Кіріспе

Дели сұлтаны

Мұхаммед бин Тұғлақ (1290 – 20 наурыз 1351), сондай-ақ, мұрагер ханзада Юна хан деп аталған, «Эксцентрикалық ханзада», немесе «Ақымақ сұлтан», немесе «Ең дана ақымақ» деген лақаптарымен де белгілі, Делидің он сегізінші сұлтаны болды. Ол 1325 жылдың ақпан айынан бастап 1351 жылы қайтыс болғанға дейін билік етті. Сұлтан – Туғлак әулетінің негізін қалаушы Ғият әл-Дин Тұғлуқтың үлкен ұлы. 1321 жылы әкесі жас Мұхаммедті Какатия әулетіне қарсы әскери науқанға қатысу үшін Декан үстіртіне жіберді. 1323 жылы болашақ сұлтан Какатияның Урангал қаласын сәтті қоршауға алды. Бұл жеңіс патша Пратапарудраны жеңіп, Какатия әулетінің құлауына әкелді. 1325 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін Мұхаммед Дели тағына отырды. Сұлтан Мұхаммедті көргендер оны "адамдықтан безген эксцентрик" деп сипаттаған. Сұлтан Каннаудж қаласының барлық тұрғындарын қырғынға ұшыратуға бұйрық бергені айтылады. Мұхаммед бин Тұғлақ медицинамен қызығушылық танытты. Ол сондай-ақ бірнеше тілді білді: парсы, хинди, араб, санскрит және түрік тілдерін.

Ерте өмір

Мұхаммед бин Тұғлақ, Дели сұлтандығын бағындырып, Тұғлақ әулетін құрған Ғият әл-Дин Тұғлақтың ұлы ретінде дүниеге келді. Ол Фахр Мәлік Жауна хан, Джуна хан немесе Улуғ хан деп те белгілі. Жауна хан: "Мен барлық үндістермен қандық және туыстық байланыс арқылы байланыстымын" деді.

Таққа көтерілу

Әкесі Ғиясуддин Тұғылдың қайтысынан кейін Мұхаммед бин Тұғыл 1325 жылдың ақпанында Делидегі Тұғыл әулетінің тағына отырды. Ол билік құрған кезеңде Варангалды (қазіргі Телангана, Үндістан), Ма'абарды (Кайалпаттнам) және Мадурайды (Тамил Наду, Үндістан) сондай-ақ, қазіргі Карнатака штатының оңтүстік шекарасына дейінгі аймақтарды жаулап алды. Бағындырылған аймақтарда Тұғыл аймақтың қаржылық жағдайын бағалау үшін жаңа кіріс шенеуніктерін тағайындады. Олардың есептері уәзір кеңсесіндегі тексерулерге көмектесті. Роберт Сьюэлл Мұхаммед бин Тұғылдың билігі тұсында жасалған қатыгездіктер туралы саяхатшылардың естеліктерінен цитата келтіреді. Ол Канауж қаласының барлық халқын қырғынға ұшыратуға бұйрық бергендігі айтылады. Сонымен қатар, ол астанасын Делиден 600 миль қашықтықтағы Девагириге көшіруге шешім қабылдады, кейін халыққа Делиге қайтуға бұйрық берді. Сапар барысында мыңдаған адам, оның ішінде әйелдер мен балалар қаза тапты. Питер Джексон Мұхаммедті индуистік мерекелерге қатысқан жалғыз сұлтан деп атап көрсетеді.

Капиталды ауыстыру

1327 жылы Туғлуқ өзінің астанасын Делиден Үндістанның Декан аймағындағы Доулатабадқа (Девагири деп те аталады) (қазіргі Махараштра) көшіруді бұйырды. Мұхаммед бин Туглақ әкесі билік еткен кезде оңтүстік штаттардағы жорықтарда князь ретінде бірнеше жыл өткізген. Доулатабадтың орналасқан жері стратегиялық тұрғыдан орталық болғандықтан, солтүстік және оңтүстікке басқару жүргізуге қолайлы болды. Дереккөздің сенімділігі расталмаған: date=September 2016. Делиден келген отарлаушылар урду тілінде сөйлейтін болғандықтан, урду тілін Деканға әкелді. Осы көшпенділердің арасында кейін Бахманид мемлекетін құрған белгілі генерал Хасан Гангу да болды. Доулатабадқа көшуге ниет білдіргендердің барлық қажеттілігіне көмек көрсетілді. Делі тұрғындарының көпшілігі астананы Доулатабадқа көшіруге қарсы болған деген болжам бар. Саяхатшылардың қолайлылығы үшін кең жол салынды. Жолдың екі жағына көлеңкелі ағаштар отырғызылды және екі шақырым сайын демалыс станциялары құрылды. Станцияларда тағам мен су дайындалды, бірақ көшіру кезінде көптеген адам қайтыс болды, себебі билеуші оларды азық-түлік пен сумен толық қамтамасыз ете алмады. Туғлуқ әр станцияда кемінде бір суфи ғалымы орналасқан ханка орнатты. Дели мен Доулатабад арасында үздіксіз пошта байланысы құрылды. 1329 жылы оның анасы да ақсүйектермен бірге Доулатабадқа келді. Шамамен сол жылы Туғлуқ барлық құлдарды, ақсүйектерді, қызметшілерді, ғалымдарды, суфилерді жаңа астанаға шақырды. Көтерілісті басуға бағыт алғанда, Бидарда жұқпалы оба індеті басталып, Туғлуқ өзі ауырып, көптеген әскерлері қаза тапты. Ол Доулатабадқа қайтып келген кезде, Мабар және Дварсамудра Туғлуқтың билігінен шығып кетті. Содан кейін Бенгалияда көтеріліс болды. Сұлтандық солтүстік шекараларына қауіп төнуін сезіне отырып, 1335 жылы астананы Делиге қайтаруға шешім қабылдады, соның арқасында азаматтар бұрынғы қалаларына оралу мүмкіндігіне ие болды.

Экспедициялар

Шыңғыс хан қайтыс болғаннан кейін, оның ұрпақтарының бірі – Шағатай хандығы Түркістан мен Мауеранаһрды биледі, ал Хулагу ханның тармағы қазіргі Иран мен Иракты жаулап алды. Бірақ, Туғлақ билік еткен кезде екі әулет те құлдырауға бет бұрды, Тармашириннің өлімінен кейін Мауеранаһрдегі жағдай тұрақсыз болды. Екіншісі Оңтүстік Үндістанның Харихара мен Буккаларынан бастау алды. 1336 жылы Синголи шайқасында жеңіске жеткеннен кейін Рана Хаммир Сингх стратегиялық Раджпутананы азат еткен кезде, Харихара мен Букка Виджаянагара империясын құрды. Олар бастапқыда Дели сұлтандығының атынан Мадурай қаласын және оның төңірегін билеген Мадурай сұлтандығын жеңіп, соңынан жойды. Оңтүстік Үндістанның Мусунури Каапанеэду сияқты басқа да билеушілері Делидегі Ислам сұлтандығының құлауына үлес қосты. Туғлақтың қиындықтарын арттырған нәрсе – оның өз генералдары оған қарсы бүлік көтерді. Оның генералдарының бірі, Хасан Гангу есімді ауған немесе түркі мұсылманы, Исмаил Мухтың көтерілісі кезінде Деканда Бахмани сұлтандығын құрды.

Таңба

Тарихшы Ишвари Прасадтың айтуынша, оның монета соғу орындарында әртүрлі пішін мен мөлшердегі монеталар шығарылды, бірақ олардың дизайны мен өңделуі көркемдік тұрғысынан жетілмеген. 1330 жылы Деогириге жасаған сәтсіз жорылынан кейін ол номиналдық валюта шығарды, яғни мыс және қоладан жасалған монеталар соғылды, олардың құны алтын мен күміс монеталардың құнымен тең болды. Тарихшы Зияуддин Барани бұл қадамды Түгелқұлдың әлемдегі барлық мекенделген аймақтарды бағындыру ниетімен жасағанын айтты, бұл үшін әскерге жалақы төлеуге қазына қажет болды. Барани сонымен қатар, сұлтанның қазынасы оның алтынмен сыйлықтар мен сыбаға беруінен таусылғанын жазды. Ауылдық жерлерде мукаддамдар сияқты шенеуніктер кірісті мыс және қола монеталармен төледі, сондай-ақ осы монеталарды қару-жарақ және жылқы сатып алу үшін пайдаланды. Нәтижесінде монетаның құны төмендеді, Сатиш Чандраның сөзімен айтқанда, монеталар "тасқа тең құнсыз" болды. Бұл сондай-ақ сауда мен коммерцияға да зиян келтірді. Номиналдық валютада парсы және араб тілдерінде жазулар болды, бұл патшалық мөрдің орнына жаңа монеталардың қолданылуын көрсетеді, сондықтан азаматтар нақты монетаны жалған монетадан ажырата алмады. Деректер көрсетіп тұрғандай, 1333 жылға қарай номиналдық валюта қолданылуы тоқтатылды, өйткені 1334 жылы Делиге келген Ибн Баттута бұл валюта туралы ешқандай айтпаған күнделік жазды.

Дін саясаты

Оның діни төзімділігі жөнінде тарихшылар арасында әртүрлі пікірлер бар. Саяхатшы Ибн Баттута, Нуньез және Фириста Мұхаммед бин Туглақтың басқа діндерге қатысты төзбеушілік танытқанын айтады, бірақ бір замандас джайни дінінің өкілдері Мұхаммедтің джайнистермен әдемі қарым-қатынаста болғанын және джайни ғалымдарын қолдағанын куәландырады.

Тұлға

Тұғлақ қатаң мұсылман болған, күніне бес рет намаз оқыған, Рамазан айында ораза ұстаған. XIX ғасырдағы британдық тарихшы Стэнли Лэйн Пулдің айтуынша, көрінеу, куртизандар Тұғлақты "білімді адам" деп атап, философия, медицина, математика, дін, парсы және урду/хинди поэзиясы сияқты пәндерге қызығушылық танытқан. Оның "Ортағасырлық Үндістан" еңбегінде: "Ол заманының гуманитарлық ғылымдарында кемелді, парсы поэзиясын зейін қойып зерттеген, стильдің шебері, риторика дәуірінде шешен, логика мен грек метафизикасында тәлім алған философ, ғалымдар онымен пікір таластырудан қорқып, математик және ғылымды сүйетін адам" деп жазылған. Баранидің айтуынша, Тұғлақ өз мемлекетінде нұбууа дәстүрін сақтауды қалаған. Ол мистицизмге сенбесе де, Чандра оның суфи қасиеттілерін құрметтегенін айтады, бұл Низамуддин Дарғасында Низамуддин Аулияның кесенесін салғандығынан көрінеді. Сыншылар оның көптеген тәжірибелерінің дайындықсыздықтан сәтсіз аяқталғанын ескере келе, асығыс адам деп бағалаған. Ибн Баттута оның тек өзінің ойынша әрекет еткенін, басқалардың кеңесін сирек тыңдағанын және шамадан тыс сыйлықтар мен "қатаң жазалар" бергені үшін сынаған. Ол сыйлық алғанда, өзінің мәртебесін көрсету үшін одан үш есе құнды сыйлықтар бергенімен танымал болған.

Танымал мәдениетте

Туглак, оның өмірі туралы канада тіліндегі пьесаны 1968 жылы үнді жазушысы Гириш Карнад жазды. Мұхаммед бин Тұғлуқ – 1968 жылы жазылған тамил тіліндегі саяси сатиралық пьеса, авторы – Чо Рамасвами (ол бас рөлді де ойнады). Мұхаммед бин Тұғлуқ (1971) – Рамасвамидің пьесасы негізінде түсірілген тамил тіліндегі үнді сатирикалық фильмі. Мұхаммед бин Тұғлақ – 1972 жылы В. В. Прасадтың телугу тіліндегі фильмі. Бұл тамил фильмінің қайта түсірілімі болды. Дордаршан "Упанишад Ганга" телесериалында Мұхаммед бин Тұғлуқ кейіпкері бар эпизодты көрсетті. Туглак – қазіргі заманда да егер біреу логикаға сыймайтын немесе интуицияға қарсы әрекет жасаса, оны әйелдеу үшін қолданылатын сөз. Үнді тарихи көркем әдебиет авторы Анужа Чандрамули Туглак туралы "Мухаммед бин Туглак: Тиранның ертегісі" атты кітап жазды, оны "Пингвин Рэндом Хаус" баспасы шығарды.