Маркиза де Ламбер: Француз жазушысы және салон иесі

Кіріспе

Француз жазушысы және салонгер (1647 1733) Анна Тереза де Маргуен де Курсель (1647 1733 жылдың 12 шілдесі), үйленгеннен кейін Мадам де Ламберт, Маркиза де Сент-Брис болды, және жалпыға белгілі Маркиза де Ламберт, француз жазушысы және салонгер. Регенция кезінде, герцогиня дю Мэннің соты, Шато-де-Сёо, еріншекпен көңіл көтеретін кезде, ал Орлеан герцогының соты, Корольдік сарайында, өзін-өзі ыпласлыққа арнаған кезде, маркиза де Ламберттің салоны сол кездегі цинизм мен еріншекке қарсы реакция ретінде әдептілік пен жақсы дәмі ғибадатханасы ретінде өтті. Сол кездегі мәдениетті адамдар үшін "Ұлы ғасырдың" қадір-қасиеті мен жоғары санаты әлі де ауа-райымен бірге болған атақты "сүйсенбілерге" кіру - шынайы құрмет еді.

Өмірбаян

Этьен де Маргуен де Курселльдің жалғыз қызы және оның әйелі Моник Пассар, Анн Тереза де Маргуен де Курселль Парижде дүниеге келді және қайтыс болды. Ол үш жасында, 1650 жылы, Париждің салық сотының қызметкері болған әкесі қайтыс болды. Оны әдебиетке деген сүйіспеншілігін ұялататын әдебиетші Франсуа Ле Койньо де Башумон, әдебиетші әпкесі, әпкесі мен оның екінші күйеуі тәрбиеледі. Оның досы Бернард Ле Буйер де Фонтенеллдің айтуынша, жас кезінде "Ол жастық шақтағы қызығушылықтардан жасырынып, жеке оқыды және өзіне ең қатты әсер еткен нәрселердің үзінділерін өз бетінше жаза бастады. Бұл адамның жүрегіне қатысты неғұрлым жұмсақ ойлар немесе сөздерді шеберлікпен бұру, бірақ көбінесе ойлар болды". 1666 жылы 22 ақпанда ол Генри де Ламбертке, маркиз де Сент-Бриске, генерал-лейтенант және Люксембург губернаторы болуға тиіс болған көрнекті офицерге үйленді. Олардың одақтастары өте бақытты болды және олардың екі баласы болды: ұлы Анри Франсуа (1677 1754) және қызы Мари Тереза (1679 1731), ол үйленгеннен кейін граф Сент-Оляр болды. Маркиза де Ламбер 1686 жылы жесір болып, екі жас баласын өсірді, сонымен бірге күйеуінің отбасына қарсы ұзақ және қиын сот процестерін жүргізді. 1698 жылы ол қазіргі Ұлттық кітапхананың жанында Ришелье көшесіне орналасқан Неверс қонақ үйінің солтүстік-батыс жартысын жалға алды. 1710 жылдан бастап Роберт де Котттің әсем қонақ бөлмесінде өзінің әйгілі әдеби салонын ашты. Досы Аббат де Ла Ривьердің айтуынша, "Ол өсіру мен ақыл-ойының құрбаны болды, ауру оны кенеттен ұстады және ол өлгенге дейін емсіз қалды". Ол аптасына екі рет қонақтарды қабылдады: сейсенбіде әдеби адамдар және сәрсенбіде жоғары қоғам, бірақ екі әлемнің арасында өткір кедергі орнатуға ұмтылмады; керісінше, ол әдебиетке жақсы туылғандарды қызықтырып, жазушыларды қоғамның артықшылықтарымен таныстыруды ұнатады, ал тұрақты қонақтар бір күннен екіншісіне шектеусіз өтуі мүмкін. Сейсенбі күндері сағат 13.00-де басталатын. Өте жақсы кешкі астан кейін философиялық немесе әдеби тақырыпта "академиялық конференциялар" өтті. Саяси және діни талқылауға мүлдем тыйым салынды. Әр қонақ өз ойын білдіруі немесе соңғы шығармаларынан үзінділер оқуы керек еді; жиналыстың таңертеңінде, "жұрт кешке арналған ақыл-ойымен дайындалды", - дейді Аббе де Ла Ривьер. Үйдің әйелі "сұмдықтың іскерлік кеңсесі" деп аталатын сыншыларға басшылық жасады. Ол жазушыларды ең жоғары моральдық тонға шақырды және идеялардың қозғалысын жаңа әдеби формаларға бағыттауға ықпал етті: оның салонынан Антуан Гудар де ла Моттің үш бірлікке, өлеңге және Гомерге шабуыл жасады, оны мадам де Ламберт жайсыз деп санайды; бұл оған Анна Дасье, Отец д Оливетт немесе Валинкур сияқты классикалық жазушылардың жақтастарын қабылдауға кедергі болмады. Маркиза де Ламбер әлеуметтік жағынан консервативті емес еді. Ол Монтескьедің сатирикалық парсы хаттарын қорғады және автордың Француз академиясына сайлануына қол жеткізді. Ол Адриен Лекувр немесе Мишель Барон сияқты актерлерге есігін ашқан алғашқы қоғам әйелдерінің бірі болды. Фонтенел мен Ходар де ла Мотте оның атақты салонының ұлы адамдары болды, онда сондай-ақ Мария Кэтрин д'Оульной, ақын Кэтрин Бернард, Брагелон абысы, Буффьер ата, Шоиси абысы, Дасье ханым, математик Дортус де Майран, Фенелон, Хено, Мариво, Монтескье, адвокат Луи де Саси (Маркизаның сүйіктілерінің бірі), Маркиз де Сент-Оляр, Барон Сталь ханым, 1733 жылы маркизаның қонақтарын қабылдаған Тенцин абысы немесе Терассон абысы. Маркиза де Ламбердің салоны Француз академиясының антагорасы ретінде белгілі болды. Маркиз Аргенсонның айтуынша, "Ол Академия мүшелерінің жартысын сайлауға әкелді". Фонтенелдің айтуынша, мадам де Ламберт "жұмысқа тек өз достарына қызмет етуге ынталы болды, олардың өтінішіне де, олардың мұқтаждықтарын қорлықпен көрсетуіне де күтпеді; бірақ жақсы іс-әрекет, тіпті ол байланысы жоқ адам үшін де, оны әрқашан қатты қызықтыратын, ал жағдай ерекше қарама-қайшы болуы керек, ол берілмеу үшін. Кейбір жағымсыз нәтижелер оның жомарттық оны өзгерткен жоқ, және ол әрқашан бірдей дайын болды тәуекелге жақсылық жасау".

The only daughter of Étienne de Marguenat, Seigneur de Courcelles, and his wife, Monique Passart, Anne Thérèse de Marguenat de Courcelles was born and died in Paris. She lost her father, an officer of the fiscal court of Paris, in 1650, when she was just three years old. She was raised by her mother, who was distinguished by the lightness of her habits, and by her mother's second husband, the literary dilettante François Le Coigneux de Bachaumont, who instilled in her a love of literature. At a young age, writes her friend Bernard Le Bouyer de Fontenelle, "she often stole away from the pleasures of youth to read alone, and she began, of her own accord, to write extracts of what struck her the most. It was either subtle reflections on the human heart, or ingenious turns of phrase, but most often reflections." On 22 February 1666, she married Henri de Lambert, marquis de Saint Bris, a distinguished officer who was to become a lieutenant general and the governor of Luxembourg. Their union was very happy and they had two children: a son, Henri François (1677–1754), and a daughter, Marie Thérèse (1679 1731), who became Comtesse de Saint Aulaire by her marriage. The Marquise de Lambert was widowed in 1686 and raised her two young children while carrying on lengthy and troublesome lawsuits against her husband's family to save her children's property. In 1698, she rented the north west half of the hôtel de Nevers, located on the rue de Richelieu near the current site of the Bibliothèque nationale. Starting in 1710, in her beautiful drawing room decorated by Robert de Cotte, she launched her famous literary salon. According to her friend the Abbé de La Rivière, "She fell victim to a colic of cultivation and wit, an illness which stuck her suddenly and which remained incurable until her death." She received visitors twice a week: literary people on Tuesdays and high society on Wednesdays, without, however, seeking to establish an impenetrable barrier between the two worlds; on the contrary, she liked to interest the well born in literature and to introduce writers to the advantages of frequenting society, and regular visitors could pass without constraint from one day to the other. The Tuesdays began about one o’clock in the afternoon. After a very fine dinner, "academic conferences" on a philosophical or literary theme took place. Political and religious discussions were absolutely prohibited. Every guest was required to give a personal opinion or to read some excerpts from their latest work; on the morning of the gathering, says the Abbé de La Rivière, "the guests prepared wit for the afternoon." The lady of the house directed what her critics called "wit’s business office". She encouraged writers to the highest moral tone and contributed to orienting the movement of ideas toward new literary forms: from her salon originated Antoine Houdar de la Motte's attacks on the three unities, on versification, and on Homer, whom Madame de Lambert thought dull; which did not prevent her from receiving such partisans of the Classical writers as Anne Dacier, Father d’Olivet, or Valincour. The Marquise de Lambert was not socially conservative. She championed Montesquieu's satirical Persian Letters and succeeded in obtaining the author's election to the Académie française. She was one of the first society women to open her door to actors such as Adrienne Lecouvreur or Michel Baron. Fontenelle and Houdar de la Motte were the great men of her celebrated salon, where one could also encounter Marie Catherine d’Aulnoy, the poet Catherine Bernard, the Abbé de Bragelonne, Father Buffier, the Abbé de Choisy, Madame Dacier, the mathematician Dortous de Mairan, Fénelon, Hénault, Marivaux, the Abbé Mongault, Montesquieu, the lawyer Louis de Sacy (one of the Marquise's favorites), the Marquis de Sainte Aulaire, Baronne Staal, Madame de Tencin who received the Marquise's guests at her death in 1733, or the Abbé Terrasson. The Marquise de Lambert's salon was known as the antechamber of the Académie française. According to the Marquis d’Argenson, "she had brought about the election of half the members of the Academy." Madame de Lambert, says Fontenelle, "was not only ardent to serve her friends, without waiting for their request, nor the humiliating exposition of their need; but a good deed to be done, even for someone she had no connection with, always interested her intensely, and the circumstances had to be especially contrary, for her not to succumb. Some bad outcomes of her generosity had not reformed her, and she always remained equally ready to risk doing good."

Әдеби мұрасы

Мадам де Ламберді ең алдымен білім беру мәселелері қызықтырды. Ол «Анадан ұлына кеңес» (1726) және «Анадан қызына кеңес» (1728) атты еңбектер жазды, олар асыл-әдемілікке толы, терең ойлы және Фенлонның нақылдарына қарыз екенін мойындады: «Ұлымға берген кеңестерімді «Телемахтан», ал қызыма берген кеңестерімді «Қыздар тәрбиесі» еңбегінен алдым». Оның «Әйелдер туралы ойлар» атты еңбегі басылып шығуға арналмаған еді, бірақ автордың достарына таратылған көшірмелерден жарияланғанда, ол қатты ренжіді және ар-намысын қорғалмағандықтан өзін қорланған сезінді. Ол басылымның көп бөлігін сатып алып, жоюға тырысты, бірақ бұл бірнеше рет жасырын түрде қайта басылуына және тіпті ағылшын тіліне аударылуына кедері келтірмеді. Бұл мәтін әйел тағдырының парадокстарын шебер суреттейді:

Мен әйелдердің өмірін жақсартуға бола ма деп зерделедім: мен олардың үлкен жетістіктерге жете алуы мүмкін қиял, сезім, талғам сияқты қасиеттері бар екенін ойлаған құрметті авторларды таптым. Мен осы қасиеттердің әрқайсысын талдадым. Оларды сезім билеп, табиғи түрде махаббатқа жетелесе, оларды осы құмарлықтың зиянынан құтқаруға бола ма, яғни ләззатты жамандықтан ажыратуға бола ма деп ойладым. Сондықтан мен махаббаттың метафизикасын ойластырдым: оны істей білгендер жасасын. Әйелдіктің тартымдылығын жоққа шығармай, автор әйелдер білімінің бос екеніне қарсы шығып, Мольерді «білімге арсыздықтың ұятын қосып алғаны үшін» айыптады. Оның пікірінше, ішкі босдық моральдық бұзылуға әкеледі, сондықтан білімді жетілдіру – жамандыққа қарсы қорған. Ол сондай-ақ Достық және Қартаю туралы эсселер жазды, сонымен қатар өзінің салонындағы қонақтарды сипаттады және осы жиындарда оқылған шығармалар жазды. Ол жаңа және ерекше нақылдар жасауда шебер болды: «Ол көбінесе жақсы ойланған, – деп жазады XIX ғасырдың сыншысы Шарль Огюстен Сент-Бёв, – бірақ оны айту одан да жақсы». Кейде тым жоғары талғампаздыққа бой алдырса да, көбінесе энергия мен қысқалықты көрсетеді. Фонтенельдің айтуынша, оның жазбалары «барлық жерде билік ететін сүйкімді ізгілік тонымен» ерекшеленеді, ал Луи Саймон Оугердің пікірінше, «стильдің тазалығымен, моральдық қағидаларымен, сезімдердің тереңдігімен, байқаулар мен идеялардың нәзіктігімен» көзге түседі. Маркиза де Ламберт дінсіздікті жаман талғамдылық деп айыптаса да, өзі аса діншіл болған жоқ; «Мэма де Ламберттің діні, – деп атап өтті Сент-Бёв, – жүректен туған ішкі және тұрақты сезімнен гөрі жоғары интеллектуалды формаға, немесе нақты аянға ұқсайды». Осылайша ол Ағартушылықтың және оның философиялық идеяларының алға басушысы болды.

Аудармалар

Ананың ұлы мен қызына берген кеңесі; аударма. Уильям Хэтчет. Лондон: Т. Уорралл, 1729 жыл. Махаббат философиясы немесе әдемі жыныс туралы жаңа ойлар; аударма. Джон Локман. Лондон: Дж. Хокинс, 1729 және 1737 жылдар. Маркиза де Ламберттің ұлы мен қызына жазған хаттары, нағыз білім туралы және Александр мен Диогеннің бақыттың теңдігі туралы әңгімесі; аударма. Роуэлл. Лондон: М. Купер, 1749 жыл. Маркиза де Ламберттің еңбектері; аударма. Аноним. Лондон: В. Оуэн, 1749 жыл. 1756, 1769, 1770 (Дублин: Дж. Поттс), 1781 жылдары қайта басылды. Достық және қарттық туралы эсселер; аударма. Элиза Болл Хейли. Лондон: Дж. Додсли, 1780 жыл. Американдық кітапханалар архиві. "Жақын жалғыздық" немесе "Әйел-ермек"; аударма. Аноним. Филадельфия: Уильям Спотсвуд, 1790 жыл. "Ананың қызына берген кеңесі"; аударма. Аноним. "Жас келіншектің ата-аналық бақылаушысында". Лондон: Натаниел Паттен, 1792 жыл. Американдық кітапханалар архиві. Анжеликаның әйелдер кітапханасында немесе Ата-аналар мен қамқоршылардың сыйы. Лондон: Дж. Гамильтон, 1794 жыл. Google Books қайта басылды, Вивьен Джонстың жаңа кіріспесімен, Тоемс Пресс, 1995 жыл. "Ананың ұлына берген кеңесі"; аударма. Аноним. "Практикалық мораль" немесе Адамгершілік және әдеп туралы нұсқаулық кітабында. Хартфорд: Уильям Андрус, 1841 жыл. Google Books. Әйелдер туралы жаңа ойлар: жаңа аударма және кіріспе; аударма. Эллен МакНивен Хайн. Нью-Йорк: Питер Ланг баспасы, 1995 жыл.