Кіріспе
Нарықтық жүйе (немесе нарықтық экожүйе) – көптеген нарық қатысушыларына сұраныс пен ұсыныс жасауға мүмкіндік беретін кез келген жүйелі процесс: сатып алушылар мен сатушылардың өзара әрекеттесуіне және мәмілелер жасауға көмектеседі. Бұл тек баға механизмі ғана емес, сонымен қатар реттеу, біліктілік, куәліктер, бедел және есеп айырудың (клиринг) бүкіл жүйесі, ол осы механизмді қоршап тұрып, оны әлеуметтік контексте жұмыс істеуге мүмкіндік береді. Кейбір авторлар «нарық жүйесі» терминін еркін нарық жүйесін ғана білдіру үшін қолданады. Бұл мақалада терминнің жалпы мағынасына назар аударылады, соған сәйкес түрлі нарық жүйелері бар. Нарық жүйелері дауыс беру жүйелерінен өзгеше. Нарық жүйесінде сатып алушылар мен сатушылар үнемі қатысып, тең емес мүмкіндіктерге ие болады; ал дауыс беру жүйесінде кандидаттар сайлаушылардың қолдауын азырақ жиі іздейді. Сонымен қатар: (а) сатып алушылар өздері үшін шешімдер қабылдайды, ал сайлаушылар ұжымдық шешімдер қабылдайды; (б) сайлаушылар әдетте әлеуметтік шешім қабылдауға қатысуын толық біледі, ал сатып алушылар өз әрекеттерінің екінші реттік салдары туралы көбінесе хабарсыз болады; (в) сатып алу шешімдерін қабылдау жауапкершілігі жеке сатып алушыға жүктеледі, ал ұжымдық шешімдер қабылдау жауапкершілігі бөліседі; (г) бір уақыттағы әртүрлі сатып алу шешімдері шектеулі ресурстар жағдайында қабылданады – бір нәрсені таңдау екіншісін таңдау мүмкіндігінен айырады, ал дауыс беру шешімдері мұндай шектеулерге ұшырамайды – бір сайлауда президентке де, судьяға да дауыс беруге болады, бір дауыс екіншісін жоққа шығармайды; (д) қалыпты жағдайларда сатып алушы нақты тауарды сатып алуды таңдайды, сондықтан оның таңдауы ешқашан қайта қарастырылмайды, ал дауыс берудің мәнінде дауыс беруші әртүрлі нұсқалардың арасынан таңдайды және басқа дауыс берушілер оның шешімін өзгерте алады. Дегенмен, нарық пен дауыс беру жүйелері арасындағы өзара әрекеттесу саяси экономиканың маңызды аспектісі болып табылады, және кейбіреулер оларды ажырату қиын деп санайды; мысалы, жиынтық дауыс беру және екінші турда дауыс беру сияқты жүйелерде таңдаудың қарапайым жариялануынан гөрі нарыққа тән сауда-саттық пен келісімдер болады.
Түрлері
Экономикада нарық түрлері зерттеледі. Бұл түрлерде сатып алушылар мен сатушылардың өзара әрекеттесуінің техникалық ерекшеліктерінен гөрі, нақты бір түрдің ірі нарықтарға тигізетін әсері қарастырылады. Көптеген өзара байланысты нарық жүйелеріне және нарықтардың әртүрлі формаларына үлкен сұраныс капитализмнің ерекшелігі болып табылады, ал социализм жақтастары нарықтарды сынап, оларды экономикалық жоспарлаумен түрлі деңгейде алмастыруға ұмтылады. Бәсекелестік – нарық жүйенің реттеуші механизмі. Бұл мақалада нақты бір жүйенің саяси ықпалы немесе нақты бір механизмнің нақты мәселеге қолданылуы талқыланбайды. Нақты өмірдегі нарықтардың нақты түрлері туралы толық ақпарат алу үшін тауар нарықтары, сақтандыру нарықтары, облигация нарықтары, энергия нарықтары, арақ-шарап нарықтары, қарыз нарықтары, коммерциялық нарықтар, онлайн аукциондар, медиа нарықтары, жылжымайтын мүлік нарығын қараңыз. Олардың әрқайсысы өз мақаласында қолданылу ерекшеліктерімен түсіндіріледі және қажет болған жағдайда нарық жүйелеріне сілтеме жасалады. Нарық экономикасының, сондай-ақ еркін кәсіпкерлік экономикасының ең маңызды қасиеттерінің бірі – мемлекеттің шектеулі рөлі.
Сенімнің маңызы
Саяси немесе экономикалық билікке (мысалы, банкке немесе орталық банкке) сенім деңгейі нарықтың сәттілігін анықтауда маңызды рөл атқарады. Нарықтық жүйе, барлық қатысушылар үшін есептік бірліктердің және кейінге шегерілген төлемдер стандартының біркелкі болуын қамтамасыз ету үшін тұрақты ақша жүйесіне тікелей байланысты. Сондай-ақ, осы нарықтық жүйедегі міндеттемелердің толық орындалуы құнды сақтау ретінде қабылдалады, яғни келісімшарт иесі үшін "кепілдік" болып табылады, бұл қолма-қол ақшаны несие берушіден "несие" алуға мүмкіндік береді. Банктердің өзі нарық ретінде, ақша салымдары жасаған несие берушілер мен одан ақша алған қарыз алушылар арасындағы "сенімділікті қамтамасыз етуші" ретінде сипатталады. Банкке осы процесті басқаруға сену экономикалық белсенділікті арттырады. Алайда, сыншылардың пікірінше, осы сенімді теріс пайдалану өте оңай, оны шектеу немесе бақылау қиын (қаржылық циклды қараңыз), нәтижесінде "банкроттықтар" және "жүйеге" деген сенімнің басқа да "кризистері" туындайды.
Сындар
"Бәласыз алаяқтық экономикасы" еңбегінде экономист Джон Кеннет Галбрейт "нарық жүйесі" ұғымын мағынасыздық деп сынап, оны "капитализм" терминін алмастыруға бағытталған, бірақ ешқандай нақты мәлімет бермейтін, аңғыртпа сөз ретінде бағалады.
Сату жүйесі
Маркетинг жүйесі – қоғам мүшелері арасындағы, оның ішінде жеке тұлғалар, фирмалар, қауымдастықтар мен мекемелер арасында қалыптасқан қатынастардың тұрақты үлгісі. Маркетинг, фирманың микромаркетингтік қызметі ретінде, түрлі жағдайларда, мәдениеттерде және елдерде бірдей болуы мүмкін, бірақ маркетинг жүйесі – нақты бір жағдайға тән бірегей нарықтық құрылым (мысалы, Африкадағы ауыл шаруашылығы маркетингі жүйелері). Маркетинг жүйесі – әлеуметтік жүйенің ерекшеленген бір бөлігі. Маркетинг жүйесі – тауарлар мен қызметтердің өндірушілерден тұтынушыларға ағынының әртүрлі үлгілері мәдени тұрғыдан (ерекше) қалай ұйымдастырылғанын көрсететін жалпы термин, ал нарықтық жүйе (Батыстың нарықтық экономикалық жүйесі), көлденең маркетинг жүйесі (екі фирманың бір деңгейдегі ынтымақтастығы) және цифрлық маркетинг жүйесі (орталықтандырылған тарату арнасының нақты бір түрі) – оның жағдайға қарай өзгеретін түрлерін білдіреді. Маркетинг жүйелері көбінесе макромаркетинг ғылымында зерттеледі.
Анықтама
"Агрегатталған маркетинг жүйесі" ұғымы қоғамдық деңгейдегі барлық маркетингтік шараларды білдіреді. Роджер Лейтон маркетинг жүйесін "экономикалық айырбасқа тікелей немесе жанама түрде, жеке немесе бірлескен қатысу арқылы байланысқан, әлеуметтік ортаға енген жеке тұлғалардың, топтардың және/немесе ұйымдардың желісі ретінде анықтайды, олар бірлесіп және/немесе ұжымдық түрде тауарлар, қызметтер, тәжірибелер мен идеялардың ассортиментін ұсыну арқылы тұтынушылар үшін экономикалық құндылық жасайды, бұл тұтынушылар сұранысына жауап ретінде немесе оны күтіп отыру нәтижесінде пайда болады". Маркетинг жүйелері қарапайым немесе күрделі, өрбуге қабілетті немесе мақсатты түрде жоспарланған, кеңістік-уақыттық немесе виртуальды болуы мүмкін; сонымен қатар, олар жиынтық, параллель, символдық, қадір-қасиетке негізделген және пайдакөрушілікке бағытталған болуы мүмкін. Қоғамдық тұрғысынан алғанда, маркетинг жүйесі – өндірілетін тауарлар мен қызметтерден асып түсетін құндылығы бар қоғамдық мүлік болып табылады.
MAS теориясы
Лейтон ұсынған маркетингтік жүйелердің MAS (механизм, әрекет, құрылым) теориясы маркетингтік жүйенің қалыптасуы, бейімделуі және эволюциясының мүмкін көздері мен себептерін түсіндіру үшін әлеуметтік механизмдерге, стратегиялық іс-қимыл салаларына және пайда болатын маркетингтік жүйе құрылымына назар аударады. Әлеуметтік механизмдерге ынтымақтастық, мамандану және өзін-өзі ұйымдастыру кіреді, ал стратегиялық іс-қимыл салалары маркетингтік жүйе қатысушыларының нақты рөлдеріндегі іс-қимылдары мен тәжірибесін қамтиды. Лейтон маркетингтік жүйелердің жергілікті айырбастар кеңейіп, тұрақталғанда, мамандану дамығанда және негізгі құрылымдар ресми түрде бекітілгенде пайда болатынын айтады.
МГСЖ теориясы
MSPG (маркетингтік жүйелерді қоғамдық игілік ретінде қарастыру) теориясы маркетингтік жүйені "қоғамдық игілікке" ұқсас ерекшеліктері бар, мақсатты түрде жобаланған құрылым ретінде түсіндіреді. Осы теория бойынша, маркетингтік жүйені қоғамдық игілік ретінде толыққанды жобалау, оның құрылымдық элементтеріне (мысалы, тауарлар, құндылықтар, айырбастар және процестер) мағына беруге мүмкіндік береді. Сондықтан, мақсатты жобалау нәтижеден бұрын жүзеге асырылады.
Маркетинг жүйелеріндегі символика
Маркетингтік жүйелер күшті түрде символизммен басқарылады.