Екі кезеңді дауыс беру жүйесі

Екі турлы сайлау жүйесі: кандидаттарды анықтау үшін бірінші тур, жеңімпазды таңдау үшін көпшілік дауыспен екінші тур өтеді. Президенттік сайлауда жиі қолданылады.

18 мин оқу

100%

Дереккөз: Two-round system — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Дауыс беру жүйесі
басқа екінші турдағы дауыс беру жүйелерінің түрлері. Екі турлы жүйе (ТРС), сондай-ақ екінші турда дауыс беру, екінші дауыс беру немесе баллотаж деп аталады, бұл бір кандидатты сайлауға қолданылатын дауыс беру әдісі. Бірінші турда ең көп дауыс алған екі үміткер анықталады, содан кейін екінші турда жеңімпаз көпшілік дауыспен сайланады. Екі турлы жүйе заң шығарушы органдарды және тікелей сайланатын президенттерді сайлауда кеңінен қолданылады. Екінші турлар кішкентай аумақтарда сол күні өткізілуі мүмкін, немесе АҚШ-тың Джорджия штатындағыдай, бір айға дейін кейінге шегерілуі мүмкін. Францияда әдетте екінші турдың алдында екі апталық үзіліс болады.

Терминология

Екі турлы жүйе АҚШ-та қайталама дауыс беру деп белгілі, онда екінші тур қайталама сайлау деп аталады. Қайталама дауыс беру кейде әр турдан кейін кандидаттардың іріктелуімен бірнеше турдан тұратын кез келген дауыс беру әдісін сипаттау үшін қолданылатын жалпы термин ретінде де пайдаланылуы мүмкін. Осы кеңінен берілген анықтама бойынша екі турлы жүйе – қайталама дауыс берудің жалғыз түрі емес, сондай-ақ толық бюллетень және дереу қайталама дауыс беру сияқты түрлері де бар. Дегенмен, осы мақала екі турлы жүйеге арналған. Мысалы, Канадада саяси партия басшылығына екіден астам кандидат болған жағдайда, толық бюллетень жүйесі (көбінесе қайталама дауыс беру әдісі деп аталады) қолданылады, онда бір кандидаттың қарапайым көпшілік дауысқа (жартысынан астам) ие болуы қажет. Ең аз дауыс жинаған кандидаттар немесе өз қолдауларын басқа кандидаттарға аудыруды қалайтын кандидаттар келесі дауыс беруден өздерін шығарып алуға өтініш білдіре алады.

Дауыс беру және санау

Сайлаудың екі турында да, егер дауыс беру екінші тур арқылы жүргізілсе, сайлаушы өз таңдаған үміткерін белгілейді. Егер бірінші турда ешбір үміткер дауыстардың абсолютті көпшілігін (яғни, жартысынан астамын) жинамаса, ең көп дауыс жинаған екі үміткер екінші турға өтеді, ал қалғандары сайлаудан шығарылады. Екінші турда тек екі үміткер болғандықтан, тең дауыс болмаса, бірі сөзсіз көпшілік дауысқа ие болады. Сайлаушылар екінші турда қолдаған үміткерін өзгерте алады. Екі турлы жүйенің кейбір түрлері екінші турға үміткерлерді іріктеу үшін басқаша ережелер қолданады және екінші турға екі үміткерден астамын жіберуге мүмкіндік береді. Мұндай жағдайда, үміткердің екінші турда сайлануы үшін көпшілік дауыс жинауы жеткілікті (басқа ешкімнен көп дауыс алу). Чехия мен Кения президенттік сайлауларында бірінші және екінші орын алған үміткерлер екінші турға қатысуға рұқсат етіледі, ал қалғандары сайлаудан шығарылады, бұл бірінші немесе екінші орынға тең түсу мүмкіндігін қамтамасыз етеді; көпшілік дауыс сайлану үшін жеткілікті. Дегенмен, осы мүмкіндікті пайдаланатын Ганада екінші турда көпшілік дауыс талабы күшінде қалады, және егер ол орындалмаса, үшінші тур өткізіледі. Кейбір екінші турларда үміткерлерді сайлаудан шығару үшін ресми ереже қарастырылмаған, бірақ бірінші турда аз дауыс алған үміткерлер өз еркімен сайлаудан бас тартады деп күтіледі.

2002 жыл

2002 жылғы Франция президенттік сайлауында медиадағы болжамдар бойынша екі үміткер – Жак Ширак пен Лионель Жоспен Франциядағы ең ірі екі саяси партияны ұсынды. Алайда, дауысқа 16 кандидат тіркелді, оның ішінде Жан-Пьер Шевенмен (5,33%) және Кристиан Таубира (2,32%) Жоспеннің «Көпшілік солшыл» коалициясынан, олардың өтініштерін қабылдаудан бас тартты. Солшыл дауыс бірнеше кандидаттар арасында бөлінгендіктен, үшінші үміткер Жан-Мари Ле Пен бірінші турда Жоспиннен сәл көп дауыс жинады:

Жак Ширак (оңшыл орталық, голлист): 19,88%
Жан-Мари Ле Пен (ұлтшыл оң, Ұлттық фронт): 16,86%
Лионель Жоспин (солшыл орталық, социалист): 16,18%
Басқа кандидаттар бірінші турда аз пайыздық көрсеткіштер алды. Бірінші турда ешбір кандидаттың дауысының абсолютті көпшілігін алуға мүмкіндік болмағандықтан, ең көп дауыс жинаған екі кандидат екінші турға өтті. Екінші турға өтпеген партиялардың көпшілігі (және Ширактың қолдаушылары) Ширакқа дауыс берді, ол үлкен артықшылықпен жеңіске жетті:

Жак Ширак (оңшыл орталық, голлист): 82,21%
Жан-Мари Ле Пен (ұлтшыл оң, Ұлттық фронт): 17,79%

Германияның Веймар Республикасы

Германия президенті 1925 және 1932 жылдары екі кезеңдік жүйе бойынша халық сайлауы арқылы сайланды. Екінші кезеңде, кандидат бірінші кезеңде қатыспаса да қатыса алатын болды, сондай-ақ жеңу үшін абсолютті көпшілік дауыс жинауы міндетті емес еді. Екі сайлауда да коммунисттік кандидат Эрнст Тельман екінші кезеңде сайлауға түсті. 1925 жылы оның қатысуы орталықшыл кандидат Вильгельм Маркс емес, Пауль фон Гинденбургтің (дауыстың 48,3%-ымен) сайлануына ықпал етті. Гинденбург 1925 жылғы сайлаудың бірінші кезеңіне қатыспаған еді.

Түрі

Бутанның Ұлттық жиналысына сайлауда екі турлы жүйенің бір түрі қолданылады, онда бірінші турдың нәтижесі бойынша ең көп дауыс жинаған екі партия ғана екінші турға өтеді және олар депутаттық орындарға үміткер болады. Екінші тур көп дауыс алған кандидатты жеңісші деп жариялау принципі бойынша өткізіледі.

Толық дауыс беру

Толық дауыс беру (EB) екі турлы жүйеге ұқсас, бірақ тек екі емес, бірнеше турды қамтиды. Егер бірінші турда ешбір кандидат абсолютті көпшілік дауысқа ие болмаса, ең аз дауыс жинаған кандидаттар алынып тасталады және келесі турларға қатыстырылмайды. Абсолютті көпшілік дауысқа қол жеткенше кандидаттарды жою және дауыс беру процесі жалғаса береді. Дауыс берушілер бірнеше рет дауыс беруі мүмкін болғандықтан, EB ірі ауқымды мемлекеттік сайлауларда қолданылмайды. Оның орнына, ол кішігірім сайыстарда, мысалы, ассамблея төрағасын сайлауда қолданылады. Оның ұзақ мерзімді қолданылуының бір мысалы – Ұлыбритания, онда Консервативтік партияның жергілікті ұйымдары (LCAs) болашақ парламенттік кандидаттарды (PPC) сайлау үшін EB жүйесін пайдаланады. ФИФА және Халықаралық Олимпиада комитеті де жарыс өткізу орындарын таңдау үшін толық дауыс беруді қолданады. EB көбінесе екінші турдағыдан өзге жеңімпазды анықтайды. Екі турлы жүйе бірінші турдан кейін бірнеше кандидатты қатар алып тастағандықтан, EB бойынша сайлауда жеңіске жетер еді деген кандидаттың жойылуы мүмкін. АҚШ-тың Либертариандық партиясы президенттік және вице-президенттік үміткерлерді іріктеу үшін EB жүйесінің гибридтік нұсқасын қолданады. Бұл гибридтік, өйткені «Жоғарыда аталғандардың ешқайсысы да» (NOTA) үлесіне қарамастан, әрқашан дауыс бюллетенінде болады. Сонымен қатар, бірінші турда егер ешбір кандидат көпшілік дауысқа қол жеткізбесе, NOTA емес, ең төмен дауыс жинаған кандидат, сондай-ақ 5% дауыс жинамаған барлық кандидаттар алынып тасталады. Мұның нәтижесінде бірінші турда әдетте нашар үміткерлер іріктеліп шығарылады және жеңімпаздың болуы мүмкін емес.

Дауыс берудің бірден екінші кезеңі

Шұғыл екінші турда дауыс беру (IRV) (сондай-ақ преференциялық дауыс беру немесе рейтингтік таңдау дауыс беру деп те аталады) толық бюллетень сияқты бірнеше қайталама санауларды қамтиды, онда ең аз дауыс алған кандидат әр ретте іріктелмейді. Толық бюллетень және екі турлы жүйе екеуі де сайлаушылардың әр турда жеке дауыс беруін қамтиды, ал шұғыл екінші турда сайлаушылар бір рет ғана дауыс береді. Бұл мүмкін, өйткені сайлаушы бір ғана үміткерге дауыс берудің орнына барлық үміткерлерді басымдық ретімен тізімдейді. Бұл басымдықтар санау барысында бірінші басымдығы іріктелгендердің дауыстарын ауыстыру үшін қолданылады. Екі турлы жүйе мен толық бюллетень жеке турларды қамтитындықтан, сайлаушылар бір турдың нәтижелерін келесі турда қалай дауыс беретінін шешу үшін пайдалана алады, ал бұл IRV-де мүмкін емес. Бір рет дауыс берудің қажеттілігі болғандықтан, IRV көптеген елдерде сайлау үшін қолданылады. Мысалы, Австралияның жалпы және штаттық сайлауларында (преференциялық дауыс беру деп аталады). АҚШ-та бұл рейтингтік таңдау дауыс беру деп белгілі және оны штаттар мен жергілікті билік органдары көбірек пайдаланады. Ирландияда бұл бірыңғай ауыстырылатын дауыс (STV) деп аталады және президенттік және парламенттік сайлауларда қолданылады. Дегенмен, көпмандатты округтерде қолданылатын STV пропорционалды дауыс беру жүйесі болып табылады, көпшілік емес; кандидаттар сайлану үшін квотаға (немесе квотаның ең жоғары қалған бөлігіне) жете алады. STV Солтүстік Ирландияда, Мальтада, Австралия сенатында және Австралияның басқа да әртүрлі юрисдикцияларында қолданылады. Ол көбінесе пропорционалды өкілдіктің партиялық негізделген түрлерінің орнына қалалық сайлауларда қолданылады. Шұғыл екінші турда дауыс берудің екі турлы жүйе сияқты бірдей ережелерді көрсететін нұсқаларын жасауға болады. Егер бірде-бір кандидат дауыстардың абсолютті көпшілігін жинамаса, ең көп дауыс жинаған екі кандидат екінші санаққа өтеді, ал қалған барлық кандидаттар іріктелмейді және олардың дауыстары жалғасатын кандидаттарға тіркелген басымдықтарға сәйкес қайта бөлінеді. Осылай жұмыс істейтін нұсқалардың бірі – төменде сипатталған Контингенттік дауыс беру деп аталады.

Instant runoff voting (IRV) (also known as preferential voting or ranked choice voting) like the exhaustive ballot involves multiple reiterative counts in which the candidate with fewest votes is eliminated each time. Whilst the exhaustive ballot and the two round system both involve voters casting a separate vote in each round, under instant runoff, voters vote only once. This is possible because, rather than voting for only a single candidate, the voter ranks all of the candidates in order of preference. These preferences are then used to transfer the votes of those whose first preference has been eliminated during the course of the count. Because the two round system and the exhaustive ballot involve separate rounds of voting, voters can use the results of one round to decide how they will vote in the next, whereas this is not possible under IRV. Because it is necessary to vote only once, IRV is used for elections in many places. For such as Australian general and state elections (called preferential voting). In the United States, it is known as ranked choice voting and is used in a growing number of states and localities. In Ireland it is known as single transferable vote (STV) and is used for presidential elections and parliamentary elections. However, STV as applied in multi member districts is a proportional voting system, not a majoritarian one; and candidates need only achieve a quota (or the highest remaining fraction of a quota), to be elected. STV is used in Northern Ireland, Malta, the Australian senate and various other jurisdictions in Australia. It is often used for municipal elections in lieu of more party based forms of proportional representation. Variants of instant runoff voting can be designed to reflect the same rules as a two round voting system. If no single candidate has an absolute majority of votes then only the two highest polling candidates progress to the second count, while all other candidates are excluded and their votes redistributed according to the recorded preferences for continuing candidates. One variant that works this way is called the Contingent vote, detailed below.

Шартты дауыс беру

Контингенттік дауыс беру – Австралияның Квинсленд штатында бұрын қолданылған, бірден екінші турға өтетін дауыс берудің бір түрі. Контингенттік дауыс беруде сайлаушылар барлық кандидаттарды басымдық ретімен тізімдеп, тек бір дауыс береді. Бірақ, бұл жүйеде тек екі тур санау жүргізіледі және кандидаттарды жою ережесі екі турлы жүйедегідей қолданылады. Бірінші турдан кейін ең көп дауыс жинаған екі кандидаттан басқаларының барлығы іріктелмейді. Сондықтан, екінші турда бір кандидат міндетті түрде абсолютті көпшілік дауысқа ие болады. Осы ұқсастықтардың нәтижесінде, контингенттік дауыс беру екі турлы жүйедегідей жеңімпазды анықтауға бейім, және бірден екінші турдағы дауыс беруден өзгеше нәтижелер беруі мүмкін. Біріккен Корольдіктегі кейбір қала әкімдерін сайлау үшін контингенттік дауыс берудің "қосымша дауыс" деп аталатын түрі қолданылады. Тағы бір түрі Шри-Ланка президентін сайлау үшін пайдаланылады. Бұл әдіс "екі рет дауыс беруді қажет етеді және түрлі интригаларға жағдай жасайды" деген сындарға ұшырайды.

Луизиана және партиялық емес жалпы бастапқы жүйелер

АҚШ-та Луизиана штатында 1975 жылы партиялық штаттық сайлаулар үшін, ал 1978 жылы федералдық сайлаулар үшін енгізілген Луизиана штатының алғашқы сайлауы (2010 жылы жабық алғашқы жүйеге қысқа қайта оралумен) екі турлық жүйеге өте ұқсас. Әр партияның үміткерін таңдауға арналған стандартты американдық алғашқы сайлау жүйесінен және содан кейін алғашқы сайлау жеңімпаздары арасындағы жалпы сайлаудан өзгеше, Луизиана штатының алғашқы сайлауы сайлаушыларға партиялық тиесілігіне қарамастан кез келген үміткерді таңдауға мүмкіндік береді. Дауыстардың абсолютті көпшілігін алған үміткер жеңімпаз деп жарияланады. Әйтпесе, бірінші турда ең көп дауыс жинаған екі үміткер – іс жүзінде екі турлық жүйенің бірінші туры – екінші турдағы сайлау бюллетеніндегі жалғыз үміткерлер болады, бұл бір үміткердің лауазымға ие болуы үшін абсолютті көпшілік дауысқа ие болуын талап етеді. Луизиана штатының алғашқы сайлауы мен екі турлық жүйенің арасындағы басты айырмашылық – саяси партиялар өздерінің партиялық таңбаларын қолдана отырып адамдарды іріктемейді; керісінше, үміткерлер өздері таңдаған саяси партияның таңбасын (немесе ешқандай партияны) пайдалана алады. Вашингтон штаты 2008 жылы Луизианаға ұқсас жүйені қабылдады, ол 2010 жылы құқықтық қиындықтардан кейін күшіне енді. Калифорния штаты 2010 жылы ұқсас жүйені мақұлдады, ол 2011 жылдың ақпан айында 36-шы округтік сайлауда қолданысқа енді. Вашингтон және Калифорния штаттарында қолданылатын жүйе партиялық емес жалпы алғашқы сайлау немесе үздік екі сайлау жүйесі деп аталады. Луизиана штатындағы сияқты, үміткерлер белгілі бір саяси партияның тізімінен емес, өздері таңдаған партиялық таңбаны көрсетеді. Партиялық емес жалпы алғашқы сайлау, стандартты екі турлық жүйе немесе Луизиана штатының алғашқы сайлауының арасындағы басты айырмашылық – үміткер бірінші турда абсолютті көпшілік дауыс алған жағдайда да екінші турда дауыс беру қажет болады.

Екі партиялық басымдықты дауыс беру

Австралия саясатында (көбінесе төменгі (сенат/палата) деңгейінде) екі партияға басымдық берілген дауыс (ТПП немесе 2ПП) – сайлау немесе қоғамдық пікір сауалының нәтижесі, онда дауыстар ең көп дауыс алған екі кандидатқа, кейде тәуелсіз кандидаттарға да бөлінеді. ТПП мақсаты үшін Либералдық/Ұлттық коалициясы әдетте бір партия ретінде қарастырылады, ал Еңбек партиясы – екінші ірі партия. Әдетте ТПП екі ірі партияның әрқайсысының алған дауысының пайызымен көрсетіледі, мысалы, "Коалиция 45%, Еңбек 55%", бұл көрсеткіштер бастапқы дауыстар мен басымдықтарды қамтиды. ТПП – нәтижеге елеулі әсер ететін басымдықтарды ескере отырып, нәтижені өзгерту үшін немесе қанша дауыс ауысқанын көрсететін индикатор.

Дауыс беру әдісі критерийлерінің сақталуы

Дауыс беру әдістерін салыстыру үшін қолданылатын математикалық критерийлердің көпшілігі реттік басымдықтары бар сайлаушылар үшін жасалған. Кейбір әдістер, мысалы, мақұлдау дауысы, бір реттік басымдықтар жиынтығынан нақты тұжырымдауға болмайтын ақпаратты талап етеді. Екі турлы жүйе осындай әдіс, себебі сайлаушылар екі турда да бір реттік басымдыққа сәйкес дауыс беруге міндетті емес. Екі турлы жүйе әрбір сайлаушыдан бір реттік бюллетеньнен көбірек ақпарат талап ететініне байланысты, сайлаушылардың қалай әрекет ететіні туралы болжам жасамайынша, реттік басымдықтары бар сайлаушылар үшін нақты қалыптастырылған критерийлерге сәйкес келмейді. Дәл осындай мәселе мақұлдау дауысымен де кездеседі, онда сайлаушылар өздерінің мақұлдау шегін қалай белгілейтіні туралы болжамдар жасау қажет. Егер сайлаушылар өздерінің басымдықтарын сайлау алдында анықтап, әрқашан оларға сәйкес дауыс берсе, олар пропорционалды дауыс беруді еліктейді және сол әдісті қолданғандағыдай нәтижеге жетеді. Сондықтан, дауыс беру мінез-құлқының осы моделінде екі турлы жүйе пропорционалды дауыс берудің барлық критерийлерін орындайды және пропорционалды дауыс беру орындамайтын барлық критерийлерді орындамайды. Екі турлы жүйедегі сайлаушылар бірінші турда дауыс беру кезінде екінші турдағы дауыстарын таңдауға міндетті емес, сондықтан олар ойыншылар сияқты өз дауыстарын өзгерте алады. Күрделі модельдер сайлаушылардың мінез-құлқын қарастырады, егер сайлаушылар ойын теориясының тепе-теңдігіне жетіп, олардың ішкі басымдықтарымен анықталғандай, мінез-құлқын одан әрі өзгертуге ынтасы болмаса. Алайда, осы тепе-теңдіктің күрделілігіне байланысты, тек ішіралық нәтижелер белгілі. Сайлаушылардың ішкі басымдықтарына қатысты, екі турлы жүйе осы модельде көпшілік критерийін орындайды, себебі көпшілік әрқашан өздерінің таңдаған үміткерін сайлау үшін келісе алады. Сонымен қатар, үш немесе одан аз үміткер болған жағдайда және саяси тепе-теңдік тұрақты болған жағдайда, екі турлы жүйе Кондорсе жеңімпазын таңдайды, егер ол болса, бұл пропорционалды дауыс беру моделінде болмайды. Жоғарыда аталған тепе-теңдік – толық ақпарат тепе-теңдігі және сондықтан тек әрбір сайлаушы басқа барлық сайлаушылардың басымдықтарын білетін идеалды жағдайларда ғана қатаң сақталады. Осылайша, ол басқалардың басымдықтарын білу арқылы немесе ұтымды келісім арқылы қол жеткізілетін нәтижелердің жоғарғы шегін анықтайды. Сайлаушылар толық ақпаратқа ие бола алмайтындықтан, бұл нақты сайлауларға қолданылмайтын болуы мүмкін. Бұл жағынан ол экономикада кейде қолданылатын кемел бәсекелестік моделіне ұқсас. Нақты сайлаулар осы жоғарғы шекке жақындаған жағдайда, үлкен сайлаулар кіші сайлауларға қарағанда аз жақындасады, себебі үлкен сайлаушылардың басқа барлық сайлаушылар туралы ақпаратқа ие болу ықтималдығы кіші сайлаушыларға қарағанда төмен.

Most of the mathematical criteria by which voting methods are compared were formulated for voters with ordinal preferences. Some methods, like approval voting, request information than cannot be unambiguously inferred from a single set of ordinal preferences. The two round system is such a method, because the voters are not forced to vote according to a single ordinal preference in both rounds. Since the two round system requires more information from each voter than a single ordinal ballot provides, one cannot fit the criteria that are formulated expressly for voters with ordinal preferences without making a generalization as to how the voters will behave. The same problem exists in Approval voting, where one has to make assumptions as to how the voters will place their approval cutoffs. If the voters determine their preferences before the election and always vote directly consistent to them, they will emulate the contingent vote and get the same results as if they were to use that method. Therefore, in that model of voting behavior, the two round system passes all criteria that the contingent vote passes, and fails all criteria the contingent vote fails. Since the voters in the two round system do not have to choose their second round votes while voting in the first round, they are able to adjust their votes as players in a game. More complex models consider voter behavior when the voters reach a game theoretical equilibrium from which they have no incentive, as defined by their internal preferences, to further change their behavior. However, because these equilibria are complex, only partial results are known. With respect to the voters' internal preferences, the two round system passes the majority criterion in this model, as a majority can always coordinate to elect their preferred candidate. Also, in the case of three candidates or less and a robust political equilibrium, the two round system will pick the Condorcet winner whenever there is one, which is not the case in the Contingent vote model. The equilibrium mentioned above is a perfect information equilibrium and so only strictly holds in idealized conditions where every voter knows every other voter's preference. Thus it provides an upper bound on what can be achieved with rational (self interested) coordination or knowledge of others' preferences. Since the voters almost surely will not have perfect information, it may not apply to real elections. In that matter, it is similar to the perfect competition model sometimes used in economics. To the extent that real elections approach this upper bound, large elections would do so less so than small ones, because it is less likely that a large electorate has information about all the other voters than that a small electorate has.

Тактикалық дауыс беру және стратегиялық тағайындау

Жартылай дауыс беру жүйесі тактикалық дауыс беру арқылы «қолдан келмейтін» дауыстарды азайтуға бағытталған. Көпшілік дауыс беру жүйесінде (немесе «бірінші келген жеңіске жетеді») сайлаушылар көбінесе екі жетекші үміткердің біреуіне ғана дауыс беруге ынталандырылады, себебі басқа үміткерге берілген дауыс нәтижеге әсер етпейді. Жартылай дауыс беру жүйесінде бұл тактика, «тепе-теңдікке келу» деп аталады, кейде қажет емес, өйткені сайлаушының сүйікті үміткері бірінші турда тізімнен шығарылса да, ол екінші турда танымал үміткерге дауыс беріп сайлау нәтижесіне әсер ете алады. Дегенмен, «тепе-теңдікке келу» тактикасы жартылай дауыс беруде де қолданылуы мүмкін – кейде екінші турға қай екі үміткер өтетініне әсер ету үшін келісімге келу қажет. Мұны істеу үшін бірінші турда үш жетекші үміткердің біреуіне дауыс беру керек, дәл сол сияқты көпшілік дауыс беру жүйесінде ең үздік екі үміткердің біреуіне дауыс беру қажет. Жартылай дауыс беру «ығыстыру» деп аталатын тағы бір тактикаға да осал. Бұл тактикада сайлаушылар бірінші турда беделсіз «ығыстырылатын» үміткерге тактикалық түрде дауыс береді, осылайша өздерінің нақты сүйікті үміткерінің екінші турда жеңіске жетуіне көмектеседі. Теория бойынша, «ығыстырылатын» үміткерге дауыс берудің мақсаты – екінші турда өзінің таңдаған үміткеріне қарсы тұру үшін мықты қарсыластың орнына әлсіз үміткердің тізімде қалуын қамтамасыз ету. Бірақ практикада мұндай тактика кері нәтиже беруі мүмкін. Егер көптеген сайлаушылар бірінші кезекте «әлсіз» үміткерге дауыс беріп, бірінші турда жеңіске жететін болса, олардың сайлауалды кампаниясының қарқыны артып, екінші турда да жеңіске жету мүмкіндігі пайда болады, соның салдарынан сайлауды жеңіп алуы мүмкін. Ең болмағанда, олардың қарсыластары «әлсіз» үміткерді қабылдауға мәжбүр болады, әсіресе егер екінші тур бірінші турдан кейін тез өтсе. Жартылай дауыс беруге стратегиялық тізімдеу де әсер ете алады; бұл жағдайда үміткерлер мен саяси фракциялар қосымша үміткерлерді тізімдеу арқылы немесе басқаша тұрған үміткерді алып тастау арқылы сайлау нәтижесіне әсер етеді. Жартылай дауыс беру стратегиялық тізімдеуге бейімделуінің себебі – келіспеушілікке мүмкіндік беруі. Өйткені жеңіске жету мүмкін емесін білетін үміткер, бірінші турдың алдында жарыстан шығып немесе бірінші турда тізімдемеу арқылы екінші турға өздері қолдайтын үміткердің өтуін қамтамасыз ете алады. Үміткерлерді алып тастау арқылы саяси фракция «бөлуші әсерден» аулақ бола алады, яғни үміткер өзінің жақтастарының дауыстарын бөліп алады. Мұның танымал мысалы 2002 жылғы Франция президенттік сайлауында болды, онда солшыл үміткерлер бірінші турда көптеп тізімделгендіктен, олардың барлығы тізімнен шығарылып, екі оңшыл үміткер екінші турға өтті. Керісінше, маңызды фракция мүлдем басқа саяси бағыты бар шағын фракциялардың кампаниясын қаржыландыруға көмектесуге мүдделі болуы мүмкін, нәтижесінде бұл кіші партиялар өздерінің бағытын әлсіретеді.

Runoff voting is intended to reduce the potential for eliminating "wasted" votes by tactical voting. Under the plurality voting system (also known as first past the post), voters are encouraged to vote tactically, by voting for only one of the two leading candidates, because a vote for any other candidate will not affect the result. Under runoff voting, this tactic, known as "compromising", it is sometimes unnecessary because even if a voter's favorite candidate is eliminated in the first round, they will still have an opportunity to influence the result of the election by voting for a more popular candidate in the second round. However the tactic of compromising can still be used in runoff voting—it is sometimes necessary to compromise as a way of influencing which two candidates will survive to the second round. In order to do this it is necessary to vote for one of the three leading candidates in the first round, just as in an election held under the plurality method it is necessary to vote for one of the two leading candidates. Runoff voting is also vulnerable to another tactic called "push over". This is a tactic by which voters vote tactically for an unpopular "push over" candidate in the first round as a way of helping their true favourite candidate win in the second round. The purpose of voting for the push over, in theory, is to ensure that it is this weak candidate, rather than a stronger rival, who survives to challenge one's preferred candidate in the second round. But in practice, such a tactic may prove counter productive. If so many voters give their first preferences to the "weak" candidate that it ends up winning the first round, it is highly likely they will gain enough campaign momentum to have a strong chance of winning the runoff, too, and with it, the election. At the very least, their opponent would have to start taking the so called weak candidate seriously, particularly if the runoff follows quickly after the first round. Runoff voting can be influenced by strategic nomination; this is where candidates and political factions influence the result of an election by either nominating extra candidates or withdrawing a candidate who would otherwise have stood. Runoff voting is vulnerable to strategic nomination for the same reasons that it is open to the voting tactic of compromising. This is because a candidate who knows they are unlikely to win can ensure that another candidate they support makes it to the second round by withdrawing from the race before the first round occurs, or by never choosing to stand in the first place. By withdrawing candidates a political faction can avoid the spoiler effect, whereby a candidate "splits the vote" of its supporters. A famous example of this spoiler effect occurred in the 2002 French presidential election, when so many left wing candidates stood in the first round that all of them were eliminated and two right wing candidates advanced to the second round. Conversely, an important faction may have an interest in helping fund the campaign of smaller factions with a very different political agenda, so that these smaller parties end up weakening their own agenda.

Фракцияларға және кандидаттарға әсері

Екінші турдағы дауыс беру кандидаттарды сайлаушылардың кең ауқымына үндеуге ынталандырады. Өйткені, екінші турда абсолютті көпшілікті қамтамасыз ету үшін кандидаттың, өзінің сүйікті кандидаты сайлаудан шығарылған сайлаушылардың қолдауын алуы қажет. Екінші турда дауыс беру кезінде, дауыс беру аралықтарында, сайлаудан шығарылған кандидаттар мен оларды бұрын қолдаған фракциялар, көбінесе, өз қолдаушыларына екінші турда кімге дауыс беру керектігі туралы ұсынымдар жасайды. Бұл, сайлаудан шығарылған кандидаттардың сайлау қорытындысына әсер ете алатынын білдіреді. Бұл ықпал, қалған екі кандидат пен партиялар, сондай-ақ сайлаудан шығарылғандар арасында саяси келіссөздерге алып келеді, кейде сәтті кандидаттар, сәтті болмағандарға саяси жеңілдіктер жасайды. Осылайша, келісім мен келіссөздерді ынталандыратындықтан, екінші турды түрлі форматта, кейбір кеңесші демократияны қолдаушылар жақтайды. Екінші турдағы дауыс беру бір мандатты округтер үшін арналған. Сондықтан, басқа бір мандатты әдістер сияқты, егер кеңес немесе заң шығару органының сайлауына қолданылса, пропорционалдық өкілдік (PR) тудырмайды. Бұл, кіші партиялардың көптелуіне емес, үлкен партиялардың аз санын құрайтын құрамға алып келуі мүмкін. Іс жүзінде, екінші турдағы дауыс беру көпшілік дауыс беру әдісімен алынған нәтижелерге ұқсас нәтижелер береді және көпшілік жүйесін қолданатын көптеген елдерде кездесетін екі партиялық жүйеге ұқсас жағдайды қамтамасыз етеді. Парламенттік жүйеде, пропорционалдық өкілдік әдістеріне қарағанда, бір партиялық үкіметтер құру ықтималдығы жоғары, ал пропорционалдық өкілдік коалициялық үкіметтерді құруға бейім. Екінші турдағы дауыс беру, сайланған әрбір кандидаттың өз сайлау округіндегі сайлаушылардың көпшілігінің қолдауына ие болуын қамтамасыз ету үшін жасалған, бірақ егер ол құрамды сайлау үшін қолданылса, ұлттық деңгейде осы нәтижені қамтамасыз етпейді. Басқа пропорционалдық емес әдістердегідей, көпшілік мандатты жеңген партия немесе коалиция, елдің барлық сайлаушыларының абсолютті көпшілігінің қолдауына ие болмайды.

Runoff voting encourages candidates to appeal to a broad cross section of voters. This is because, in order to win an absolute majority in the second round, it is necessary for a candidate to win the support of voters whose favourite candidate has been eliminated. Under runoff voting, between rounds of voting, eliminated candidates, and the factions who previously supported them, often issue recommendations to their supporters as to whom to vote for in the second round of the contest. This means that eliminated candidates are still able to influence the result of the election. This influence leads to political bargaining between the two remaining candidates and the parties and candidates who have been eliminated, sometimes resulting in the two successful candidates making policy concessions to the less successful ones. Because it encourages conciliation and negotiation in these ways, runoff voting is advocated, in various forms, by some supporters of deliberative democracy. Runoff voting is designed for single seat constituencies. Therefore, like other single seat methods, if used to elect a council or legislature it will not produce proportional representation (PR). This means that it is likely to lead to the representation of a small number of larger parties in an assembly, rather than a proliferation of small parties. In practice, runoff voting produces results very similar to those produced by the plurality method, and encourages a two party system similar to those found in many countries that use plurality. Under a parliamentary system, it is more likely to produce single party governments than are PR methods, which tend to produce coalition governments. While runoff voting is designed to ensure that each individual candidate elected is supported by a majority of those in their constituency, if used to elect an assembly it does not ensure this result on a national level. As in other non PR methods, the party or coalition which wins a majority of seats will often not have the support of an absolute majority of voters across the nation.

Көпшілік

Екінші турдағы дауыс берудің мақсаты – жеңімпаз кандидаттың сайлаушылардың абсолютті көпшілігінің қолдауына ие болуы. «Бірінші келгені жеңіске жетеді» әдісінде ең көп дауыс жинаған кандидат (жалпы көпшілік) жеңіске жетеді, тіпті ол дауыстардың абсолютті көпшілігіне (жартысынан астамына) ие болмаса да. Екі турлы жүйе осы мәселені шешуге тырысады, екінші турда тек екі үміткерге қатысуға рұқсат беріледі, осылайша біреуі дауыстардың абсолютті көпшілігін алуға тиіс. Сыншылар екінші турдың жеңімпазының алған абсолютті көпшілігінің жасанды екенін айтады. Жедел екінші турдағы дауыс беру және сараланған бюллетень – бұл екі басқа дауыс беру әдісі, олар бірнеше турда нашар үміткерлерді жою арқылы бір кандидатқа абсолютті көпшілікті қамтамасыз етеді. Алайда, үш немесе одан көп күшті үміткерлер болған жағдайда, екінші турдағы дауыс беру кейде басқа екі үміткер таңдағаннан өзгеше жеңімпазға абсолютті көпшілікті береді. Кондорсе әдістерінің жақтастары кандидаттың тек «Кондорсе жеңімпазы» болған жағдайда ғана көпшіліктің қолдауына ие екенін мәлімдей алады, яғни, бір-бірден сайлауда басқа барлық үміткерлерді жеңе алатын кандидат. Екінші турда жеңімпаз кандидат тек бір-бірден сайлауда басқа кандидаттардың біреуімен ғана салыстырылады. Кондорсе жеңімпазы болған жағдайда, кандидат бірінші турда жеткіліксіз қолдау болғандықтан, екінші турда міндетті түрде жеңіске жетеді деп айтуға болмайды. Екінші турды жақтаушылар сайлаушылардың бірінші таңдауы төменгі таңдаулардан маңыздырақ екенін айтады, себебі сайлаушылар шешім қабылдауға ең көп күш жұмсайды. Кондорсе әдістерінен айырмашылығы, екінші турда толық тізімдегі үміткерлердің арасында жоғары нәтиже көрсету, сондай-ақ соңғы жекпе-жекте күшті көрсету қажет. Кондорсе әдістері бірінші таңдау бойынша ең аз қолдауға ие кандидаттардың жеңіске жетуіне мүмкіндік береді және көптеген сайлаушылардың екінші немесе үшінші орынға қоюының ыңғайлылығына байланысты жеңіске жетуі мүмкін.

Практикалық әсері

Шағын сайлауларда, мысалы, ассамблеяларда немесе жеке ұйымдарда, кейде екі турды тікелей бірінен соң бірі өткізу мүмкіндігі болады. Бірақ, көбінесе, ірі мемлекеттік сайлауларда екінші турдағы дауыс беру екі бөлек күні ұйымдастырылады, сондықтан сайлаушылар екі рет дауыс беруге барады және үкімет екі сайлау өткізеді.

Сайлаушылардың шаршауы/басқаруы

Екі сайлаудың өткізілуі әдетте сайлаушылардың қажырына және сайлауға қатысудың азаюына алып келеді, әсіресе екінші турда. Сайлаушылардың қажыры мақсатты түрде сайлаушылардың құқығын шектеу болып табылуы мүмкін.

Шығындар

Екі турлы дауыс беру жүйесіне қарсы ең негізгі сын – салық төлеушінің екі турлы дауыс беруді өткізуге жұмсалатын қаржысы, бір турлы дауыс беруге қарағанда шамамен екі есеге дейін артуы мүмкін. Бұл шығынның дәл екі есе болмауының себебі, мысалы, бірден қорытынды шығару дауыс беру әдісінде дауыс беру машиналарының құны жоғары болуы мүмкін (кем дегенде, осы әдісті көп жерде қолданар болғанша), сондай-ақ дауыстарды санауға кететін уақыттың ұзақтығы сайлау ұйымдастырушыларына қосымша шығын әкелуі мүмкін.

Саяси тұрақсыздық

Екі кезеңді дауыс беру жүйесі екі кезеңнің арасында саяси тұрақсыздыққа әкелуі мүмкін, бұл экономикалық салдарды күшейте түседі.

Есептеу оңай

Кезенді дауыс беруде әр кезеңдегі дауыстарды санау қарапайым және көпшілік дауыс беру әдістеріндегідей болады. Рейтингтік дауыс беру жүйелері, мысалы, дереу кезеңді дауыс беру, ұзақ және күрделі санау процесін қамтиды.

Қолданылуы

Екі турлы жүйе – әлем елдерінде мемлекет басшыларын (президенттерін) сайлаудың ең көп қолданылатын тәсілі. Дүние жүзіндегі 84 ел мемлекет басшыларын тікелей екі тур арқылы сайлайды, ал жалғыз турда көп дауыс алған үміткер жеңіске ие болатын жүйеді тек 21 ел қолданады.

Пайдаланудың басқа үлгілері

Француздық департаменттердегі сайлауларда екі турлы дауыс беру жүйесі қолданылады. Италияда бұл жүйе қала әкімдерін сайлау үшін, сондай-ақ қай партия немесе коалиция қалалық кеңестерде көпшілік үстемесін алатынын анықтау үшін пайдаланылады. АҚШ-та Джорджия штаты көптеген штаттық және федералды лауазымдарды сайлау үшін екі турлы жүйені қолданады, Луизиана штаты Луизиананың алғашқы сайлау жүйесін қолданады, ал Калифорния және Вашингтон штаттары барлық сайлаулар үшін беделді емес ашық алғашқы сайлау нұсқасын қолданады (төменде қараңыз). Тарихи тұрғыдан, бұл жүйе 1871-1918 жылдар аралығында Германия империясында Рейхстагты, 1905-1919 жылдар аралығында Норвегияның Стортингін, 1908 және 1911 жылдардағы Жаңа Зеландиядағы сайлауларда, сондай-ақ Израильде 1996, 1999 және 2001 жылдардағы сайлауларда премьер-министрді сайлау үшін қолданылған.