Кіріспе

1829-1908) Тұрақты Аю (Понка тіліндегі ресми жазуы: Maⁿchú Naⁿzhíⁿ/Macunajin; басқаша жазылуы: Ma chú nu zhe, Ma chú na zhe немесе Mantcunanjin деп айтылады) – Понка тайпасының басшысы және Американың жергілікті халықтарының азаматтық құқықтары үшін күрескен көшбасшы. 1879 жылы Омаха қаласындағы АҚШ округтік сотында ол жергілікті американдықтардың "заң бойынша тұлғалар" екенін және habeas corpus құқығына ие екенін сәтті дәлелдеді. Осылайша ол американдық заң бойынша азаматтық құқықтар алған алғашқы жергілікті американдық болып танылды. Оның бірінші әйелі Зазетт Примо (Примо), Жалғыз Бастықтың (Антуан Примо деп те белгілі) қызы, Прайри Фловер мен Аю Қалқанының анасы, сонымен қатар 1879 жылғы танымал сот ісін бастаған өтінішке қол қойған.

Өмірбаян

1789 жылы Хуан Батист Муньер Понка тайпасымен сауда құқығын алғанда, олар Ниобрара өзенінің төмен ағысындағы ауылдарда қоныстанды, ал қазіргі Понка, Небраскадағы Аова сағасының тұсына дейін шығысқа қарай кеңістікке таразылды. 1807 жылы Льюис пен Кларк экспедициясы кезінде қызылша эпидемиясы олардың санын шамамен 800-ден 100-ге дейін азайтты. 1829 жылы Standing Bear дүниеге келген кезде Понка тайпасы жаз айларында осы жерлерде дәстүрлі түрде жүгері, көкөніс және жеміс ағаштарын өсірді. Олар қыс айларында бизон аулау үшін батысқа қарай көшіп жүрді. Аулау кезінде олар жиі түркі тілдес жаулары – Бруле және Оглала Лакота тайпаларымен кездесті. Кейде Понка тайпасы өз жауларымен бірігіп Пауни және Омаха тайпаларының ауылдарына шабуыл жасады, бірақ олардың өзі де шабуылға ұшырады. Standing Bear бала кезінде Бруле тайпасының шабуылдары Понка тайпасын қысқы бизон аулаудан гөрі ауыл шаруашылығына көбірек сүйенуге мәжбүр етті. Оның жасөспірім кезінде тайпа екі ауылға бөлінді: Понка өзенінің сағасына жақын орналасқан Хюбтан (Балық иісі) және Ниобрара өзенінің солтүстік-батыс жағалауындағы Уайн Худе (Сұр жамылғы). Standing Bear ер адамдардың жолын үйренді, аң аулау мен балық аулауды меңгерді және тайпадағы өз орнына дайындалды. 1859 жылы, Standing Bear жас шағында, 1854 жылғы Канзас-Небраска заңы еуропалық америкалықтардың көптеп қоныстануына мүмкіндік берді, ал АҚШ үкіметі Небраска тайпаларын жерлерін сатуға қысым жасады. Сонымен қатар, олар солтүстіктен Бруле және Оглала тайпаларының шабуылдарына ұшырады. Тайпалық жерлердің талаптары үстіртіп жатқандықтан, 1854 жылғы Омаха келісімі Аова сағасы мен Ниобрара өзені арасындағы 70 мильді (113 км) жерді беруді қамтыды, оған Понка тайпасы да талап еткен болатын. 1862 жылға қарай ақ қоныс аударушылар жылдам түрде көшіп келіп, Понка тайпасының жазғы жүгері егістіктері орналасқан жерде Ниобрара қаласын салған. Бруле тайпасының солтүстіктен жасаған шабуылдары қысқы аң аулау алқаптарын кесіп тастады және Понка тайпасын Хюбтан ауылынан кетуге мәжбүр етті. 1858 жылы осы қысымның нәтижесінде Понка тайпасы жерлерінің көп бөлігін АҚШ-қа берді. Олар Понка өзені мен Ниобрара өзені арасындағы жерді сақтап қалды, бұл жер қазіргі Бутт пен Линч, Небраска қалалары арасында орналасқан. Понка тайпасы көшіп келген жер қолайсыз болып шықты; нашар егін шаруашылығы жағдайлары тұрақты ашаршылыққа әкелді. Олар әлі де жау тайпаларының шабуылдарына ұшырап жүрді. Понка тайпасы жылдар бойы ескі Хюбтан ауылының және Ниобрара қаласының жанында аң аулауға, егін өсіруге және жылқы өсіруге тырысты. 1858 жылғы келісім бойынша үкімет келісім берген тері зауыттарын, жұмысшыларды, мектептерді және қорғауды ұсырмады. Ол Понка тайпасының саны артуына байланысты аннуитеттер мен тауарлар таратуда үлгермеді. Туыстары аннуитет төлемдерін іздеді, адамдар ауру мен аштықтан мүліктерін жоғалтты, ал жау тайпаларынан шабуылдар жиі болды. 1865 жылы жаңа келісім Понка тайпасына олардың дәстүрлі егіншілік және жерлеу орындарына оралуға мүмкіндік берді, бұл 1858 жылғы жерлерден шығысқа қарай, Ниобрара мен Понка өзендері арасындағы және Миссури өзеніне дейінгі әлдеқайда құнарлы және қауіпсіз аймақ болды. Алайда, Форт-Ларами келісімі (1868) бойынша үкімет жаңа Понка резервациясын Санти Дакота тайпасына Қызыл Бұлт соғысын аяқтау бойынша келіссөздердің бір бөлігі ретінде заңсыз берді. Үкімет көп ұзамай Понка тайпасын Үндістан аумағына көшіруді көздеді.

Тұрақты аю қарсы Крук

Понка тайпасының бас басшысы Ақ қаз, Тұрақты аю және басқа да понка көшбасшылары АҚШ-тың үндістер жөніндегі агенті А. Дж. Кэрриермен кездесіп, оларды Үндістан аумағына (қазіргі Оклахома штаты) көшіруге рұқсат беретін құжатқа қол қойды. Ақ бүркіт және басқа да понка көшбасшылары кейіннен аудармадағы қателік салдарынан олар Үндістан аумағына емес, Омаха резервациясына көшу керектігін түсінгендерін мәлімдеді. 1877 жылдың ақпан айында он понка басшысы, соның ішінде Тұрақты аю, инспектор Эдвард К. Кемблмен бірге Үндістан аумағындағы бірнеше жерді көруге барды. Осаж резервациясы мен Кау резервациясының жерлерін көргеннен кейін басшылар көрсетілген жерлерге риза болмады және Куапа резервациясын қарамай, үйлеріне оралуды сұрады. Кембл понка басшыларының «надандығына» ашуланып, олар барлық жерді көрмей үйлеріне қайтуға рұқсат бермеді. Оның орнына сегіз басшы үйлеріне жаяу қайтуға шешім қабылдады. Кембл Куапа резервациясына барып, оны көшіру орны ретінде таңдады. Сәуір айында Кембл қазіргі Пьория, Оклахома қаласына жақын жердегі Куапа резервациясына қарай оңтүстікке бет алды. Мамыр айында тайпаның қалған бөлігі, соның ішінде Тұрақты аю мен оның отбасы, көшіп кетуге мәжбүр болды. Понка сол жылы егін егуге кеш келді, ал үкімет оларға келісімнің бір бөлігі ретінде уәде етілген ауыл шаруашылығы құралдарын ұсынбады. 1878 жылы олар 241 шақырым батысқа қарай Арканзас өзенінің тұзды саласына, қазіргі Понка Ситидің (Оклахома штаты) оңтүстігіне көшіп барды. Көктемге қарай тайпаның үштен бірі аштықтан, безгек пен басқа да аурулардан қайтыс болды. Өлгендердің арасында Тұрақты аюдың үлкен ұлы Аю қалқаны да болды. Ол оны Ниобрара өзенінің аңғарында жерлеуге уәде берген еді, сондықтан ол 30 шамасындағы ізбасарларымен солтүстікке жолға шықты. Небраска штатындағы Омаха резервациясына жеткенде, оларды туыстарындай қарсы алды. Олардың Небраскаға келгені туралы хабар үкіметке жетті. Ішкі істер министрі Карл Шурцтың бұйрығымен, ол сонымен қатар Үндістер істері бюросын басқарды, бригадир генерал Джордж Крук понкаларды Үндістан аумағындағы резервациядан шыққандары үшін тұтқындады. Әскер Тұрақты аюды және басқаларын Омаха фортына алып барып, ұстады. Ресми бұйрық оларды дереу Үндістан аумағына қайтаруды талап етсе де, Крук понкаларға көңіл жасыды және олар тастап кеткен жағдайды білгенде қорқып қалды. Ол понкалар тынығып, денсаулығын қалпына келтіріп, заңмен көмек сұрауы үшін олардың оралуын кейінге шегерді. Крук понка туралы оқиғаны Т. Тибблске, түпкілікті американдықтардың құқықтарын қорғаушыға (бір кезде Джон Браунның қол астында қызмет еткен) айтты. Тибблс, Омаха Daily Herald газетінің редакторы, понкалардың оқиғасын кеңінен жариялады. Адвокат Джон Л. Вебстер өз қызметін тегін ұсынды және оған Юнион Пасифик Темір жолының бас адвокаты Эндрю Дж. Попплтон қосылды. Олар 1879 жылы сәуір айында Небраска штатының Омаха қаласындағы АҚШ-тың аудандық сотында habeas corpus ордерін алуға өтініш білдірген Тұрақты аюға көмектесті. Тұрақты аю үшін аудармашы ретінде аралас нәсілдік ортадан шыққан, білімді, екі тілді омахалық Сузет ЛаФлеш болды. Бұл іс «АҚШ-тың бұрынғы өкілі» деп аталады. «Тұрақты аюға қарсы Крук» ісі. Генерал Крук ресми айыпталушы ретінде аталды, өйткені ол понкаларды заңмен ұстап отырды. Сот аяқталып, судья Басшы Тұрақты аюға өз атынан сөйлеуге рұқсат берді. Оң қолын көтеріп, Тұрақты аю сөйлеуге кірісті. Оның сөздерінің арасында: «Бұл қол сіздің қолыңыздың түсі емес, бірақ егер мен оны тіксем, қан ағады және мен ауырсынуды сезінемін», - деді Тұрақты аю. «Қанның түсі сіздікіндей. Құдай мені жаратты, мен де адаммын». 1879 жылдың 12 мамырында судья Элмер С. Дэнди «үндіс habeas corpus мағынасында адам болып табылады» деген шешім шығарды. Ол федералды үкімет понкаларды тұтқындауға және ұстауға заңды негіз көрсетпегенін айтты. Бұл іс үндіс заң алдында «адам» ретінде танылып, оның құқықтары мен қорғалуына құқығы бар екендігін мойындаған маңызды оқиға болды. «Экспатриация құқығы – табиғи, табиғи және ажырамас құқық және ол үндістерге де, сондай-ақ сәтті ақ нәсіліне де қатысты», - деп қорытындылады судья. Көп жылдар өткен соң соқыр және денсаулығы нашарлаған адвокат Попплтон өзінің соңғы сот өтініші туралы ойланды: «Мен өзімді осыдан артық қанағаттандырған екі сағаттық жұмысты есімде жоқ». Әскер дереу Тұрақты аюды және оның ізбасарларын босатты. Бұл жағдай Хейз әкімшілігінің назарына түсіп, Тұрақты аю мен тайпаның кейбір мүшелеріне Ниобрара аңғарына Небраскада тұрақты түрде оралуға рұқсат берді.

Лекцияларды өткізу

1879 жылдың қазан айынан 1883 жылға дейін Стендинг Беар АҚШ-тың шығысында үндістердің құқықтары туралы, үндістердің жақтасы және бұрынғы аболиционист Венделл Филлипс ұйымдастырған жиындарда сөз сөйледі. Кейін Генри Тибблске үйленген Сюзет (Шаңқыр көздер) ЛаФлеш және оның інісі Фрэнсис, кейін Смитсонов институтының этнологы болған, Стендинг Беармен бірге саяхатқа шықты. ЛаФлеш туыстары оның аудармашысы болып кезекпен жұмыс істеді. Тибблс та олармен бірге болды. Саяхаты барысында Стендинг Беар ақын Генри Уодсворт Лонгфеллоу және басқа да белгілі американдықтардың қолдауын алды.

Кейінгі жылдар

Шығыстан оралғаннан кейін, Тұрақты аю Ниобрарадағы бұрынғы үйінде қоныстанды. Ол сол жерге қайта қоныстанған 170-ке жуық Понка тайпасының жанында шаруашылықпен айналысты. 1893 жылы Тұрақты аю Чикагодағы Буффало Биллдің "Жабайы Батыс" шоуында жұмыс істеді және Дүниежүзілік Колумбия көрмесіне барды, онда ол толық мерекелік бас киіммен айналмалы бұрылысқа (Ferris Wheel) мінген. Ол 1908 жылы ауыз қуысының қатерлі ісігінен қайтыс болды және туған жеріне қарап тұрған төбеде жерленді. Бүгінде федералды үкімет екі тайпаны мойындайды: Небраска Понка тайпасы және Оклахома Понка тайпасы.

Мұра мен құрмет

Линкольн қаласында, Небраска штатында, қаланың оңтүстік-батыс бөлігінде "Стендинг Беар Граундс" деп аталатын қалалық саябақ бар. Оклахома штатының Понка қаласындағы Стендинг Беар паркі оның құрметіне аталған. Бұл жерде Стендинг Беар мұражайы мен білім беру орталығы орналасқан, сондай-ақ басшының 7 метрлік қоладан жасалған мүсіні тұрғызылған. 1977 жылы Стендинг Беар Небрасканың Даңқ залына енгізілді. 1977 жылы Стендинг Беар көлі ашылды. 1994 жылы Оклахома штатының солтүстік-орталық аймағындағы алты тайпа Стендинг Беар қорына бірікті, олар тайпаларды және жергілікті тұрғындарды біріктіру үшін жыл сайынғы pow wow өткізуді бастады. 1998 жылы Небраска мен Оңтүстік Дакота штатының шекарасындағы Миссури өзені арқылы өтетін басшы Стендинг Беар ескерткіш көпіріне оның құрметіне ат қойылды. 2005 жылы Омахадағы жаңа бастауыш мектепке оның есімі берілді. 2017 жылы суретші Бен Виктордың тапсырысымен Небраска штатының Линкольн қаласының орталығында Стендинг Беардың қоладан жасалған мүсіні аяқталды. Мүсінді Дойн колледжінің басқарма мүшесі Дональд М. Кэмпбелл сыйға тартты. 2019 жылы АҚШ Капитолийінің мүсін залында Уильям Дженнингс Брайанның мүсіні Стендинг Беардың мүсінімен ауыстырылды. 2021 жылы Линкольн мемлекеттік мектептері 2023 жылы ашылуы жоспарланған Стендинг Беар атындағы жаңа мектеп құрылысын бастады. 2023 жылы Стендинг Беар Томас Блэксхер ІІ салған суреті негізінде АҚШ пошта қызметінің "Мәңгілік" маркасында бейнеленді.