Көпмандатты сайлау жүйесі

Кіріспе

Көп жеңімпазды сайлау жүйесі

Күмүлативтік дауыс беру (сондай-ақ, жинақтау дауыс беру, салмақты дауыс беру немесе көп дауыс беру) – бірнеше жеңімпазды сайлауға арналған әдіс, ол блокпен дауыс беру немесе бірінші орынды алған жеңіске ие болатын сайлау сияқты сайлаулардағыдан гөрі пропорционалды өкілдікті қамтамасыз етуге бағытталған. Күмүлативтік дауыс беру корпоративтік басқаруда жиі қолданылады, онда оны кейбір (7) АҚШ штаты міндеттейді (мысалы, Миннесота штатының заңнамасы, 302A.111-тарау, 2-бөлім ((d)) қараңыз).

Тарих

Жинақталған дауыс беру 1870 жылдан бастап 1980 жылы оның күшін жойғанға дейін Иллинойс штатының Өкілдер палатасын сайлау үшін қолданылды, сондай-ақ 19-шы ғасырдың соңында Англия мен Шотландияда кейбір мектеп кеңестерін сайлау үшін пайдаланылды. 2012 жылғы наурыз айына қарай, АҚШ-тағы елуден астам қауымдастық жинақталған дауыс беруді қолданады, бәрі де 1965 жылғы Ұлттық дауыс беру құқығы туралы заң бойынша қозғалған істердің нәтижесінде туындады. Олардың ішінде Пейрия, Иллинойс қаласының қалалық кеңесінің жартысы, Чильтон округі, Алабаманың округ кеңесі және мектеп кеңесі, сондай-ақ Амарилло, Техас штатының мектеп кеңесі мен колледж регенттері кеңесі бар. Соттар кейде АҚШ-тағы Дауыс беру құқығы туралы заң бойынша қозғалған сот ісінде залалсыздандыру шарасы ретінде оны қолдануға бұйырады; мұның мысалы 2009 жылы Нью-Йорктің Порт-Честер қаласында болды, онда 2010 жылы сенімділер кеңесіне алғашқы жинақталған дауыс беру сайлауы өтті. + Дауыс беру опциялары Осы сияқты ұпайлық жүйеге негізделген бюллетеньдер жинақталған дауыс беруді пайдаланатын үкіметтік сайлауларда ең көп таралған. Сайлаушыларға әдетте әр бағанаға бір белгі қою нұсқауы беріледі. Жинақталған дауыс беру 1903 жылдан бастап Торонто, Канада қалалық кеңестерін сайлау үшін де қолданылды. «Пропорционалды өкілдікті шолу» (1903 жылғы қыркүйек) оны былай сипаттады: Жинақталған дауыс берудің бір түрі топтық жетекшілер тарапынан опцияларды ұжымдық түрде басымдыққа қою әдісі ретінде қолданылды, мысалы, семинардағы ойын қозғау сессиясынан туындаған идеялар. Бұл тәсіл «көп дауыс беру» деп аталады және номиналды топтық әдістен шыққан болуы мүмкін, ал ол Six Sigma бизнес-басқару стратегиясында ұсынылған көптеген құралдардың бірі болып табылады.

Дауыс беру

Жиынтық дауыс беру бірнеше орынды толтыруға арналған сайлауларда қолданылады. Ол сайлаушыларға орындардың санына дейін бірнеше дауыс беруге мүмкіндік береді, сондай-ақ әр сайлаушыға өзі таңдаған кандидатқа бірнеше дауыс беруге рұқсат етеді. Азшылықтағы сайлаушылар өз дауыстарын бір ғана кандидатқа шоғырландырса, заңнамалық органда өкілдікке ие болу мүмкіндіктері артады. Бұл блоктық дауыс беруден өзгеше, онда сайлаушы бір кандидатқа бірден артық дауыс бере алмайды, ал ең ірі топ, тіпті 50 пайыздан кем болса да, округте сайланған барлық өкілдікті бақылай алады. Жиынтық дауыс беру жүйелері сайлаушылардың таңдауларын белгілеу тәсілдерімен және сайлаушыларға дауыстарын бөлуге рұқсат етілген дәрежесімен ерекшеленеді. Ең қарапайым бюллетеньде тең және біркелкі жиынтық дауыс беру әдісі қолданылады, онда сайлаушы блоктық дауыс беру сияқты таңдаған кандидаттарды белгілейді, ал дауыстар автоматты түрде осы таңдалған кандидаттар арасында тең бөлінеді. Сайлаушылар артықшылықты кандидатқа әртүрлі деңгейде қолдау білдіре алмайды, бұл олардың икемділігін азайтады, бірақ кандидаттар тізімін қолдауды тактикалық тұрғыдан жеңілдетеді. Көп қолданылатын және сәл күрделірек жиынтық дауыс беру жүйесі ұпайлар әдісін қолданады. Бұл әдіс бойынша сайлаушыларға нақты сандағы ұпайлар беріледі, олар көбінесе «дауыс» деп аталады. (Қазіргі уақытта өткізілетін көптеген үкіметтік сайлауларда әр сайлаушының бере алатын ұпайлар саны сайланатын орын санына тең, бірақ бұл тарихи тұрғыдан қатаң ереже емес; шектеулі дауыс беруде сайлаушылар орындардың санынан кем дауыс береді.) Содан кейін сайлаушылар өз ұпайларын бір немесе бірнеше кандидаттар арасында бөледі. Әдетте, бұл сайлаушы қалаған кандидаттың жанында әр ұпайға белгі қою арқылы жасалады. Осыған ұқсас әдіс – сайлаушы әр кандидаттың жанына қажетті ұпайлар санын жазу. Бұл соңғы тәсіл көбінесе белгілі бір бюллетеньде көптеген ұпайларды қамтитын корпоративтік сайлауларда қолданылады, онда сайлаушыға компаниядағы әрбір дауысқа лайықты акциясы үшін бір ұпай беріледі. Алайда, тиісті бағдарламаланған электрондық дауыс беру жүйесі қолданылмаса, мұндай дауыс беру түрінде жазу сайлаушыға бөлінген ұпайлардың сомасына тең екенін қамтамасыз етуді жүктейді. Дегенмен, сайлаушының барлық ұпайларын пайдалануы міндетті емес. Дауыс беру жүйесі сайлаушыға бөлінген сомадан асып кетуге рұқсат бермеуі маңыздырақ. Топтық шешім қабылдауды жеңілдету үшін қолданылған кезде бұл процесс көбінесе «көп дауыс беру» деп аталады. Қатысушыларға стикерлер немесе ұпайлар беріледі, оларды олар нұсқалар тізіміне жапсыра алады, көбінесе бұл топ жасаған идеялар болады. Көп дауыс беру үшін нүктелік стикерлер жиі қолданылатындықтан, бұл процесс сондай-ақ нүктелік дауыс беру деп аталады. Нүктелік әдіс қолданылатын жиынтық сайлауда сайлаушыға бөлінген ұпайлар саны жеңімпаз кандидаттардың санына (толтырылатын орындарға) тең болады. Бұл сайлаушыға барлық жеңімпаз кандидаттарды қолдауды білдіруге мүмкіндік береді, бірақ пропорционалды өкілдікке қол жеткізу үшін бұл талап етілмейді. Егер көптеген сайлаушылар өз дауыстарын бір ғана кандидатқа шоғырландырса, бұл әдіс бір дауыс беру жүйесіне тең болады, онда сайлаушының көп мүшелік округте бір ғана дауысы болады. CV әдісінде әр сайлаушыға бірдей ұпай беруді талап ететін жалпы сайлау теңдігіне қатысты жалпы теңдіктен басқа ештеңе жоқ. Егер белгілі бір сайлаушылар ықпал етуге лайық деп саналса, мысалы, олар компанияның көбірек акцияларына ие болғандықтан, оларға сайлаушы басына көбірек ұпай тағайындалуы мүмкін. Сирек жағдайларда, үкіметтік сайлауларда, мүмкін, сайлаушылар қанаушылық топтың мүшелері болғандықтан, белгілі бір сайлаушыларға көбірек ықпал етудің бұл нақты әдісі қолдау табады; қазіргі уақытта барлық үкіметтік сайлауларда жиынтық дауыс берумен барлық сайлаушыларға тең ұпайлар саны беріледі. Реттік дауыс беруден айырмашылығы, онда сандар сайлаушының кандидаттарды бағалау ретін білдіреді (яғни олар реттік сандар), жиынтық дауыс беруде сандар мөлшерді білдіреді (яғни олар кардинал сандар). Жиынтық дауыс беруде дауыстар ауыстырылмайды және егер әртүрлі кандидаттарға берілсе, бір-біріне қарсы жұмыс істей алады. Сайлаушыларға көбірек ұпай беру оларға жеке кандидаттарды қолдау деңгейін жоғарылатуға мүмкіндік бергенімен, бұл әдістің демократиялық құрылымын өзгертетіні анық емес. Толық дауысты кез келген үлеске барлық кандидаттар арасында бөлуге рұқсат беретін ең икемді бюллетень (бірақ пайдалануға ең оңайы емес) 1-ден артық немесе тең болмайтын үлеске дейін. (Бұл икемділіктің құндылығы күмәнді, өйткені сайлаушылар өз дауысы қайда қажет екенін білмейді.) Жиынтық дауыс беруді жақтаушылар саяси және нәсілдік азшылықтар жақсы өкілдікке ие болуға лайық екенін жиі айтады. Өз дауыстарын таңдаған кандидаттардың шағын тобына шоғырландыру арқылы, азшылықтағы сайлаушылар өкілдікке ие болуы мүмкін, мысалы, қаланың 20% құрайтын ойдағы бірдей топ бес орынның біреуін сайлауға жақсы мүмкіндік алады. Жиынтық дауыс берудің барлық түрлері осы мақсатқа қол жеткізеді (бірақ егер сол азшылықтан екі немесе одан көп кандидаттар бір сайлауда қатысса, дауыс бөлінуі топқа мүмкін өкілдігінен айыруы мүмкін). Корпоративтік ортада жиынтық дауыс беруге қарсылар директорлар кеңесі бөлінеді және бұл компанияның ұзақ мерзімді пайдасына зиян келтіреді деп мәлімдейді. Директорлар кеңесінің кезең-кезеңмен сайлануын пайдалану, әртүрлі фракциялардың өкілдікке ие болу мүмкіндігін азайту арқылы олардың өкілдікке ие болу мүмкіндігін азайтуы мүмкін. Роберттің Жаңартылған Ережелер кітабы, көпшіліктің барлық шешімдерді қабылдау құқығына ие болу принципін бекітеді, «Азшылық топ, тек топ мүшесі болып табылатын бір кандидатқа дауыс беруді үйлестіру арқылы, сол кандидатты кеңестің азшылық мүшесі ретінде сайлауға қол жеткізе алады. Алайда, мүшеге бір кандидатқа бірнеше дауыс беруге рұқсат беретін бұл дауыс беру әдісі, әр мүшеге сұрақ бойынша бір ғана дауыс беруге құқылы екендігінің [АҚШ] парламенттік құқығының негізгі принципін бұзатындықтан, сақтықпен қарастырылуы керек».

Cumulative voting is used in elections where more than one seat is filled. It permits voters to cast multiple votes, as many as the number of seats to be filled, allows each voter to put more than one vote on a preferred candidate. When voters in the minority concentrate their votes in this way for just one candidate, it increases their chances of obtaining representation in a legislative body. This is different from bloc voting, where a voter may not vote more than once for any candidate and the largest single block, even if less than 50 percent, can control all the representation elected in the district. Cumulative voting systems differ both in the ways voters mark their selections and in the degree to which voters are permitted to split their votes. Possibly the simplest ballot uses the equal and even cumulative voting method, where a voter simply marks preferred candidates, as in bloc voting, and votes are then automatically distributed evenly among those preferred candidates. Voters are unable to specify a differing level of support for a more preferred candidate, giving them less flexibility although making it tactically easier to support a slate of candidates. A more common and slightly more complex cumulative voting system uses a points method. Under this method, voters are given an explicit number of points, often referred to as "votes." (In most governmental elections held today, the number of points (votes) that each voter can cast equals the number of seats to be elected, although this is not a hard and fast rule historically; under Limited Voting voters cast fewer votes than the number of seats to fill.) Voters then distribute their points amongst one or more candidates on the ballot. Typically, this is done with a voter making a mark for each point beside the desired candidate. A similar method is to have the voter write in the desired number of points next to each candidate. This latter approach is commonly used for corporate elections involving a large number of points on a given ballot, where the voter is given one set of points for each votable share of stock he has in the company. Unless an appropriately programmed electronic voting system is used, however, this write in ballot type burdens the voter with ensuring that his point allocations add up to his allotted sum. However, it should not be necessary that a voter use up all his allotment. It is more important that voting systems not allow the voter's allotted sum to be exceeded. When used as a facilitation technique for group decision making this process is often called “multi voting”. Participants are given stickers or points which they can apply among a list of options; often these are ideas that were generated by the group. Because dot stickers are commonly used for multi voting, the process is also often called dot voting. In typical cumulative elections using the points method, the number of points allotted to a voter is equal to the number of winning candidates (seats to be filled). This allows a voter potentially to express some support for all winning candidates; however, this need not be required to achieve proportional representation. If many voters each lump their votes just on one candidate, the method becomes equivalent to a single non transferable vote system where a voter has just one vote in a multi member district. Other than general egalitarian concerns of electoral equality, there is nothing in the CV method that requires each voter to be given the same number of points. If certain voters are seen as more deserving of influence, for example because they own more shares of stock in the company, they can be directly assigned more points per voter. Rarely, this explicit method of granting particular voters more influence is advocated for governmental elections outside corporate management, perhaps because the voters are members of an oppressed group; currently, all governmental elections with cumulative voting award equal numbers of points for all voters. Unlike ranked voting where the numbers represent the order of a voter's ranking of candidates (i. e. they are ordinal numbers), in cumulative voting the numbers represent quantities (i. e. they are cardinal numbers). Under Cumulative voting, votes are not transferrable and if placed on different candidates may actually work against each other. While giving voters more points may appear to give them a greater ability to graduate their support for individual candidates, it is not obvious that it changes the democratic structure of the method. The most flexible ballot (not the easiest to use) allows a full vote to be divided in any fraction among all candidates, so long as the fractions add to less than or equal to 1. (The value of this flexibility is questionable since voters don't know where their vote is most needed.) Advocates of cumulative voting often argue that political and racial minorities deserve better representation. By concentrating their votes on a small number of candidates of their choice, voters in the minority can win some representation — for example, a like minded grouping of voters that is 20% of a city would be well positioned to elect one out of five seats. All forms of cumulative voting achieve this objective (although if two or more candidates of that minority run in the same election, vote splitting may deny the group its possible representation). In a corporate setting, challengers of cumulative voting argue that the board of directors gets divided and this hurts the company's long term profit. Using a staggered board of directors can diminish the ability of minority factions to obtain representation by reducing the number of seats up for election at any given time. Robert's Rules of Order Newly Revised, which asserts a principle that the majority should have the right to make all decisions, states, "A minority group, by coordinating its effort in voting for only one candidate who is a member of the group, may be able to secure the election of that candidate as a minority member of the board. However, this method of voting, which permits a member to cast multiple votes for a single candidate, must be viewed with reservation since it violates a fundamental principle of [US] parliamentary law that each member is entitled to one and only one vote on a question."

Дауыс беру әдісінің критерийлері

Салыстырмалы академиялық талдау дауыс беру әдістерінің әдетте белгілі бір дауыс беру критерийлеріне негізделеді. Көп дауыс беру монотондық критерийін, қатысу критерийін, дәйектілік критерийін және кері симметрияны қанағаттандырады. Көп дауыс беру маңызды емес баламалардың тәуелсіздігі, кейін зиян келтірмеу критерийі немесе Кондорсе критерийін қанағаттандырмайды. Ол көпшілік дауыс беру критерийін де қанағаттандырмайды. Роберт ережелерінің жаңадан толықтырылған 11-ші басылымында былай делінген: «Егер пошта арқылы, көпшілік дауыспен, басымдықпен дауыс берумен немесе көп дауыс берумен сайлауды қаласа, бұл туралы нақты айтылуы керек және процедураның қажетті егжей-тегжейлері белгіленуі керек (45-тармаққа қараңыз)». (Көңіл бөліңіз). Роберт ережелері көп дауыс беру процесін сипаттайды. Онда «Азшылық топ, өз күш-жігерін топтың бір мүшесі болып табылатын бір ғана үміткерге дауыс беру арқылы үйлестіре отырып, осы үміткердің басқарма мүшесі ретінде сайлануын қамтамасыз ете алады» делінген. (Көңіл бөліңіз). Осылайша, рұқсат етілген жағдайда көп дауыс беру – дауыстарды жинақтау немесе үйіп қою құқығы, бірақ бұл үйіп қою көпшілік дауыс немесе қатысушылардың көпшілігі сияқты басқа сайлау критерийлерін орындауға немесе жоңқылауға кепілдік бермейді.

Тактикалық дауыс беру

Жиынтық сайлауда дауыс берушілер өз дауыстарын орналастырудың әртүрлі стратегияларын қолдануға болады.

Құбыршылар дауысы

Өз дауыстарыңыздың таралуын шектеу (plumping) CV жүйесінде бір кандидатқа бірнеше дауыс беріп жүзеге асырылуы мүмкін. Бұл сол кандидаттың жеңіске жету мүмкіндігін арттыруға көмектеседі. "Plumper дауыс" мәселесі 18 ғасырдың басында жиі кездесетін, мысалы, Сэр Ричард Чайлд 1710 жылы 90% дауыспен Ессекс округінен сайланды, оның дауысының көп бөлігі "plumper" болып саналды. Бұл оның сайлаушылар арасындағы жоғары беделінің көрсеткіші болды. Оксфорд ағылшын сөздігінде бұл термин былай анықталған: (етістік) "бір ғана кандидатқа дауыс беру, тікелей және ешқандай шектеусіз дауыс беру", (сөйлемде қолданылатын есім) "plumper дауыс – сайлауда бір ғана кандидатқа берілген дауыс (егер сайлаушыда екі немесе одан көп кандидатқа дауыс беру құқығы болса)". Сайлаушылар көбінесе, тіпті барлық дауыстарын ең жақсы көретін кандидаттарына береді.

Тауыс берудің таралуы

Керісінше, дауыстарды тарату бірдей ойлы кандидаттардың сайлану мүмкіндігін арттырады. Сайлаушылардың стратегиясы – жеке кандидаттарға деген қалауларын, олардың жеңіске жету үшін қажетті дауыс санына қаншалықты жақын екендігімен теңестіруі керек. Осыған байланысты, сайлаушыларға түрлі кандидаттардың қолдау деңгейі туралы толық мәліметтерге ие болу пайдалы, мысалы, қоғамдық пікір сауалнамалары арқылы.

Бір рет өткізілетін дауыспен салыстыру

Бірыңғай ауыстырылатын дауыс (ББД) әдісін қолдаушылардың кейбірі ББД-ны үлесті дауыспен жинақталған дауыс берудің бір түрі деп сипаттайды. Айырмашылығы – ББД әдісінің өзі сайлаушылардың басымдық ретімен таңдау жасалған бюллетеньдері мен басқа сайлаушылардың таңдауларының өзара әрекеттесуіне сүйене отырып, үлестерді анықтайды. (ББД-ның толық дауыс беру нысаны үлесті дауыс беруді пайдаланбайды.) Жинақталған дауыс беру кезінде сайлаушы өзінің дауыстарын осылай бөлуі мүмкін, бұл оның ең жақсы таңдауына зиян келтіруі мүмкін. ББД бюллетенінің басымдық ретімен таңдау форматы сайлаушыларға өздерінің ең жақсы таңдаған үміткерлерге зиян келтіретіндей етіп дауыстарын бөлуге мүмкіндік бермейді. Өйткені ББД-ның көптеген жүйелерінде бірінші таңдау кандидат сайланған немесе іріктелген кезде ғана екінші таңдау қарастырылады. Жинақталған дауыс беру кезінде кейбір кандидаттарға жеңіске жету үшін қажеттіден артық дауыс беріп, дауысты бірнеше кандидаттарға бөліп, нәтижесінде ешқайсысы жеңіске жете алмайтын жағдай туындауы мүмкін, яғни дауыстар ысырапқа салынуы мүмкін. ББД бойынша, жағдайларға байланысты, артық дауыстар сәтті кандидаттардан алынып, дауыстар аз кандидаттардың артына шоғырландырылып, белгілі бір дауыс беру тобының өкілдігін қамтамасыз етуге болады. Кейбір дауыс беру жабдықтарында ЖД-ны санау қиын, бірақ егер сайлаушылар өздерінің таңдаған кандидаттарының қайсысына көбірек дауыс қажет екеніне сенімді болмаса, стратегиялық тұрғыдан олар үшін оңайырақ. Бұл сондай-ақ жарамсыз дауыс беруді жоққа шығарады, бірақ практикалық тұрғыда, әдетте юрисдикция белгілер санын даулы орындардың санымен шектеуі мүмкін.