Кіріспе
Литвалық-канадтық приматолог, табиғатты қорғаушы (1946 жылы туған) Бируте Мария Филомена Галдикас немесе Бируте Мэри Галдикас, ОК (1946 жылдың 10 мамырында туған) – литвалық-канадтық антрополог, приматолог, табиғатты қорғаушы, этолог және автор. Ол Саймон Фрейзер университетінің профессоры. Приматология саласында Галдикас орангутанды зерттеудегі ең белгілі маман ретінде танылған. Орангутанды жақыннан зерттеуге кіріспес бұрын ғалымдар осы түр туралы көп білмеген.
Birutė Marija Filomena Galdikas or Birutė Mary Galdikas, OC (born 10 May 1946), is a Lithuanian Canadian anthropologist, primatologist, conservationist, ethologist, and author. She is a professor at Simon Fraser University. In the field of primatology, Galdikas is recognized as a leading authority on orangutans. Prior to her field study of orangutans, scientists knew little about the species.
Ерте өмір
Галдикас 1946 жылдың 10 мамырында Батыс Германияның Висбаден қаласында дүниеге келген. Оның ата-анасы, Антанас және Филомена Галдикастар, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Балтық елдерін Кеңес Одағы басып алғаннан кейін Литвадан қашқан босқындар еді. Галдикас екі жасқа толғанда, 1948 жылы отбасы Канадаға көшкен. Оның екі кіші інісі мен кіші әпкесі бар.
Білім
1962 жылы Галдикастың отбасы Ванкуверге көшіп барды, онда Галдикас болашақ күйеуі Род Бриндамурмен танысты. Екі жыл өткен соң, Галдикас Британ Колумбия университетінде (UBC) оқуды бастағаннан кейін, отбасы АҚШ-қа көшіп барды, онда Галдикас Калифорния университетінде (Лос-Анджелес) психология және зоологияны оқыды. Оның зерттеулері докторлық диссертациясының негізі болды, ол 1978 жылы UCLA-да антропология ғылымдарының докторы дәрежесін алды. Бұл үштікке шимпанзелерді зерттеген Джейн Гудолл және гориллаларды зерттеген Диан Фосси де кірді. Приматтарды қорғау және жаңбырлы ормандарды сақтау үшін белсенді түрде жұмыс істей отырып, Галдикас өрістегі зерттеулерін жалғастыруда, бұл сүтқоректілерді үздіксіз зерттеудің ең ұзаққа созылғандарының бірі болып табылады. Галдикастың табиғатты қорғау жұмысы тек жақтаушылықтан ғана аспайды, ол негізінен оған күтімге берілген жетім орангутандарды қайта оңалтуға бағытталған. Осы жетімдердің көптегені бұрын заңсыз үй жануарлары болған, бірақ кейін тым ақылды болып, иелеріне басқаруға қиындық туғызған. Литвадағы қалған ескі өсімдіктерді және ондағы биологиялық әртүрлілікті қорғауды мақсат етеді.
Тану
Галдикас "Life", "The New York Times", "The Washington Post", "Los Angeles Times" сияқты басылымдарда, көптеген телеарналардың деректі фильмдерінде және екі рет "National Geographic" журналының мұқабасында көрсетілген. "Соңғы тримат" (2008 жылғы теледидар деректі фильмі) және "Ол маймылдармен бірге жүреді" (2019 жылғы CBC теледидар деректі фильмі). Терри Пратчеттің "Жұңғалдағы саяхат" (1995 жылғы C4, Ұлыбритания документальді фильмі).
Дау
Галдикасқа 1990 жылдардың соңында оның оңалту әдістеріне сын бағытталды. Приматологтар бұл мәселені Primate Talk интернет-пошта тізімінде талқылады; мәселені Outside журналында (1998 жылдың мамыры) және Newsweek журналында (1998 жылдың маусымы) жарияланған мақалалар одан әрі қоздырды. Екі мақалада да хабарланғандай және 1999 жылы канадалық романист Линда Спэлдингтің "Жуңғалдағы қараңғы орын" кітабында қорытындыланғандай, Индонезияның Орман шаруашылығы министрлігі – Галдикаспен ағаш кесу саясаты бойынша келіспегендіктен – Галдикастың Индонезиядағы үйінде "өте көптеген заңсыз орангутандарды өте жаман жағдайда" ұстағанын мәлімдеді, бұл үкіметті ресми айыптау туралы мәселені қарастыруға итермеледі.