı) деп атады, бұл атау далалық татарлар мен орыстар тарапынан да қолданылды.
The population of Volga Bulgaria was mostly Muslim. Under the influence of Bulgar culture, more and more nomadic Mongols and Kipchaks were converted to Islam. The language used by Muslims of the Golden Horde transformed into the Kipchak language, adopted by all Muslim Volga Bulgars. As a result of a later mixing of Kipchak and Bulgar, the literary language of the Golden Horde became what is now called the Old Tatar language, and eventually evolved into the modern Tatar language. Some of Bulgaria's non Islamic population kept the Bulgar language, which was influenced by the Mari language, a language commonly used in the territories to which they had relocated. This led to the development of the modern Chuvash language. Some historians hypothesize that during the rule of the Mongols, the ethnic makeup of the population of Volga Bulgaria did not change, remaining largely Bulgar and partly Finno Ugric. Alternatively, some hypothesize that some Kipchaks and Russians were forcibly relocated to Bulgaria. Undoubtedly, some Bulgars were forcibly relocated to the territory of modern Astrakhan Oblast, the population of which was previously nomadic. Volga Bulgaria's Muslim community preferred to call themselves Muslims (Möselmannar), but used the word Bulghar to distinguish themselves from nomadic Muslim Kipchaks. They did not call themselves Tatars until the 19th century. Russian sources originally distinguished Volga Bulgars from nomadic Tatars, but later the word "Tatar" became synonymous with "Turkic Muslim". To distinguish between themselves, they started to use names of the khanates: the population of Khanate of Kazan called themselves the people of Kazan (Qazanlı); this name was also used by the steppe Tatars and by the Russians.
Салдары
14 ғасырдың ортасында Волга Болгариясының кейбір биліктері көбірек тәуелсіздікке ие болды, тіпті өздерінің ақшаларын шығарды. Биліктерді кейде болгар ақсүйектері басқарды. 1420 жылдары Ғиясетдин басшылығымен Қазан билігі (Казан улусы) Алтын Ордадан дерлік тәуелсіз болды. 1440 жылдары Волга болгарлары қоныстанған барлық жерлер монғол әулеттері билеген Қазан хандығына қосылды. Хандық құрамына мари және чуваш жерлері де кірді, ал башқұрттар, удмурттар және мордвалықтардың билеушілері Қазанның қарастырылатын вассалдары болды. Бұл халықтар дәстүрлі түрде Волга Болгариясының экономикалық және мәдени ықпалында болған.
In the middle of the 14th century some duchies of Volga Bulgaria became more independent and even coined their own money. The duchies were sometimes ruled by Bulgar nobles. In 1420s the Kasan Duchy (Kazan Ulus) under the Ghiasetdin's leadership became practically independent from the Golden Horde. In 1440s, all lands with Volga Bulgar population were included into the Khanate of Kazan, which was ruled by Mongol dynasties. The Khanate also included Mari and Chuvash lands, while the rulers of the territories of Bashkirs, Udmurts, and Mordvins were considered vassals of Kazan. These were the peoples that traditionally had been under the economic and cultural influence of Volga Bulgaria.