Дауыс беру – ұжымдық шешімдерді қабылдау әдісі. Демократия, сайлау, сайлау жүйелері, пропорционалды ұсыну, жұмыс орындарындағы дауыс беру қарастырылады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ұжымдық шешімдерді қабылдау әдісі
Method to make collective decisions
Дауыс беру – жиналыс немесе сайлаушылар тобы сияқты бірлестіктердің пікір білдіру немесе ұжымдық шешім қабылдау мақсатымен жиналатын әдіс. Бұл әдетте талқылаулар, пікірсайыстар немесе сайлау кампанияларынан кейін жүзеге асырылады. Демократиялық елдерде жоғары лауазымдарға ие болғандар дауыс беру арқылы сайланады. Сайланған өкілдің құзыретінде тұратын азаматтар "сайлау округінің тұрғындары" деп аталады, ал өздері таңдаған үміткерге дауыс беруді қабылдағандар "сайлаушылар" деп аталады. Дауыстарды жинаудың түрлі жүйелері бар. Шешім қабылдауда қолданылатын көптеген жүйелер сайлау жүйелері ретінде де қолданылуы мүмкін, бірақ пропорционалды өкілдікті қамтамасыз ететін жүйелер тек сайлауда ғана қолданылады. Кіші ұйымдарда дауыс беру әртүрлі жолдармен жүзеге асырылуы мүмкін: ресми түрде, мысалы, жұмыс орнында басқаларды сайлау үшін бюллетень арқылы, саяси бірлестіктердің мүшелерін сайлау үшін немесе басқаларға рөлдер тағайындау үшін; немесе бейресми түрде ауызша келісіммен, қол көтеру сияқты сигналмен немесе электрондық түрде.
Voting is a method by which a group, such as a meeting or an electorate, convenes together for the purpose of making a collective decision or expressing an opinion usually following discussions, debates or election campaigns. Democracies elect holders of high office by voting. Residents of a jurisdiction represented by an elected official are called "constituents", and the constituents who choose to cast a ballot for their chosen candidate are called "voters." There are different systems for collecting votes, but while many of the systems used in decision making can also be used as electoral systems, any which cater to proportional representation can only be used in elections. In smaller organizations, voting can occur in many different ways: formally via ballot to elect others for example within a workplace, to elect members of political associations, or to choose roles for others; or informally with a spoken agreement or a gesture like a raised hand, or electronically.
Саясатта
Демократияда үкімет сайлауда дауыс берген халықпен сайланады: сайлаушыларға бірнеше кандидаттың арасынан таңдау жасау мүмкіндігі, яғни шешім қабылдау жолы. Сайлаудың көбінесе екі қарсы партия арасында өтуі мүмкін. Бұл екі партия елдегі ең беделді және танымал партиялар болады. Мысалы, АҚШ-та республикашылдар мен демократтар арасында бәсекелестік жүреді. Жасырын демократияда дауыс беру – сайланған адамның (жауапты тұлғаның) шешім қабылдау кезінде халықты өкілдік ету тәсілі. Ал тікелей демократия оның керісінше, халық өкілді таңдамай-ақ саяси шешімдерді тікелей қабылдайды. Көпшілік дауыс беру – сайлаушылардың жартысынан астамы бір адамға немесе партияға дауыс берген жағдайда қолданылады. Дегенмен, әр адамның дауысы маңызды дегенімен, көптеген елдер билікті кімге жүктеуді анықтау үшін «халықтың жалпы дауысынан» гөрі факторлар жиынтығын пайдаланады. Бұл факторлардың ең маңыздысы – сайлаушыларды бөліп көрсететін округтер. Мысалы, Ұлыбританияда көптеген сайлау округтерінде көпшілік дауысқа ие болған партия көпшілік үкімет құрады, бірақ олардың жеке дауыстары ең көп болуы міндетті емес (яғни, олар халықтың жалпы дауысын жоғалтуы мүмкін, бірақ орын санын сақтап қалуы мүмкін). (Сонымен қатар, бір партия сайлау округтерінің аз бөлігінде көпшілік дауысқа ие болуы (бірақ басқа партиялардан көбірек) және осылайша азшылық үкімет құруы да мүмкін.) Көптеген либералды демократиялық елдер азаматтардың басқалардың ықпалына түсуіне жол бермеу және саяси құпиялылықтарын қорғау үшін жасырын дауыс беру жүйесін қолданады. Жасырын дауыс берудің мақсаты – теңдестердің қысымы, қауіп-қатерлер немесе дауысқа байланысты қызметтерсіз ең шынайы нәтижеге қол жеткізу: адам өзінің шын ниетіне сәйкес дауыс береді. Дауыс беру көбінесе сайлау учаскесінде өтеді, бірақ пошта арқылы немесе интернет желісі арқылы (мысалы, Эстонияда) қашықтықтан дауыс беруге болады. Кейбір елдерде, мысалы Ұлыбританияда, дауыс беру ерікті болып табылады, ал басқаларында, мысалы Австралияда, міндетті. Елдердің дауыс берудің міндетті ме, жоқ па екендігіне қатысты ережелері әртүрлі болғандықтан, дауыс берудің өзгеруіне қатысты статистика да әртүрлі болады.
In a democracy, the government is elected by the people who vote in an election: a way for an electorate to elect, i. e., choose, among several different candidates. It is more than likely that elections will be between two opposing parties. These two will be the most established and most popular parties in the country. For example, in the US, the competition is between the Republicans and the Democrats. In an indirect democracy, voting is the method by which the person elected (in charge) represents the people, whilst making decisions. Direct democracy is the complete opposite, the people make the policy decisions directly without selecting a representative to do it for them. A majority vote is when more than half of voters vote for the same person or party. However, whilst it is usually said each individual's vote does count, many countries use a combination of factors to decide who has power, not the at large "popular vote". Most influential of these factors are districts that divide the electorate. For example, in the UK a party winning plurality in a majority of constituencies wins majority government, but they may not always have the most individual votes (i. e. they may have lose the popular vote but still win the seat count). (It is also possible for a party to win plurality in a minority of constituencies (but more than any other one party) and thus win minority government.) Many liberal democracies use what is called a secret ballot, hoping to prevent individuals from becoming influenced by other people and to protect their political privacy. The objective of secret ballots is to try to achieve the most authentic outcome, without any risk of peer pressure, threat, or services linked to one's vote: the person votes for their actual preferred choice. Voting often takes place at a polling station but voting can also be done remotely by mail or using internet voting (such as in Estonia). Voting is voluntary in some countries, like the UK, but it may be compulsory in others, such as Australia. Because countries have different rules about whether or not voting is compulsory, statistics showing how voting has changed will differ.
Шешім қабылдау жүйелері
Сайлаушылар бір нәтижеге қол жеткізуді көздейді: сайлаушы үшін маңызды шешімді немесе басымдықтарды қолдайтын үкіметтің көпшілігі. Сайлаушылар және/немесе сайланған өкілдер көпшіліктің пікірін анықтау үшін түрлі жолдар іздеуі мүмкін. Олардың арасында қарапайым, салмақты және консенсустық көпшілік дауыс берудің үш түрі бар. Басқа көп нұсқалы процедураларға екі кезеңді дауыс беру, альтернативті дауыс (AV), сондай-ақ дереу қорытынды дауыс беру (IRV) және бір ауыстырылатын дауыс (STV), мақұлдау дауыс беру, Борда санағы (BC), өңделген Борда санағы (MBC) және Кондорсе әдісі жатады. Олардың көпшілігі сайлау жүйелері ретінде де қолданылады. Бұл процедуралар төменде сипатталған.
Voters seek one outcome: a government majority who will vote in favor of a decision or a prioritization that the voter cares about. Voters and/or elected representatives may seek in several way to identify what the majority opinion is. Three types include the simple, weighted, or consociational majority vote. Other multi option procedures include two round voting, the alternative vote (AV) also known as instant run off voting (IRV) and the single transferable vote (STV), approval voting, the Borda Count (BC), the Modified Borda Count (MBC), and the Condorcet method, nearly all of which are also used as electoral systems. They are outlined below.
Сайлау жүйелері
Сайлау әдістері көптеген. Сайлау мақсаты бір адамды, мысалы, президентті, немесе топты, мысалы, комитет немесе парламентті сайлау болуы мүмкін. Парламент сайлау кезінде көптеген шағын сайлау округтерінің әрқайсысы, Ұлыбританиядағыдай, бір ғана өкілді сайлай алады; немесе азырақ көпмандатты сайлау округтерінің әрқайсысы, Ирландиядағыдай, екі немесе одан да көп өкілді сайлай алады; немесе көпмандатты және бірмандатты округтердің араласуы мүмкін; немесе бүкіл ел Нидерландыдағыдай бір «жалпы» округ ретінде қарастырылуы мүмкін. Әртүрлі дауыс беру жүйелері әртүрлі бюллетеньдерді пайдаланады. Кейбір бюллетеньдерде тек бір таңдау жасауға рұқсат етіледі (бір Х дауыс беру); ал басқалары бірнеше нұсқаны бағалауға немесе таңдауға мүмкіндік береді (ранжирленген бюллетеньдер). Әртүрлі дауыс беру жүйелері әр сайлаушыға әртүрлі дауыс беруге мүмкіндік береді: тек бір дауыс (бір реттік дауыс беру, мысалы, «алғашқы орынды алған жеңіске жетеді» жүйесі, бір рет берілетін және ауыстырылмаған дауыс беру, бір рет берілетін және ауыстырылатын дауыс беру); көпмандатты округте сайланғандардың санына тең (көп дауыс беру, мысалы, «көпшілік блоктық дауыс беру» жүйесінде қолданылады); көпмандатты округте сайланғандардың санынан кем, бірақ бірнеше дауыс беру (шектелген дауыс беру). Көбінесе сайлаушыға әр үміткерге бір дауыс беруге рұқсат беріледі, бірақ кейбірі сайлаушының дауыстарын бір үміткерге шоғырландыруға мүмкіндік береді. Әртүрлі дауыс беру жүйелері сайлану үшін әртүрлі деңгейде қолдауды қажет етеді. «Алғашқы орынды алған жеңіске жетеді» жүйесінде ең көп дауыс жинаған үміткер сайланады. Жеңімпазға дауыс берушілердің көпшілігін, дауыс бергендердің жартысынан астамын алуын талап етпейді. «Алғашқы орынды алған жеңіске жетеді» жүйесінде екі немесе одан көп үміткер қатысқанда, жеңімпаздың дауысының үлесі жартысынан кем болуы мүмкін, 2014 жылы Торонтода тіркелгені 18 пайызды құрады. «Екінші турда дауыс беру» жүйесінде кандидат сайлану үшін көпшілік дауыс жинауы керек, бірақ дауыс санының толыққанда жоғалуы соңғы санақта көпшілік дауыс берілген дауыс санынан кем болуы мүмкін. STV жүйесінде квота алған кез келген кандидат (әдетте дауыс санының жартысынан кем) сайланады; квотасы жоқ, бірақ басқа кандидаттардан көп дауыс жинағандар да сайланған деп жариялануы мүмкін. «Алғашқы орынды алған жеңіске жетеді» жүйесінің жанама әсерлеріне дауыс бөлінуі, екі партиялық жүйе және орталық саясатты қолдамайтын кандидаттар сайлануынан туындайтын саяси поляризация жатады. «Алғашқы орынды алған жеңіске жетеді» жүйесіндегі жарыстың неліктен орталық емес кандидаттарды жақтауға бейім екенін түсіну үшін қарапайым зертханалық тәжірибеге назар аударайық, онда сыныптағы студенттер өздерінің сүйікті шарларына дауыс береді. Егер бес шарға ат қойылып, «сайлауға дайын» деп орналастырылса, олардың үшеуі жасыл, біреуі қызыл және біреуі көк болса, жасыл шар сайлауда сирек жеңіске жетеді. Жасылдардың жетіспеушілігінің себебі – дауыс бөлінуі. Үш жасыл шар жасыл түсті ұнататындардың дауысын бөліп береді. Шын мәнінде, осы мысалда жасыл шардың жеңіске жетуі үшін сайлаушылардың бестен үш бөлігінен астамы жасыл түсті ұнатуы керек. Егер жасыл түсті ұнататындардың саны қызыл және көк түсті ұнататындардың санымен бірдей болса, яғни сайлаушылардың үштен бірі жасыл, үштен бірі көк және үштен бірі қызыл түсті таңдаса, әр жасыл шар дауыс санының тоғыздан бір бөлігін ғана алады, егер жасыл шарлардың әрқайсысы бірдей дауыс алса, ал қызыл және көк шарлардың әрқайсысы үштен бір бөлігін алады, бұл жасыл шарлардың мүмкіндіктерін шектейді. Егер тәжірибе басқа түстермен қайталанса, басымдыққа ие түс (егер көпшілік бірнеше нұсқаға бөлінсе) де сирек жеңіске жетеді. Басқаша айтқанда, математикалық тұрғыдан алғанда, бір жеңімпаз жүйесі көпшіліктен өзгеше жеңімпазды жақтауға бейім, егер көпшілік бірнеше үміткерді ұсынса, ал азшылық тобы бір ғана үміткерді ұсынса. Бұл азшылықтың жеңіске жетуі бірнеше жеңімпаз сайланса және сайлаушылар бірнеше дауыс берсе (көпшілік блоктық дауыс беру) де мүмкін. Бірақ көпшілік бірнеше кандидатқа бөлінсе де, дауыстар ауыстырыла алса, мысалы, STV жүйесінде, немесе бірнеше жеңімпаз сайланса және әр сайлаушы бір дауысқа ие болса, пропорционалды нәтижелерге қол жеткізуге болады. «Алғашқы орынды алған жеңіске жетеді» жүйесіне баламалар келісім дауыс беру, екі тур, пропорционалды сайлау және «екінші турда дауыс беру» жүйелері болып табылады. Келісім дауыс беруде сайлаушылар өздері мақұлдаған кандидаттарға дауыс беруге шақырылады, сондықтан жеңімпаз бес шардың кез келгеніне жақын болуы мүмкін, өйткені жасыл түсті ұнататындар барлық жасыл шарларға дауыс бере алады. Екі турлы сайлауда үміткерлердің қатары екінші турда дауыс беруге дейін танылады. Көбінесе жеңімпаз дауыс берушілердің көпшілігін, жартысынан астамын алуы керек. Егер бірінші турда ешбір үміткер көпшілік дауыс алмайтын болса, ең көп дауыс жинаған екі үміткер екінші турға қайта қатысады. Осы екі мәселеге қатысты нұсқалар бар: бірінші турда сайлану үшін қажетті талап кейде 50%-дан кем, ал қайта дауыс беруге қатысу ережелері әртүрлі болуы мүмкін. «Екінші турда дауыс беру» жүйесінде, мысалы, Австралия мен АҚШ-тағы кейбір сайлауларда қолданылатын жүйеде, сайлаушылар әр үміткерді басымдық ретімен бағалайды (1, 2, 3, 4 және т.б.). Дауыстар әр үміткерге бірінші басымдыққа сәйкес таратылады. Егер ешбір үміткер 50% дауыс алмайтын болса, ең аз дауыс жинаған үміткер алынып тасталады және оның дауыстары сайлаушының басымдық ретіне сәйкес қайта таратылады. Үміткер 50% немесе одан да көп дауыс алғанша процесс қайталанады. Бұл жүйе толыққанды бюллетеньмен бірдей нәтиже беруге арналған, бірақ тек бір тур дауыс беруді пайдаланады. Ранжирленген дауыс беру пропорционалды сайлау форматында да қолданылады. Австралия, Ирландия және Мальтада PR STV қолданылады. Квота есептеледі. Мысалы, төрт орындық сайлау округінде квота (егер Друп квотасы қолданылса) жарамды дауыстардың 20 пайызы плюс 1 болады. Бірінші басымдық бойынша немесе бірінші және кейінгі басымдықтардың комбинациясы бойынша квота алған әр үміткер сайланады. Егер үміткер квотадан көп дауыс алса және орындар толтырылмаған болса, оның артық дауыстары басқа үміткерлерге осы үміткердің барлық екінші басымдықтарына пропорционалды түрде таратылады, егер бюллетеньде белгіленген екінші басымдықтар болса. Егер сайлануға үміткерлер қалса және ауыстырылатын дауыстар болмаса, ең нашар үміткер алынып тасталады, жоғарыдағы AV немесе IRV жүйесіндегідей, және процесс төрт үміткер квотаға жеткенше немесе қалған бос орындар санына сай сайланған деп жарияланғанша жалғасады. Квота Борда жүйесінде (QBS) сайлаушылар да өздерінің басымдықтарын 1, 2, 3, 4 ретімен көрсетеді. Талдау кезінде барлық бірінші басымдықтар саналады; барлық екінші басымдықтар саналады; осы басымдықтар өңделгеннен кейін түзетілген Борда санауының (MBC) ережелеріне сәйкес ұпайларға ауыстырылады, содан кейін үміткерлердің ұпайлары да саналады. Орындар бірінші басымдықтардың квотасын алған үміткерлерге беріледі; бірінші/екінші басымдықтардың екі квотасын алған үміткерлерге; және егер орындар толтырылмаған болса, MBC ұпайлары ең жоғары үміткерлерге беріледі. Көп дауыс қолданатын дауыс беру жүйесінде (көпшілік блоктық дауыс беру) сайлаушы іске қосылған үміткерлердің кез келген жиынтымына дауыс бере алады. Мысалы, сайлаушы Алиса, Боб және Чарлиға дауыс бере алады, ал Дэниел мен Эмилиді қабылдамайды. Келісім дауыс беру мұндай көп дауысты қолданады. Ранжирленген дауыс қолданатын дауыс беру жүйесінде сайлаушы үміткерлерді басымдық ретімен бағалайды. Мысалы, олар Бобқа бірінші орынды, содан кейін Эмили, содан кейін Алиса, содан кейін Дэниел және соңынан Чарлиге белгілей алады. Австралия мен Ирландияда қолданылатын сияқты ранжирленген дауыс беру жүйелері ранжирленген дауысты пайдаланады. Бағаланған дауыс қолданатын дауыс беру жүйесінде (немесе диапазондық дауыс беруде) сайлаушы әр нұсқаға бірден онға дейінгі санды береді (жоғарғы және төменгі шекаралар өзгеруі мүмкін). Кардиналды дауыс беру жүйелерін қараңыз. Кейбір «көп жеңімпаз» жүйелері, мысалы, Ауғанстан мен Вануа...
There are many electoral methods. The purpose of an election may be to choose one person, such as a president, or a group, such as a committee or a parliament. In electing a parliament, either each of many small constituencies can elect a single representative, as in Britain; or each of a lesser number of multi member constituencies may elect two or more representatives, as in Ireland; or multi member districts and some single member districts can be used; or the entire country can be treated as one "at large" district, as in The Netherlands. Different voting systems use different ballot designs. Some ballots allow only one choice to be selected (single X voting); others allow ranking or selecting multiple options (Ranked ballots). Different voting systems allow each voter to cast a different number of votes only one (single voting as in First past the post voting, Single non transferable voting and Single transferable voting); as many as are being elected in a multiple member district (multiple voting as used in Plurality block voting; more than one but fewer than are being elected in a multiple member district (Limited voting). Most allow a voter to put just one vote on each candidate, but others allow a voter's votes to be piled on to one candidate. Different voting systems require different levels of support to be elected. Plurality voting (First past the post voting) elects the candidate with more votes than any other single candidate. It does not require the winner to achieve a voting majority, to have more than half of the total votes cast. In First past the post voting, when more than two candidates run, the winner commonly has less than half of the vote, as few as 18 percent was recorded in 2014 in Toronto. In Instant runoff voting, a candidate must have a majority of votes to be elected, although presence of exhausted votes may mean that the majority at time of final count is not majority of votes cast. In STV, any candidate who takes quota (usually set at much less than half of the votes) is elected; others without quota (but with more votes than any other single candidate) may be declared elected as well. Side effects of First past the post voting include a waste of votes due to vote splitting, a two party system and political polarization due to electing candidates that do not support centrism. To understand why a race using First past the post voting tends to favor less centric candidates, consider a simple lab experiment where students in a class vote for their favorite marble. If five marbles are assigned names and are placed "up for election", and if three of them are green, one is red, and one is blue, then a green marble will rarely win the election. The reason for the green's lack of success is vote splitting. The three green marbles will split the votes of those who prefer green. In fact, in this analogy, the only way that a green marble is likely to win is if more than three fifths of the voters prefer green. If the same number of people prefer green as those who prefer red and blue, that is to say, if one third of the voters prefer green, one third prefer blue, and one third prefer red, then each green marble will only get one ninth of the vote, if the green marbles each take same number of votes, while the red and blue marbles will each get one third, putting the green marbles at a serious disadvantage. If the experiment is repeated with other colors, the color that is in the majority (if the majority is split among multiple choices) will still rarely win. In other words, from a purely mathematical perspective, a single winner system tends to favor a winner that is different from the majority, if the majority runs multiple candidates, and if the minority group runs just one candidate. This minority rule success can also result if multiple winners are elected and voters cast multiple votes (Plurality block voting). But even if the majority is split among multiple candidates, proportionate results can still be produced if votes can be transferred, as under STV, or if multiple winners are elected and each voter has just one vote. Alternatives to First past the post voting include approval voting, two round, proportional representation, and instant runoff voting. With approval voting, voters are encouraged to vote for as many candidates as they approve of, so the winner is much more likely to be any one of the five marbles because people who prefer green will be able to vote for every one of the green marbles. With two round elections, the field of candidates is thinned prior to the second round of voting. In most cases, the winner must receive a majority of the votes, which is more than half. If no candidate obtains a majority in the first round, then the two candidates with the most significant plurality run again for the second round of voting. Variants exist regarding these two points: the requirement for being elected at the first round is sometimes less than 50%, and the rules for participation in the runoff may vary. With single round ranked voting, such as instant runoff voting system as used in some elections in Australia and the United States, voters rank each candidate in order of preference (1,2,3,4 etc.). Votes are distributed to each candidate according to the first preferences. If no single candidate has 50% of the vote, then the candidate with the fewest votes is excluded and their votes are redistributed according to the voter's nominated order of preference. The process repeats itself until a candidate has 50% or more votes. The system is designed to produce the same result as an exhaustive ballot but using only a single round of voting. Ranked voting is also used in a PR format. PR STV is used in Australia, Ireland and Malta. Quota is calculated. In say a four seat constituency, quota (if Droop quota is used) is 20 percent of the valid vote plus 1. Every candidate with quota (of 1st preferences alone or combination of first preferences and later preferences) will be elected. If a candidate has more than a quota and seats are yet to be filled, his/her surplus will be distributed to the other candidates in proportion to all of that candidate's 2nd preferences, in line with secondary preferences marked on the vote if any. If there are still candidates to be elected and no surplus votes to be transferred, the least popular is eliminated, as above in AV or IRV, and the process continues until four candidates have reached a quota or are declared elected when the field of candidates is thinned to the number of remaining open seats. In the Quota Borda System (QBS), the voters also cast their preferences, 1,2,3,4 as they wish. In the analysis, all 1st preferences are counted; all 2nd preferences are counted; after these preferences have been translated into points per the rules of a Modified Borda Count (MBC), the candidates' points are also counted. Seats are awarded to any candidates with a quota of 1st preferences; to any pair of candidates with two quotas of 1st/2nd preferences; and if seats are still to be filled, to those candidates with the highest MBC scores. In a voting system that uses multiple votes (Plurality block voting), the voter can vote for any subset of the running candidates. So, a voter might vote for Alice, Bob, and Charlie, rejecting Daniel and Emily. Approval voting uses such multiple votes. In a voting system that uses a ranked vote, the voter ranks the candidates in order of preference. For example, they might mark a preference for Bob in the first place, then Emily, then Alice, then Daniel, and finally Charlie. Ranked voting systems, such as those used in Australia and Ireland, use a ranked vote. In a voting system that uses a scored vote (or range vote), the voter gives each alternative a number between one and ten (the upper and lower bounds may vary). See cardinal voting systems. Some "multiple winner" systems such as the Single Non Transferable Vote, SNTV, used in Afghanistan and Vanuatu give a single vote or one vote per elector per available position. STV uses single ranked votes; block voting (Plurality at large voting) are often used for at large positions such as on some city councils. Finally, the Condorcet rule is used (sometimes) in decision making. The voters or elected representatives cast their preferences on one, some, or all options, 1,2,3,4 as in PR STV or QBS. In the analysis, option A is compared to option B, and if A is more popular than B, then A wins this pairing. Next, A is compared with option C, then D, and so on. Likewise, B is compared with C, D, etc. The option which wins the most pairings, (if there is one), is the Condorcet winner.
Референдумдар
Бір елдің азаматтары дауыс беруге шақырылса, олар сайлауға қатысады. Дегенмен, адамдар референдумдар мен бастамаларда да дауыс бере алады. XVIII ғасырдың соңынан бері әлемде бес жүзден астам ұлттық референдум (бастамалар қоса) ұйымдастырылды; олардың үш жүзден астамы Швейцарияда өтті. Австралия ондаған референдуммен екінші орында тұр. Көптеген референдумдар екі таңдаулы болып келеді. Бірінші көп нұсқалы референдум 1894 жылы Жаңа Зеландияда өткізілді, ал көпшілігі екі кезеңді жүйе бойынша жүргізіледі. Жаңа Зеландия 1992 жылы бес нұсқалы референдум өткізсе, Гуам 1982 жылы алты нұсқалы плебисцит өткізді, онда кейбір дауыс берушілер жетінші нұсқаға үн қоюды қаласа, бос таңдау мүмкіндігі де қарастырылды.
When the citizens of a country are invited to vote, they are participating in an election. However, people can also vote in referendums and initiatives. Since the end of the eighteenth century, more than five hundred national referendums (including initiatives) were organized in the world; among them, more than three hundred were held in Switzerland. Australia ranked second with dozens of referendums. Most referendums are binary. The first multi option referendum was held in New Zealand in 1894, and most of them are conducted under a two round system. New Zealand had a five option referendum in 1992, while Guam had a six option plebiscite in 1982, which also offered a blank option, in case some voters wanted to (campaign and) vote for a seventh option.
Әділ дауыс беру
Сайлау қорытындылары жаңжалға, ал ең нашар жағдайларда зорлық-зомбылыққа, тіпті азаматтық соғысқа алып келуі мүмкін. Көптеген нұсқаулар бейтараптық шегіне түсіп, қабылданып та, қабылданбастан да қалуы мүмкін. Әлеуметтік таңдау теориясы дауыс берудің кейбір аспектілерінің әділдігін бағалайтын, диктатурасыздық, шектеусіз сала, мәжбүрлемеу, Парето тиімділігі және маңызды емес нұсқаулардың тәуелсіздігі сияқты ақылға қонымды критерийлердің анықтамаларын ұсынады. Дегенмен, Ароудың мүмкін емес теоремасы бойынша, ешбір дауыс беру жүйесі осы барлық талаптарға бірдей сай бола алмайды. Әділ дауыс беруді қамтамасыз ету және микроблог платформасын дұрыс пайдаланбаудың алдын алу мақсатында Twitter пайдаланушыларына сайлаушыларды жаңылыстыратын контентті хабарлау мүмкіндігін беретін жаңа функция қосатынын хабарлады.
The results of an election may lead to confusion, and in extreme cases, could lead to violence and even a civil war. Many alternatives may fall in the latitude of indifference—they are neither accepted nor rejected. There are social choice theory definitions of seemingly reasonable criteria that are a measure of the fairness of certain aspects of voting, including non dictatorship, unrestricted domain, non imposition, Pareto efficiency, and independence of irrelevant alternatives. However, Arrow's impossibility theorem states that no voting system can meet all these standards. To ensure fair voting and to prevent the misuse of its microblogging platform, Twitter announced that it was going to be adding a feature for its users to be able to report content that misleads voters.
Өкілеттілікпен дауыс беру
Прокси-дауыс беру – тіркелген және заңды түрде дауыс бере алуға құқылы азаматтың өзінің дауысын басқа сайлаушыға немесе сайлау округіне беру арқылы, оның орнына дауыс беруін қамтамасыз ететін дауыс беру нысаны.
Proxy voting is a form of voting in which a registered citizen who can legally vote passes on his or her vote to a different voter or electorate who will vote in his stead.
Дауыс беруге қарсы
Оңтүстік Африкада кедей азаматтардың сайлауға қарсы үгіті күшті. Олар ешбір саяси партия оларды шынайы түрде өкілдік етпейді деген құрылымдық пікірді білдіреді. Осының нәтижесінде "Жер жоқ! Тұрғын үй жоқ! Дауыс жоқ!" науқаны пайда болды, ол ел сайлау өткізген сайын ерекше көзге түседі. Бұл науқан Оңтүстік Африканың ең ірі әлеуметтік қозғалыстарының үшiнде басым: Батыс Кап облысының шығарылып тастауға қарсы науқаны, Абахали баз Мжондоло және Жерсіз халықтар қозғалысы. Әлемнің басқа аймандарындағы басқа да әлеуметтік қозғалыстар да ұқсас науқандар жүргізеді немесе дауыс беруден бас тартуға бейім. Олардың ішінде Сапатист Ұлттық Азаттық Армиясы және түрлі анархистік бағытталған қозғалыстар бар. Дауыс беру актісі болып табылатын, бірақ ешбір кандидатты немесе таңдауды белгілемейтін, кейде наразылық білдіру мақсатында қолданылатын, бос дауыс беруге болады. Кейбір елдерде "ешқайсысы да емес" деген ресми таңдау қарастырылған және ол жарамды дауыс ретінде есептеледі. Әдетте, бос және жарамсыз дауыстар (бірге немесе бөлек) саналады, бірақ жарамды деп танылмайды.
In South Africa, there is a strong presence of anti voting campaigns by poor citizens. They make the structural argument that no political party truly represents them. This resulted in the "No Land! No House! No Vote!" campaign, which becomes very prominent each time the country holds elections. The campaign is prominent among three of South Africa's largest social movements: the Western Cape Anti Eviction Campaign, Abahlali baseMjondolo, and the Landless Peoples Movement. Other social movements in other parts of the world also have similar campaigns or non voting preferences. These include the Zapatista Army of National Liberation and various anarchist oriented movements. It is possible to make a blank vote, carrying out the act of voting, which may be compulsory, without selecting any candidate or option, often as an act of protest. In some jurisdictions, there is an official none of the above option and it is counted as a valid vote. Usually, blank and null votes are counted (together or separately) but are not considered valid.
Дауыс беру және ақпарат
Қазіргі заманғы саяси ғылым азаматтардың мағыналы дауыс беруге жеткілікті саяси білімі бар-жоғын күмәндандырып отыр. 1950-1960 жылдар аралығында Мичиган университетінде жасалған бірқатар зерттеулер көптеген сайлаушылардың ағымдағы мәселелерді, либералдық-консервативтік идеологиялық спектрді және саяси шешімдер қабылдағанда түсінуге қажетті идеологиялық дилемманы түсінбейтінін көрсетті. Басқа да оқу орындарындағы зерттеулер сайлаушылардың кандидаттардың сыртқы түріне қарап шешім қабылдайтынын ұсынды. Дауыс беруге кеңес беруші қолданбалар саяси білімді арттырып, хабардар дауыс беруге мүмкіндік береді.
Modern political science has questioned whether average citizens have sufficient political knowledge to cast meaningful votes. A series of studies coming out of the University of Michigan in the 1950s and 1960s argued that many voters lack a basic understanding of current issues, the liberal–conservative ideological dimension, and the relative ideological dilemma that are important to understand when making political decisions. Studies from other institutions have suggested that the physical appearance of candidates is a criterion upon which voters base their decision. Voting advice applications can increase political knowledge enabling to cast informed votes.
Діни көзқарастар
Христадельфийлер, Ехоба куәгерлері, Ескі тәртіпті амиштер, растафарилер, Яхве ассамблеясы және тағы да басқа діни топтар саясатқа қатыспау саясатын ұстанады, және бұл дауыс беруге де қатысты. Барлық еврей дін өкілдерінің раввиндері дауыс беруге ынталандырады, ал кейбіреулері оны діни міндет деп есептейді.
Christadelphians, Jehovah's Witnesses, Old Order Amish, Rastafarians, the Assemblies of Yahweh, and some other religious groups, have a policy of not participating in politics and this extends to voting. Rabbis from all Jewish denominations encourage voting and some even consider it a religious obligation.
Жиналыстар мен жиындар
Көптеген адамдардың пікірлері келіспеген жағдайда, қандайда бір шешімді бейбіт түрде қабылдау үшін дауыс беру өте кең таралған тәсіл. Дауыс беру құқығы көбінесе белгілі бір адамдармен шектеледі. Қоғамның немесе клубтың мүшелері, немесе компанияның акционерлері, бірақ сырттан келгендер емес, олардың лауазымды тұлғаларын сайлай алады, немесе олардың қағидаларын ресми лауазымдарға адамдар сайлануымен салыстыра отырып, қабылдай немесе өзгерте алады. Сот органдарынан немесе жарыстың төрешілерінен құралған төрешілер алқасы дауыс беру арқылы шешім қабылдауы мүмкін. Достар немесе отбасы мүшелері дауыс беру арқылы қай фильмді көру керектігін анықтай алады. Дауыс беру әдісі жазбаша дауыс беруден бастап, қол көтеру, дауыспен шешім қабылдау немесе көрермендердің жауап беру жүйелері арқылы, көп адамның қай нәтижеге көбірек бейім екенін анықтауға дейін алуан түрлі болуы мүмкін.
Whenever several people who do not all agree need to make some decision, voting is a very common way of reaching a decision peacefully. The right to vote is usually restricted to certain people. Members of a society or club, or shareholders of a company, but not outsiders, may elect its officers, or adopt or change its rules, in a similar way to the election of people to official positions. A panel of judges, either formal judicial authorities or judges of the competition, may decide by voting. A group of friends or members of a family may decide which film to see by voting. The method of voting can range from formal submission of written votes, through show of hands, voice voting or audience response systems, to informal noting which outcome seems to be preferred by more people.
Дауыс беру негізі
Робертс регламентіне сәйкес, парламенттік процедураға қатысты кеңінен қолданылатын нұсқаулық, дауыс беру нәтижесін анықтау негізі екі элементтен тұрады: (1) ұсыныстың қабылдануы немесе кандидаттың сайлануы үшін қажетті дауыс саны (мысалы, жалпы санының жартысынан астамы, үштен екісі, үштен төрт бөлігі сияқты); және (2) пропорцияның қолданылатын мүшелер тобы (мысалы, қатысып, дауыс берген мүшелер, қатысып отырған мүшелер, ұйымның барлық мүшелері, барлық сайлаушылар және т.б.). Бұл ұғымға мысал – қатысып, дауыс берген мүшелердің көпшілігінің қолдауы қажеттігі. Балама ретінде, шешім ресми дауыс берусіз, бірауыздан қабылдануы мүмкін. Дауыс беру әдісі – сайлауда немесе референдумда адамдардың дауыс беру жолы. Әлемде қолданылып жүрген әртүрлі әдістер бар.
According to Robert's Rules of Order, a widely used guide to parliamentary procedure, the bases for determining the voting result consists of two elements: (1) the number of votes that are required for a proposal to be adopted or for a candidate to be elected (e. g. more than half, two thirds, three quarters, etc., of the total); and (2) the set of members to which the proportion applies (e. g. the members present and voting, the members present, the entire membership of the organization, the entire electorate, etc.). An example of this concept is the need for a majority vote of the members present and voting. Alternatively, a decision could be made without a formal vote by using unanimous consent. A voting method is the way in which people cast their votes in an election or a referendum. There are several different methods in use around the world.
Делегаттивтік жиналыстардағы дауыс беру әдістері
Делегаттық жиналыстар – шешімдерді қабылдау үшін парламенттік процедураны пайдаланатын органдар – ұсыныстар (делегаттық жиналыстың мүшесі немесе мүшелері ұсынған ресми ұсыныстар) бойынша дауыс беру кезінде бірнеше әдіс қолданады. Мұндай органдардағы дауыс берудің негізгі әдістері – дауыспен дауыс беру, тұру арқылы дауыс беру және қол көтеру. Дауыс берудің қосымша түрлеріне жазбаша дауыс беру және бюллетеньмен дауыс беру жатады. Ассамблея дауыс беру әдісін тиісті ұсынысты қабылдау арқылы анықтай алады.
Deliberative assemblies—bodies that use parliamentary procedure to arrive at decisions—use several methods when voting on motions (formal proposals by a member or members of a deliberative assembly). The regular methods of voting in such bodies are a voice vote, a rising vote, and a show of hands. Additional forms of voting include a recorded vote and balloting. The assembly can decide on the voting method by adopting a motion on it.
Қағаздық әдістер
Дауыс берудің ең көп таралған әдісі – сайлаушылардың өздерінің пікірін білдіретін қағаз дауыс бюллетеньдерін пайдалану. Бұл бюллетеньде тізімделген үміткерді немесе партияны қолдауды белгілеу, немесе тізімде жоқ қалаулы үміткердің атын жазу арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Израильде қолданылатын тағы бір, қағаз негізіндегі балама әдіс – дауыс бюллетеньдері. Сайлау учаскелерінде сайлауға қатысатын әр партияға арналған бюллетеньдері бар табақтар орналасқан; бюллетеньдер сол партияға тағайындалған әріп(тер)імен белгіленеді. Сайлаушыларға олар дауыс бергісі келетін партияның бюллетенін салатын конверт беріледі, содан кейін конверт дауыс жәшігіне салынады. Осы жүйе Латвияда да қолданылады.
The most common voting method uses paper ballots on which voters mark their preferences. This may involve marking their support for a candidate or party listed on the ballot, or a write in where they write out the name of their preferred candidate (if it is not listed). An alternative method that is still paper based known as ballot letters is used in Israel, where polling booths contain a tray with ballots for each party running in the elections; the ballots are marked with the letter(s) assigned to that party. Voters are given an envelope into which they put the ballot of the party they wish to vote for, before placing the envelope in the ballot box. The same system is also implemented in Latvia.
Машиналық дауыс беру
Машинамен дауыс беру дауыс беру машиналары арқылы жүзеге асырылады, олар қолмен (мысалы, рычагты машиналар) немесе электрондық болуы мүмкін.
Machine voting uses voting machines, which may be manual (e. g. lever machines) or electronic.
Онлайн дауыс беру
Кейбір елдер азаматтарына онлайн дауыс беруге мүмкіндік береді. Эстония онлайн дауыс беруді қолданған алғашқы елдердің бірі болды: ол алғаш рет 2005 жылғы жергілікті сайлауларда пайдаланылды.
Some countries allow people to vote online. Estonia was one of the first countries to use online voting: it was first used in their 2005 local elections.
Пошта арқылы дауыс беру
Көптеген елдер пошта арқылы дауыс беруді қабылдайды, онда сайлаушыларға дауыс парағы жіберіледі және олар оны поштамен қайтарады.
Many countries allow postal voting, where voters are sent a ballot and return it by post.
Ашық дауыс беру
Құпия дауыс беруден өзгеше, ашық дауыс беру көпшілік алдында өтеді және көбінесе қол көтеру арқылы жасалады. Мысалы, Швейцариядағы Ландсгемейнде жүйесі, Аппенцель Иннерроден, Глар, Гризонс және Швиц кантондарында әлі де қолданылып келеді.
In contrast to a secret ballot, an open ballot takes place in public and is commonly done by a show of hands. An example is the Landsgemeinde system in Switzerland, which is still in use in the cantons of Appenzell Innerrhoden, Glarus, Grisons, and Schwyz.
Басқа әдістер
Гамбияда дауыс беру әйнек шарлар арқылы жүзеге асырылады. Бұл әдіс 1965 жылы сауатсыздықпен күресу үшін енгізілді. Сайлау учаскелерінде партия түстерімен боялған металл барабандар орналасқан, оларға кандидаттардың суреттері жабыстырылған. Бұған ұқсас жүйе әлеуметтік клубтарда қолданылады, онда сайлаушылар қолдауды білдіру үшін ақ шар, қарсылықты білдіру үшін қара шар алады. Осыдан "қара тізімге енгізу" (blackballing) термині пайда болды.
In Gambia, voting is carried out using marbles. The method was introduced in 1965 to deal with illiteracy. Polling stations contain metal drums painted in party colours and emblems with candidates' photos attached to them. A similar system used in social clubs sees voters given a white ball to indicate support and a black ball to indicate opposition. This led to the coining of the term blackballing.
Жеке түрде
Кейбір дауыс берулер, дауыс беруге құқығы бар барлық адам қатысса, тікелей жүргізіледі. Бұл қол көтеру арқылы немесе дауыс беру панелі арқылы болуы мүмкін.
Some votes are carried out in person if all the people eligible to vote are present. This could be by a show of hands or keypad polling.