Кіріспе

Армения патшасы және христиан дінінің әулиесі (шамамен 250 – 330 жж.)

ІІІ Тиридат (шамамен 250 – 330 жж.), сондай-ақ Ұлы Тиридат немесе IV Тиридат деп те аталады, шамамен 298–330 жылдар аралығында Арменияның Аршақ патшасы болды. IV ғасырдың басында (дәстүрлі датасы 301 жыл) Тиридат христиан дінін Арменияның мемлекеттік діні деп жариялады, осылайша Армения патшалығы христиан дінін ресми түрде қабылдаған алғашқы мемлекет атанды.

Атауы

Тиридатес есімі парфян тіліндегі Трдат есімінің грекше түрі, "Тир жасаған" деген мағынаны білдіреді. Тир Авестада кездеспесе де, зороастризм дінінде маңызды язата (періштелік құдай) болып саналады. Бұл есім грек тілінде басқа да түрлерде кездеседі, мысалы, Тердатес, Теридатес, Теридатиос және Тиридатиос. Сирия тілінде ол Турадатис, ал латын тілінде Тиридатес деп аталады.

Ерте балалық шағы

Тиридат III Арменияның Хосров II-нің ұлы болды, соңғысы 252 жылы Ардашир I-нің бұйрығымен Анак есімді парфяндық агент өлтірді. Тиридаттың кем дегенде бір әпкесі болды, Хосровидухт есімді, және ол әкесінің әкесі, Арменияның Тиридат II-нің құрметіне аталды. Анак отбасының көп бөлігімен бірге тұтқындалып, жазаланды, ал оның ұлы, Григорий Ағартушы, Каппадокиядағы Кесарияда қорғалды. Тиридат таққа жалғыз мұрагер болғандықтан, әкесі өлтірілгеннен кейін, ол әлі нәресте кезінде Римге апарылды. Ол Римде тәрбиеленді және тілдерді, сондай-ақ әскери тактиканы жақсы меңгерді; оған қоса, рим құқығын толық түсінді және бағалады. Армян тарихшысы Мовссес Хоренаци оны жауларына қарсы шайқасқа қатысқан, көптеген шайқастарда жеңіске жетекшілік еткен күшті және батыл жауынгер деп сипаттайды.

Патшалық

270 жылы рим императоры Аврелиан шығыс майданда сасанидтермен шайқасып, оларды кері шегіндіруге қол жеткізді. Тиридат, қазіргі парсылар басып алған Армения тағының нағыз мұрагері ретінде Арменияға келіп, жылдамдап әскер жинап, 298 жылы жауды елден қуды. Біраз уақытқа Тиридаттың бағы жанға жақсы тиді. Ол жауларын қуған ғана емес, әскерін Ассирияға дейін жеткізді. Ол кезде Парсы империясы дүрбелеңде болды. Ормуз бен Нарсес есімді екі бауырлас таққа таласып, патшалық үшін күресті. Алайда, азамат соғысы көп ұзамай аяқталып, Нарсес Парсының патшасы ретінде мойындалды. Нарсес содан кейін барлық күшін шетелдік жауларға қарсы жұмсады. Бұл кезде күштердің арасындағы теңдік бұзылды. Тиридат тағы да римдіктерге қашып өтті. Рим-Армения одағы, әсіресе Диоклетиан империяны билеген кезде нығайды. Бұған Тиридаттың тәрбиесі, парсылардың үздіксіз шабуылдары және Анакның оның әкесін өлтіруі себеп болуы мүмкін. Диоклетианның көмегімен Тиридат парсыларды Армениядан ығыстырды. 299 жылы Диоклетиан Армения мемлекетін жартылай тәуелсіз және протекторат статусына қалдырды, мүмкін оны парсылардың шабуылына қарсы қорғаныс қабаты ретінде пайдалану үшін. 297 жылы Тиридат Ашхен есімді аланиялық ханшайымға үйленді, олардан үш бала дүниеге келді: Хосров III есімді ұл, Саломе есімді қыз және Армения Апостол Шіркеуінің ертерек католикостарының бірі болған Әулие Хусик I-ге үйленген тағы бір қыз.

Қайта құру

Патша мен ұлттың дінге айналуы туралы дәстүрлі әңгіме негізінен Агатангелге жатқызылған V ғасырдағы армян тарихына негізделген. Онда Анақтың ұлы, Грейс Аңғартушы туралы айтылады. Ол мәсіхші болып өскен, бірақ әкесі жасаған күнәсі үшін өзін кінәлі сезінген, армян әскеріне қосылған және патшаның хатшысы болып жұмыс істеген. Армениядағы христиан діні 3 ғасырдың аяғында берік негізге ие болды, бірақ ұлттың көпшілігі әлі де зороастризмді ұстанды. Тиридат та ежелгі құдайларға табынып, солардың бірі болған. Зороастризм дінінің бір рәсімінде Тиридат Григорийге Эризадағы Анахит құдайының мүсініне гүл шоғын қоюды бұйырды. Грегори христиандық сенімін жариялап, бас тартты. Бұл патшаны қатты ашуландырды. Оның ашуы бірнеше адам Григорийдің шын мәнінде Тиридаттың әкесі өлтірілген сатқын Анақтың ұлы екенін мәлімдегенде ғана күшейді. Грегори азаптап, ақырында жер астындағы терең жер астындағы Қор Вирапқа лақтырылды. Грегорий түрмеде отырған жылдары Гайана бастаған монах қыздар тобы Римнің мәсіхшілікті қудалауынан қашып, Арменияға келді. Тиридат бұл топ туралы және оның бір мүшесі Рипсиме туралы естіді. Ол оларды сарайға алып келіп, сұлу қызға үйленуге талап етті, бірақ ол бас тартты. Патша бүкіл топты азаптап өлтірді. Осы оқиғадан кейін ол ауырып, аңыз бойынша, орманды мақсатсыз айналып жүрген жабайы шошқаның мінез-құлқын қабылдады. Хосровидукттің түсіне түскенде, Григорий тұтқында тірі екен, патшаны тек ол ғана сауықтыра алды. Осы уақытқа дейін оның тұтқында болғанына 13 жыл болды, оның тірі қалуының мүмкіндігі өте аз еді. Олар оны алып келді, бірақ тамақ жемегеніне қарамастан, ол әлі де тірі еді. Оны өмірінде сақтап қалған мейірімді әйел болды. Ол күн сайын Қор Вирапқа нан лақтырып тұратын. Тиридатты Григорийге алып келіп, ауруынан керемет түрде сауықтырады. Емдеудің құдіретіне сенген патша мәсіхшілікті дереу мемлекеттік дін деп жариялады. Осылайша Армения христиандық деп аталатын патшалыққа айналып, христиан дінін ресми түрде қабылдаған алғашқы мемлекет болды. Тиридат Григорийді Армения апостол шіркеуінің католикосы етіп тағайындады. Мәсіхшілікті қабылдауы әрмен тарихындағы маңызды оқиға болды. Зороастризмді зерттейтін Мэри Бойстың айтуынша, Арменияның арсацидтері Арменияны христиандыққа айналдырған, бұл Сасанидтерге қарсылық білдірген.

Билік етудің қалған кезеңдері

Зороастризм дінінен христиан дініне көшу оңай болған жоқ. Тиридат жиі күш қолданып, халыққа бұл жаңа дінді таңуға тырысты, және зороастризм армян халқының арасында тереңге сіңгендіктен көптеген қарулы қақтығыстар орын алды. Патша әскері мен зороастрийлердің арасында нағыз шайқас болды, нәтижесінде көп құдайлылардың әскери күші әлсіреп қалды. Тиридат өмірінің қалған бөлігін барлық ежелгі сенімдерді жоюға жұмсады, соның салдарынан көптеген мүсіндер, ғибадатханалар мен жазбалар жойылды. Осының нәтижесінде, ежелгі армян тарихы мен мәдениеті туралы жергілікті дереккөздерден аз ғана мәлімет сақталған. Патша дінді тарату үшін тынымсыз еңбек етіп, 330 жылы қайтыс болды. Мовс Хоренаци нахарарлар отбасыларының бірнеше мүшелері Тиридатқа қарсы құлық жасап, оны улағандарын айтады. Тиридат III, Ашхен және Хосровидухт Армян Апостолдық шіркеуінің және барлық Шығыс Православ шіркеулерінің қасиетті тұлғалары болып саналады, ал олардың мерекесі Ұлы оразадан кейінгі бесінші жексенбіден кейінгі сенбі күні тойланады. Осы мереке күні "Патшаларға" гимні орындалады. Олардың мерекесі көбінесе 30 маусымға жақын уақытта болады.