Кіріспе

Ежелгі Мысыр патшасы және перғауын Хуни (негізгі оқылуы белгісіз) - Ежелгі Мысыр патшасы, Ежелгі патшалық кезеңіндегі Мысырдың Үшінші династиясының соңғы перғауыны. Турин патшаларының тізіміне сәйкес, ол 24 жыл билік жүргізді, ол б.з.д. Хунның үшінші династияның соңғы патшасы ретінде хронологиялық орны өте сенімді, бірақ 3-ші династияның соңында билеушілердің кезектілігі туралы белгісіздік бар. Сондай-ақ, ежелгі тарихшы Манетонның "Египет" атты еңбегінде оны қандай грекше атағаны белгісіз: көбінесе Винфрид Бартаның ұсынысы бойынша Ахес болуы мүмкін. Көптеген египтологтар Хуни патша Снеферудің әкесі және тікелей алдыңғысы болды деп санайды, бірақ басқа ғалымдар бұл туралы күмән келтіреді. Ғалымдар Хуниді Мысыр тарихындағы шатастыратын тұлға ретінде қарастырады, өйткені ол мысырлық дәстүрлерде ұзақ уақыт бойы есте сақталған, бірақ оның билігінен сақталған құжаттар, заттар немесе ескерткіштер өте аз. Хуни Сакарадағы L6 мастабасында да расталған, ол ресми Метженге тиесілі және 3-ші династияның соңымен байланысты. Сол жерде Hw деген патшалық есім жазылған жазу табылды. ТНЖСТ. hw ("Hut nisut hu") - Хунь. Хуни Палермо тасының артқы жағында 5-ші династияның патшасы Нефериркаре Какайдың билігіне қатысты бөлімде аталған, ол Хуни культі үшін мәйітхана салған. Алайда ғибадатхана әлі табылмаған. Қазіргі уақытта көптеген ғалымдар бұл үзінді Хуни 3-ші династияның соңғы патшасы және король Снефрудың (4-ші династияның алғашқы билеушісі) тікелей алдыңғысы болды деген теорияны нығайтады деп санайды.

Хунидің аты

Хунидің жеке басын анықтау қиын, өйткені оның есімі көбінесе картюш есімі ретінде және әртүрлі нұсқаларда беріліп келеді. Оның аты туралы ең алғашқы сөз Елефантиннен алынған гранит пішінде кездеседі, ол осы уақытқа сәйкес болуы мүмкін. Әйтпесе, Хунидің картюшінің ең алғашқы көріністерін 5-ші династияға жататын Палермо тасы P1 және 13-ші династияның Приссе папирусында табуға болады. Хунидің карточкасы 19-шы династияға жататын Саккара патшаларының тізімі мен Турин канонында да кездеседі. Абидос патшаларының тізімі де 19-шы династияға жатады, бірақ оның ішінде Хунның есімі жоқ, оның орнына египтологтарға белгісіз Неферкара I-ді береді. Оның аты-жөнінің оқылуы мен аудармасы да дау тудырады. Жалпы, оның есімінің екі негізгі нұсқасы бар: ескі нұсқасы (жоғалған) түпнұсқаға жақын және жас нұсқасы, ол Рамсейдтің түсіндірмелері мен қате оқылымдарына негізделген сияқты. Үшінші династияның аяқталып, төртінші династияның басталған кезіндегі Хунидің билік құрған патшалардың отбасылық желісіндегі генеалогиялық орны өте талас тудырады. Қазіргі және кейінгі құжаттарда Хуни мен оның ізбасары Снефру бір сөйлемде, әрқашан тікелей кезекпен аталады. Сондықтан египтологтар мен тарихшылар Хунидің Снефрумен туысы болуы мүмкін деп санайды. Бұл оқиғаның басты кейіпкері - Снефруның патша анасы, патшайым Мересанх I. Ол патшайым деген атаққа ие болды, бірақ қазіргі уақыттағы ешқандай дерек оның есімін Хунидің қызы немесе әйелі деген атақпен байланыстырмайды. Бұл жағдай Хуни мен Снефру арасындағы отбасылық қарым-қатынасқа күмән тудырады. Бүгінде ғалымдардың көбісі "Египет туралы" деген еңбегінде Снефрудың таққа отырғанынан кейін Мысыр билігін басқа патша әулеті иеленіп, жаңа династияның пайда болғанын айтқан тарихшы Манетонға сенуді жөн көреді. Хунның мүмкін болатын әйелі - Елефантиннен алынған сыра құмыраларына қара сиямен жазылған есімі бар Джефатнебти патшайым. Оның есімі hetes сceptre-дің үлкені деген атауға ие, бұл оны патшайымның әйелі етеді. Гюнтер Дрейердің түсіндірмесіне сәйкес, Джефетнебтидің өлімі Хуни патшаның билігі кезіндегі бірнеше оқиғалармен бірге аталады, бірақ жазуда оның аты аталмаған. Дрейер бұл жазбалар Хунидің билігінің 22 жылына қатысты екеніне сенімді, өйткені Турин каноны оған 24 жыл билік еткенін және археологиялық тұрғыдан дәлелденгендей, үшінші династияның патшасы осынша уақыт билік жүргізген жоқ. Алайда Дрейердің түсіндірмесі көпшілікпен қабылданбайды. Алайда Вольфганг Хелк пен Вильфрид Зейпель сияқты ғалымдар бұл теорияға күмәнмен қарайды. Олардың пікірінше, Хетефердің атағы оның өмірінде кімге тұрмысқа шыққандығын нақты көрсетпейді.

Билік

Хунидің тақта отырған уақыты туралы ештеңе де белгісіз. Туриндік канон бойынша Хуни 24 жыл билік еткен, бұл ғалымдар арасында кеңінен танылған. Оның билік еткен кезінен діни немесе әскери іс-әрекеттер туралы мәлімет жоқ. Хунидің кезінде қала құрылысының және қала негіздерінің болуы мүмкін тағы бір нұсқасы тарихи Эхнас қаласының (бүгінгі таңда Гераклеополис Магна деп белгілі) атауында жасырын болуы мүмкін. Вольфганг Хельк бұл қаланың Ескі патшалық атауы Ненж нисвт болғанын және бұл атау дәл Хунидің картюш есімімен бірдей иероглифтермен жазылғандығын атап өтті. Осылайша, ол Хунниді Эхнастың негізін қалаушы ретінде ұсынады. Сонымен қатар, Метженнің қабір жазуында Летополис деген атпен жерлеу аймағы туралы айтылған. Бұл ғимаратты археологтар әлі таппаған. Өлгеннен кейін Хуни көп уақыттан бері мәйітке табынушылыққа ие болған көрінеді. Хуни қайтыс болғаннан кейін жүз жылдан астам уақыт өткенде жасалған Палермо тасында Хунидің жерлеу ғибадатханасына жасалған сый-тартулар туралы айтылған. Хунь есімі Приссе папирусында да кездеседі. Бұл папирус Хуньдің 12 патшалық дәуірінде жазылғандықтан, оның өлімінен кейін де ұзақ уақыт бойы есінде сақталғанын дәлелдейді. Пирамиданың айналасын мұқият зерттеуден кейін бірнеше қабір жазулары мен "патша Снефрудың ақ пирамидасының сұлулығын" мадақтаған зыяратшылар граффитилері табылды. Олар сондай-ақ Снефру мен "оның әйелі Мересанх І" - ге дұға етуді талап етеді. Сонымен қатар мастабалар патша Снефрудың тұсында салынған. Хунидің есімі әлі пирамиданың қасында табылған жоқ. Бұл көрсеткіштер египтологтарды Мейдум пирамидасы ешқашан Хунидің емес, Снефрудың жетістігі, cenotaph ретінде жоспарланған және салынған деген тұжырымға әкелді. Рамессид граффитилері ақ әктас қаптамасының 19-шы династия кезінде әлі де бар екенін және сол кезеңнен кейін баяу құлағанын көрсетеді. Қалған әк тас қаптамасы мен алғашқы ішкі қабаттар Жаңа патшалық кезеңінде және Рим кезеңінде тоналған. Бұл тәжірибе христиандық және исламдық дәуірлерде, әсіресе 12 ғасырдағы арабтардың құрылыс жұмыстары кезінде жалғасты. Араб жазушылары Мейдум пирамидасын "бес сатылы тау" деп сипаттаған. Ақырында бірнеше аймақтық жер сілкінісі ескерткішке зақым келтірді. Сонымен қатар, Рейнер Штадельман сияқты египтологтар Ескі патшалық кезінде билеушілер үшін алдыңғысының қабірін тартып алу немесе аяқтау әдеті болмағандығын айтады; оны алмастырған патша тек алдыңғысының қабірін көму және мөрлеумен айналысты.

Лепсий пирамидасы I

Әбу Раваштан құмнан жасалған, бастапқыда Хафраның пішініне тең болатын құпия пирамида табылды және Карл Ричард Лепсиус оны пирамидалар тізіміне І пирамида ретінде енгізді. Пирамида 1840 жылдары қазба жұмыстары кезінде қираған үйіндіге айналған: тек кірпіш қабаттары ғана қалды. Алайда Лепсиус төрт бұрышты бөлмеге апаратын тар дәлізді тапты. Оның ішінде ол тастан қалың қиылып жасалған саркофагты тапты. Лепсиус пирамиданың III династияның аяғында пайда болғанын және оның Хуни патшамен байланысы бар екенін айтты. Бүгінде бұл теория енді қабылданбайды. 1989 жылы египетші Набил Суелим пирамиданы толығырақ зерттеп, оның кішкентай саз кірпіштерден жасалғанын, ішкі өзегінің төрттен бір бөлігі табиғи жыныстан қазылғандығын анықтады. Тастың өзінде 5 және 6 династияға жататын бірнеше тас кескен қабірлер бар. Суелим және басқа египтологтар, мысалы Тоби Уилкинсон, патша пирамидасының құрылысы аяқталғаннан кейін 300 жылдан аз уақыт ішінде толықтай жойылып, тек қарапайым жартастан жасалған қабірлерге қайта пайдаланылуы таңқаларлық болар еді деп атап өтті. Сонымен қатар, ол пирамиданың ерекше географиялық орналасуын атап өтті: Ескі патшалық пирамидалары әдетте биік жерлерде салынған, ал Лепсий I пирамидасы жазық жерде орналасқан. Осылайша, осы ескерткішті 3-ші династияның аяғына дейінгі уақытпен белгілеу енді қол жетімді емес сияқты.

Діни сатылы пирамидалар

Нил өзені бойында орналасқан бірнеше шағын сатылы пирамидалар да Хунидің еңбегі деп есептеледі. Бұл шағын пирамидалар діни қызмет атқарып, патшалық иеліктердің маңыздылығын көрсетті. Олардың ішінде ішкі бөлмелері де, жерлеу орындары да болған жоқ. Олардың бірі Элефантин аралының шығыс шетінде орналасқан, ал 1909 жылы жақын маңдағы Гунь есімі жазылған гранит пішінді конус табылған. Сондықтан, осы шағын пирамиданы ғана Хуннидің қолынан шыққан деп айтуға болады. Алайда, Анджей Цвик сияқты кейбір ғалымдар бұл атрибуцияны күмәнмен қарастырады, өйткені Хуни гранит конусы кейіннен қолданылған болуы мүмкін, өйткені рамессид діни қызметкерлері Ескі патшалық кезеңіндегі діни орындарды қалпына келтірді. Ескі патшалық билеушісімен тікелей байланыстыра алатын жалғыз қадамдық пирамида - Файюм оазисінде орналасқан Сейла пирамидасы деп аталатын шағын қадамдық пирамида. Пирамиданың алдында Снефру есімі жазылған екі үлкен стела табылған, бұл оның құрылысына жауапты патшаны көрсетеді. Снефру Хунидің тікелей мұрагері болғандықтан, бұл 3-ші және 4-ші династиялар арасындағы ауысу кезінде діни пирамидалар шынымен де салынғандығын білдіруі мүмкін.

Жерлеу

Хунидің жерленген жері әлі белгісіз. Мейдум пирамидасын есептен шығаруға болмайтындықтан, египтологтар мен археологтар бірнеше балама жерлеу орындарын ұсынады. Жоғарыда айтылғандай, Райнер Штадельманн мен Мирослав Вернер Зәует-эль-Ариандағы Қабат пирамидасын Хунидің қабірі деп ұсынады, себебі олар Хуниді Хабамен теңестіреді, ал Хаба Қабат пирамидасымен тығыз байланысты, өйткені оның Хорус аты жазылған бірнеше тас тостаған айналасындағы некропольде табылды. Балама ретінде, Штадельманн Меидумдағы үлкен мастабаны Хунидің жерленген орны ретінде қарастырады. Мастаба М17 бастапқыда шамамен ұзындығы және ені, ал биіктігі болған. Жер үстіндегі бөлігі күйдірілмеген саз кірпіштерінен тұрғызылып, Меидум пирамидасының екінші құрылыс кезеңінен қалған қиыршықтармен толтырылған. Жер асты құрылымында терең шахта, дәліз, сондай-ақ бірнеше ірі шіркеулер мен нишалар бар. Қабір бөлмесі көне заманда тоналып, барлық әшекейлері жойылған немесе ұрланған. Ірі, дөңгелектелген саркофагта зор күйреуге ұшыраған мумияның қалдықтары сақталған. Штадельманн мен Петер Яноши пікірінше, мастаба Снефру патшаның таққа мұрагері ретінде қайтыс болған ханзаданың қабірі немесе Хунидің өзінің жерленген орны болуы мүмкін. Ал Мирослав Барта Оңтүстік Абусирдегі AS 54 мастабасын Хунидің ең мүмкін жерленген орны деп санайды. Бұл Хунидің *нисвт бити* атағын көрсететін жылтыратылған магнезит тостағанның табылуымен байланысты. Мастабаның өзі бұрын өте үлкен болған және ірі нишалар мен шіркеулерді қамтыған. Онда сонымен қатар көптеген жылтыратылған табақтар, құмыралар мен урналар да болған. Қайшылығы, барлық ыдыстар әшекейсіз, объектілерде сиямен жазылған жазу немесе ойылған суреттер табылған жоқ. Осылайша, нағыз иесінің аты әлі белгісіз. Тек бір ыдыста Хунидің аты анық көрінеді, ал қалғандарында шағын іздер ғана бар. Барта мастабаның иесі екі нұсқа болуы мүмкін деп есептейді: Хуни заманындағы ханзада сияқты жоғары лауазымды шенеунік немесе Хунидің өзі.

Мәдениетте

Хуни билігінен Снеферу билігіне өтуі, Кагемни нұсқауларының (көне египеттік даналық әдебиетінің нұсқаулық мәтіні) көркем уақытты белгілеу үшін айтылады.