Кіріспе
Асура (индуизм)
Вритра (санскрит: वृत्र, vṛtra) – индуизмдегі данава. Ол құрғақшылықтың бейнесі және девалардың патшасы Индраның қарсыласы. Данава болғандықтан, ол асуралар тайпасына жатады. Вритра Ведаларда Ахи (санскрит: अहि, ahi) деп те аталады. Ол Ригведа өзендерінің жолын кесіп тұрған, жылан тәрізді адам кейпінде көрінеді және Индра оны жаңа соғылған ваджрасымен өлтіреді.
Атауы
Вритра сөзбе-сөз "жабу, кедергі" дегенді білдіреді, суларды тоқтатып тұрғанына байланысты осылай аталған. Бұл сөз Proto Indo Iranian *wr̥trás тілінен, ал одан бұрын Proto Indo European түбірі *wer ("жабу, кедергі келтіру") тілінен шыққан. Индо-иран сөзі авеста тілінде vərəθraγna (Vedic vṛtraghná) түрінде де кездеседі, сөзбе-сөз "кедергілерді жойған (бір)" деген мағынаны береді. Функционалдық тұрғыдан алғанда, ол скандинавия мифологиясындағы Йормунгандр, грек мифологиясындағы Тифон және славян мифологиясындағы Велес сияқты.
Ведалар
Ригведаға сәйкес, Вритра әлем суларын тұтқынға алған, бірақ оны Индра өлтіргенге дейін ұстаған. Индра дүниеге келгеннен кейін көп ұзамай шайқас басталды, ал Индра Вритраға қарсы тұру үшін Тваштри үйінде көп мөлшерде Сома ішіп, күш алды. Тваштри Индра үшін найзағай (Ваджраюдха) жасады, ал Вишну, Индраның өтініші бойынша, үш алып қадам жасап, шайқас үшін орын жасады, соның арқасында Вишну әйгілі болды және кейіннен Вамана туралы аңызда қолданылды. Вритра шайқаста Индраның екі жақ сүйегін сындырды, бірақ Индра оны құлатып, құлай келіп, бұрыннан қиратылған 99 қамалды талқандады (кейде бұл қамалдар Самбараға жатқызылады). Осы ерлігі үшін Индра "Вртрахан" (яғни "Вритраны өлтіруші" және "алғашқы аждаһаның өлтірушісі") атанды. Вритраның анасы, асуралардың данава руының анасы Дануға Индра найзағайымен шабуыл жасап, жеңіске жетті. Мандала IV-тің 18-ші әні Ведалық нұсқаның ең толық баяндамасын ұсынады. Ән шумақтары Индра мен Вритра арасындағы шайқасқа дейінгі оқиғалар мен жағдайларды, шайқастың өзін және шайқастың нәтижесін сипаттайды.
Пурандар
Махабхаратада Юдхиштхира патшаға берілген баяндамада айтылғандай, Вритра – қолөнерші тәңір Тваштридің өзінің ұлын, Тришра немесе Вишварупа деп аталатын Индраның өлтіргеніне кек алу үшін жаратқан асура. Вритра шайқаста жеңіске жетіп, Индраны жұтып қойды, бірақ басқа құдайлар оны Индраны құсуға мәжбүр етті. Соғыс жалғасып, Индра ақырында қашуға мәжбүр болды. Вишну мен ришилер (ақылгөйлер) бітімге келді, Индра Вритраға металдан, ағаштан немесе тастан жасалған ештеңемен, сондай-ақ құрғақ немесе ылғал нәрсемен, күндіз немесе түнде шабуыл жасамауға ант берді. Индра оны таңертең өлтіру үшін мұхит толқындарынан алынған көбікті (Вишну жеңіске жету үшін кірген) пайдаланды. Шримад-Бхагаватамда Вритра Вишнудың бхакты (сенімдісі) ретінде танылады, ол тек қана агрессиясыз және ізгілікпен өмір сүре алмағандықтан өлтірілді. Бұл оқиға былай жалғасады: SB 6.9.11: Вишварупа өлтірілгеннен кейін, оның әкесі Твашта Индраны өлтіру үшін қасиетті рәсімдер жасады. Ол құрбандық отына құрбандық шалып: «Индраның жауы, жауыңды тез арада өлтіру үшін өркенде!» деді. SB 6.9.12: Содан кейін құрбандық отының оңтүстік жағынан, мыңжылдықтың соңында бүкіл жаратылысты жойғандай қорқынышты тұлға – Анвахарья пайда болды. SB 6.9.13-17: Төрт бағытқа жіберілген жебелер сияқты, жынның денесі күн өткен сайын өсті. Ол биік, қара түсті, жанып кеткен таудай, кешкі бұлттардай жарқырап көрінді. Жынның шашы мен сақал-мұраты еріген қоладай жалтырап, көздері күннің сәулесі іспетті нұрын шашып, жалтырап тұрды. Ол үш әлемді отты үшбұрыш ұшында ұстап тұрғандай, жеңіске жете алмайтындай көрінді. Ол қатты дауыспен билеп, айқайлап, жер сілкініп тұрғандай, бүкіл жер бетін сілкіндірді. Ол қайта-қайта ауыз ашып, бүкіл аспанды жұтуға тырысып тұрғандай көрінді, ол үңгір сияқты терең болды. Ол аспандағы барлық жұлдыздарды тілімен жалап, бүкіл ғаламды тістерімен шайнап жатқандай көрінді. Осы алып жынды көріп, бәрі қатты қорқып, жан-жаққа қаша жөнелді. SB 6.9.18: Бұл өте қорқынышты жын, шын мәнінде Тваштаның ұлы, барлық планеталық жүйелерді жауып қойды. Сондықтан оны Вритра, яғни бәрін жауып қоятын деп атады. Вритра асуралардың басшысы болды (Ведалық нұсқада олар қайырымды немесе қаскөй болуы мүмкін болғанмен, мұнда олар жамандыққа бейім деп көрсетілген). Ол дхармалық міндетін – өзгелерге жақсылық жасаудан бас тартып, зорлық-зомбылыққа бет бұрды, девалармен күресті. Ақырында ол билікті өз қолына алды, ал девалар оның зұлым күшінен қорқып кетті. Индраның басшылығымен олар Вишнудан көмек сұрады. Ол оларға Вритраны қарапайым тәсілдермен жою мүмкін емес екенін айтты, оны тек дананың сүйектерінен жасалған қару ғана өлтіре алатынын мәлімдеді. Құдайлар кез келген аскеттің өз денесін беруге келісуіне күмәндағанда, Вишну оларды риши Дадхичиге баруға бағыттады. Девалар жақындаған кезде, Дадхичи сүйектерін жақсылық үшін құрбан етіп, оның сүйектері жерге шіріп кетуден гөрі жеңіске жетуге көмектесетінін айтты. Девалар сүйектерді жинап алып, Индра олардан Ваджраюдханы жасады. Олар тағы да Вритрамен соғысқанда, шайқас 360 күнге созылды, содан кейін Вритра соңғы демін шығарды. Вайшнавизмде Вритра Вишнуға сенген адам ретінде бейнеленеді. Шримад-Бхагаватамда, Ваджрамен қаруланған Индра мен девалар Вритра мен оның асураларына қарсы шайқасқанда, Вритра шайқаста қаза болса, ол бата алатынын жариялайды, өйткені Ваджра Вишну мен Дадхичидің күшімен толысқан. Индра мен Вритра арасындағы жалғыз жекпе-жек кезінде, Индра бетінен соққы алғанда Ваджрасын түсіреді. Девалар таңырқағанда, Вритра оған қаруын алуға кеңес береді, өйткені өмір мен өлім оған бірдей, өйткені олар Вишнуның құралдары деп санайды. Индра асураның сақтаушы құдайға деген сеніміне таңғалады. Девалардың патшасы қарсыласының екі қолын да кесіп тастауға үлгергенде, қарсыласы Айраватамен бірге оны тұтас жұтып алады. Вишну қорғауында Индра Вритраның құрсағын кесіп, қашып кетеді, ақырында оның басын Ваджрамен шауып өлтіреді. Вритра қайтыс болғаннан кейін Вайкунтаға көтеріледі. Пураналар бойынша, Брахманахатияның (Брахма өлтіруші) қорқынышты антропоморфты бейнесі Индраны қуғынға алып, оны күнәсі үшін жасыруға мәжбүр етті, ал Нахуша оның орнын алуға шақырылды.
SB 6.9.11: After Visvarupa was killed, his father, Tvashta, performed ritualistic ceremonies to kill Indra. He offered oblations in the sacrificial fire, saying, "O enemy of Indra, flourish to kill your enemy without delay." SB 6.9.12: Thereafter, from the southern side of the sacrificial fire known as Anvaharya came a fearful personality who looked like the destroyer of the entire creation at the end of the millennium. SB 6.9.13 17: Like arrows released in the four directions, the demon's body grew, day after day. Tall and blackish, he appeared like a burnt hill and was as lustrous as a bright array of clouds in the evening. The hair on the demon's body and his beard and moustache were the colour of melted copper, and his eyes were piercing like the midday sun. He appeared unconquerable as if holding the three worlds on the points of his blazing trident. Dancing and shouting with a loud voice, he made the entire surface of the earth tremble as if from an earthquake. As he yawned, again and again, he seemed to be trying to swallow the whole sky with his mouth, which was as deep as a cave. He seemed to be licking up all the stars in the sky with his tongue and eating the entire universe with his long, sharp teeth. Seeing this gigantic demon, everyone, in great fear, ran here and there in all directions. SB 6.9.18: That very fearful demon, who was actually the son of Tvashta, covered all the planetary systems by dint of austerity. Therefore, he was named Vritra, or one who covers everything. Vritra became the head of the asuras (portrayed as inherently malicious here, as opposed to the Vedic version, in which they may be benevolent or malevolent). He renounced his dharma – duty – to do good unto others and turned to violence, battling with the devas. Eventually, he gained the upper hand, and the devas were frightened of his evil might. Led by Indra, they approached Vishnu for help. He told them that Vritra could not be destroyed by ordinary means, revealing that only a weapon made from the bones of a sage could slay him. When the deities revealed their doubts about the likelihood of any ascetic donating his body, Vishnu directed them to approach the rishi Dadhichi. When approached by the deities, Dadhichi gladly gave up his bones for the cause of the good, stating that it would be better for his bones to help them attain victory than to rot in the ground. The devas collected the bones and Indra crafted the Vajrayudha from them. When they engaged Vritra again, the battle lasted for 360 days before Vritra breathed his last. In Vaishnavism, Vritra is depicted to be a devotee of Vishnu. In the Srimad Bhagavatam, when the vajra armed Indra and the devas battle against Vritra and his asuras, the Vritra proclaims that were he to fall in battle, he would be blessed, since the vajra was imbued with the power of Vishnu and Dadhichi. During the single combat between Indra and Vritra, the former drops his vajra when he is struck on the cheek. Even as the devas gasp, Vritra merely advises him to pick up his weapon, since life and death are the same for him, as he believes that they are all instruments of Vishnu. Indra marvels at the asura's devotion to the preserver deity. When the king of the devas succeeds in slicing both of his opponent's arms, the latter swallows him whole, along with Airavata. Protected by Vishnu, Indra cuts open the belly of Vritra and escapes, finally beheading him with the vajra. Vritra ascends to Vaikuntha upon his death. According to the Puranas, the terrible anthropomorphic personification of Brāhmanahatya (Brahmanicide) chased Indra and forced him into hiding for his sin, and Nahusha was invited to take his place.
Буддизм
Пали канонында Будда Шакраны "Ватрабху" деп атағанда Вритра туралы қысқаша айтылады.