Кіріспе

1968 жылы Норман Мейлердің құжаттамалық романы "Түнгі әскерлер: Тарихты роман ретінде / Романды тарих ретінде" – Норман Мейлердің 1967 жылғы қазан айындағы Пентагонға жасалған науқанды баяндайтын, "New American Library" баспасынан 1968 жылы жарық көрген құжаттамалық романы. Ол жалпы тақырып бойынша Пулитцер сыйлығы мен өнер және әдебиет саласындағы Ұлттық кітап сыйлығын жеңіп алды. Мейлердің құжаттамалық романның ерекше түрі, жаңа журналистиканың ең сәтті мысалы болды және көп сыншылардың назарына іліккен. Бұл кітаптың бастауы "Пентагонның қадамдары" атты "Harper's Magazine" журналында жарияланған мақала болды, ол сол кезде журналдардағы ең ұзын мақала болып, "The New Yorker" журналындағы Джон Херсидің "Хиросима" мақаласын басып өтті.

Өмірбаян

"Түн әскерлері" Пентагонға жасалған наурыз науқаны (1967 жылғы қазан айында Вашингтондағы Вьетнам соғысына қарсы митинг) туралы повесть. Бұл кітап екі туындыдан кейін жарық көрді – «Американдық арман» және «Неліктен Вьетнамдамыз?» – олардың ара-жарғылы қабылдануы Мейлерді көңілінен шығарған еді. Шындығында, ол шеруға қатысуға және оны суреттеуге, ішінен шығарған себептердің бірі – ақша табу еді. Мейлер таныс тақырыптарға оралып, өзінің көркем туындыларындағы – өзінің бейнесін, үшінші тұлғадағы ерекше суреттемесін, «романшы/тарихшы», «анти-жұлдыз/батыр» сияқты өзін-өзі сипаттауларын көрсетеді. Бірақ бұл, повестің жалпы сипатының, оны көркем емес роман ретінде анықтауы арқасында, одан да күрделі болып келеді. «Түн әскерлері» жарық көрмес бұрын екі жылдай уақыт өткен соң, Джордж Плимптон және басқалар Трумэн Капотені «көркем емес романың ойлап табушысы» деп атады. Ол бұл жанрда субъективтілікке орын беруге және бірінші тұлғаны қолдануға болмайды деді. Мейлер кейде Капотенің үлгісін сатиралайтын болса да, оның оқиға ортасындағы рөлі өзін-өзі әсемдеуге ұқсамайды, себебі повесть наурызға дейінгі оқиғаларды, сондай-ақ оның кейін қамалуын және түрмеде өткізген түнін баяндайды. «Тарихты роман ретінде» атты алғашқы бөлім: «Бастапқыда, сіздерге басты кейіпкеріңіз туралы хабарлама жеткізейік» деген сөздермен басталады. Time журналында жарияланған мәліметке сәйкес: «Вашингтондағы қарапайым «Амбассадор» театры, әдетте психоделикалық ойын-сауықтарға арналған орын, өткен аптада бейбітшілік демонстрацияларын қолдау мақсатында күтпеген скатологиялық солисттің сахнасы болды. Оның анти-жұлдызы – автор Норман Мейлер, ол «Неліктен біз Вьетнамдамыз?» деген сұраққа оның осы аттас романынан да жауап беруге дайын емес екенін көрсетті». Мейлер толық мақаланы келтіргеннен кейін, «1: Дос жазушылар» деген тарауды «Енді Time журналынан шығып, не болғанын білуге болады» деген сөздермен аяқтайды. Мейлердің мысалы мен Капотенің мысалы арасындағы айырмашылық тек «Түн әскерлерінің» автобиографиялық сипатында ғана емес, сонымен қатар, баяндаушыны «Сыңқанда» сияқты эмпиризмнің мақсатына жетелейтін иронияда жатыр. Мейлердің Капотенің критерийлеріне бағынбауы авторлар арасындағы ешқашан шешілмеген даудың бастауы болды және 1984 жылы Капотенің қайтысымен аяқталды.

Роман ретінде тарих: Пентагонның қадамдары

Бұл бөлім үшінші тұлғада жазылған, басты кейіпкері Норман Мейлер. Бұл бөлім Майлердің наурыз айындағы әрекеттерінің куәгерлік баяны болып саналады. Роман «Time» журналынан алынған үзіндімен басталады, содан кейін Норман Мейлер үйде Митч Гудманның, колледж кезіндегі досының, қоңырауына жауап береді. Гудман оны Пентагонға жасалатын наурызға қатысуға және әсіресе «Әділет министрлігі алдындағы» демонстрацияға қосылуға шақырады, онда жас сарбаздар тіркеу карточкаларын тапсырып жатыр. Мейлер оған қосылатынын уәделейді, бірақ «Бұл мені қуантпайды» дейді. Вашингтонда Мейлер қозғалыстың басқа да көрнекті жазушыларымен, Роберт Лоуэлл мен Дуайт Макдональд сияқты адамдармен таныса бастайды, және Амбассадор театрында өтетін шараның жүргізушісі Мейлер болатыны шешіледі. Осы шарада Мейлер шамадан тыс ішіп, өзін ұятқа қалдырады, ал «Time» журналы «сахнада шатасып, мас күйде ақылсыздықтарды айқайлап, алдыңғы жүргізушіні ұрып-соғумен қорқытып, кешіккендіктен оны қызметтен шеттетуге мәжбүр еткен Мейлер, ғимараттағы қолдануға жарамды дәретхананы іздеуін егжей-тегжейлі сипаттады» деп жазады. Мейлер өзін Бурбон ханзадасы және Адамгершілігінен айырылған жануар сияқты әртүрлі бейнелерде көрсетеді, ал жүргізуші болуды басқа спикерлермен бәсекелестік ретінде қарастырады. Келесі күні ол 996 тіркеу карточкасы тапсырылған шарада көптеген сөздерді тыңдайды. Наурыз күні, сенбіде, Мейлер Пентагонға бірінші болып келіп, өзін қамауға алуға тырысады. Ол қарсылық көрсетпей, қамауға беріледі, ал одан кейінгі бөлігінде ол ұсталған күйде болады. Алдымен ол сот ғимаратындағы камераға ауыстырылмас бұрын, оқиға орнында нео-нацистпен сөйлеседі. Түрмеде ол өзінің кепілдік ақшасының бір бөлігін түрмедегі әріптестеріне беру керек пе, жоқ па деп ойланады, содан кейін ақшаның көп бөлігін оларға береді. Әңгімелер Пентагонда не болып жатқаны және олардың қалай босатылатындығы туралы аңызға толы. Содан кейін олар Вирджиния штатындағы Ококуан жұмыс үйіне көшіріледі, ал Мейлер өзін жайғастырады. Ол ұйықтағанда «Неліктен Вьетнамдамыз» деген бөлім ұсынылады. Қамаудан бастап Мейлер британдық журналист Дик Фонтейнмен және деректі фильм түсіру үшін оператормен үнемі сұхбаттасады. Мейлер оларды көруге қуанышты және олардың сұрауымен сұхбат беруге дайын. Түрмеде наразылық білдірушілер «Nolo Contendere» деп мойындап, бес күндік шартты жаза алады. Мейлер бастапқыда кінәсін толық мойындағысы келеді, сондықтан бас тартады. Ол ойын өзгертеді, бірақ Мейлердің іс-әрекеттері үшін жазасы одан да қатал болады, бастапқыда ол 30 күнге түрмеге жабылып, 50 доллар айып төлейді. Көптеген заңдық шақырулардан кейін Мейлер босатылып, баспасөзге Иса Мәсіх туралы ұзақ сөз сөйлейді.

Роман тарихта: Пентагон шайқасы

Екінші бөлім "Романшының таяқшасын тарихшыға беру кезіндегі шатты күлімдеуі" суретімен басталады. Кітаптың бұл бөлімі әлдеқайда қысқа және Мейлер тұтқындалып, алып кетілгеннен асып, Пентагонға жасалған наурызға толыққанды қатысты. Ол наурыздың екі жағының ұйымдастырылуын талқылаудан басталады. Топтар нақты маршруттар мен қай жерлерді пайдалану керектігін жоспарлайды. Наразылықтардың ұсақ-түйектері бойынша наразылар мен үкімет келіседі, екі тарап та ең аз ғимараттан бас тартқысы келмейді. Соңында, наурыз күні Мейлер әр тараптың қолданған тактикасы мен құрал-жабдықтарын сипаттайды. Ол әскерилер жасаған зорлық-зомбылық әрекеттерін егжей-тегжейлі баяндайды, олардың ауырлығын көрсету үшін куәгерлердің айғақтарын келтіреді. Күннің соңында наразылықтың соңғы сағаты толыққанды жазылған. Дауыс берушілер түн ортасына дейін таралуға шақырады, бірақ соңғы наразылар автобусқа отырудан бас тартады. Мейлер бұл бөлімді діни суреттермен аяқтайды, ал соңғы бөлім "Жеткізілген метафора" Мейлердің соғысқа және наразылықтарға деген көзқарасын көрсетуге тырысады.

Талдау

Джейсон Моссер «Түннің әскерлері» романы қоятын сұраққа тоқталады: Мейлер тарих пен журналистиканы дәстүрлі тұрғыдан қарастыра ма, әлде оларды көркем әдебиет ретінде қарастыра ма? Бұл сұрақ «Тарих – роман ретінде/Роман – тарих ретінде» деген AON кітабының кіші тақырыбынан туындайды, бұл журналистиканың объективтілігіне күмән тудырады. Моссердің сөзіне қарағанда, «Мейлер өзінің жеке түйсіктері мен әсерлеріне назар аудару арқылы оқырманның санасын кейде күшейтеді», бірақ ол «Мейлердің көркем әдебиетпен байланыстыратын көптеген қасиеттерін қамтиды». Мейлердің «Жаңа журналистикасы» зерттелгенде, оқырман романның ұсынатын кең көріністі, тарихтың ақпараттық есебін алады, бірақ журналистиканың дәстүрлі түрде сақтайтын объективтілігінен айырылады. Дуайт Макдональд «Жаңа журналистиканың» пайда болуын Лоуэллдің Мейлерді «Америкадағы ең жақсы журналист» деп атаған кездегі наразылығымен байланыстырады, бұл Мейлерді жағдайға реакция жасап, өзінің сезімталдығын көрсетуге итермелейді. Нил Гордон «Түннің әскерлері» романын талдағанда өзінің саяси санасын түсінуге тырысады. Кітап жарық көрген 1968 жылы 10 жаста болған Гордон, алпысыншы жылдарды, саясатты және Мейлер романының көркемдік жағын жақсырақ түсіну үшін тарихи аспектілерді зерттейді. Мейлер кейбір нәрселерді толық сезінбегендіктен, романның мәнін күдікпен қарайды, мысалы, Пентагонға жасалған шабуыл. Гордон В.Г. Себальдтың «Жарамсыздықтың табиғи тарихы» еңбегіне сілтеме жасайды, онда «тарихи оқиғаның шындығы мен жалғандығы фактілер мен куәгерлердің санымен емес, сипаттама тілінің поэзиялық тұтастығымен бағалануы керек» делінеді. Ол «Түннің әскерлері» романының авторының фактілерді баяндаудан гөрі қиялын пайдалануын көрсететінін атап өтеді. Карл Ролисон шеруге куә болған көптеген адамдар Мейлердің баяндауындағы дәлдікке, нақтылыққа және егжей-тегжейлілікке назар салғанын айтады. Автор Мейлерді поэзия мен прозаны, тарихшының фактілерді мұқият тексеруін және адам табиғатын терең талдауын біріктіргені үшін мақтайды. Дуайт Макдональд «Түннің әскерлері немесе жаман адам жақсылыққа қарай бұрылады» атты еңбегінде Мейлердің өзіне-өзі сындарлылығын және «Пентагонның қадамдарындағы» нақты егжей-тегжейлілікті Мейлердің жеке тәжірибесі жоқ басқа оқиғаларды қамтығаннан гөрі ең жақсы жұмысының дәлелі деп санайды. Макдональд Норман Мейлер мен Генри Адамс арасындағы байланыс ретінде Мейлердің «Джеймс ерекшелігін» және «стильдің тығыздығын» көрсетеді. Гордон О. Тейлор «Адамс пен Суқұйғыш» мақаласында осы «автор-бастығы» арасындағы байланысты тереңірек зерттейді. Адам Гопник «Түннің әскерлері» романының нағыз тақырыбы 1950 жылдары әртүрлі идеологиямен тәрбиеленген адамдар арасындағы ұрпақтар қақтығысы екенін айтады. Мейлердің буыны «интеллектіні бағалайтын, әдебиетті ең бастысы санайтын ақылды радикализмде тәрбиеленді; олар Вьетнам соғысына қарсылық білдіріп, эмоционалды әсерді бағалайтын, музыканы ең бастысы санайтын жаңа буынмен кездесті». Мейлер «жас наразылардың» киімдерінің ұрпақтар арасындағы айырмашылықты көрсету үшін қалай таңдалғанын айтады. Гопник сонымен қатар Мейлер дәуірі мен бүгінгі жағдайдың ұқсастығын талдайды. Романның кульминациялық нүктесінде, наразылар Пентагон сыртындағы әскери полиция тобымен бетпе-бет келгенде, Гопник екі Американы «кластық және бүгінге дейін өзекті болып табылатын ауылдық және қалалық шекаралар» бойынша бөлінгенін көрсетеді. «Нью-Йорк Таймс» газетінің сыншысы Пол Берман «Түннің әскерлерін» «шедевр» деп атады, бұл 1960 жылдардың соңындағы соғысқа қарсы қозғалыстың екі томдық байқаушы журналистік портретінің бірінші бөлігі. Уорнер Бертофф «Түннің әскерлері» сюжетінің «біздің өміріміздегі барлық табиғи тіршілік агенттіктерін, әрбір адамдық әдеттер мен өмір салтын қатаң түрде ұстаған тоталитарлық азаматтық билік әлемі» туралы екенін айтады. Бұл билік қазіргі заманға ғана емес, сонымен қатар «өткенді жалмап» және болашақ аумақтарды жоюға үміт береді. Романның сюжеті өте маңызды болғанымен, Бертофф романның кейбір комедиялық асыра сөздер мен Мейлердің өзінің бейнесін сыншылардың кейбіреуі менмендік деп атап, «кең, бірақ өлі күрделі әлеуметтік мазақ» бар екенін айтады. Бұл өзімшілдік маңызды элемент, өйткені ол сөздің тақырыбына айналады, ол – тоталитаризмнің технократиялық капиталистік тәртібіне жасаған күші.

Қабылдау

"Түн әскерлері" көркем емес әдебиеттер бойынша Пулитцер сыйлығын, өнер мен әдебиет санатындағы Ұлттық кітап сыйлығын және журналдық баяндамалар үшін Джордж Полк сыйлығын жеңіп алды. "Түн әскерлері" бестселлер болмаса да, жарық көргеннен бері басылып келеді және жиі жиырмасыншы ғасырдың ең жақсы көркем емес кітаптарының тізіміне еніп отырады. Басылымдардың бағамы жоғары болды, тек Джон мен Марио қарсылық білдірді. "Нью-Йорк Таймс" газетінде Альфред Казиннің мақтауына ие болған "Түн әскерлері" "американдық демократияның үлкен сахнасына" "уақтылы және тиімді үлес" қосты деп есептелді, себебі ол "өте зиялы, тәлкектеп айтуға болатын, терең және жанды" еді. Бұл "дамып келе жатқан дағдарыстың" ортасында Американың жеке және саяси мәселелерін ашып көрсеткен тарихи туындыға айналды. Казин бұл сыйлық Мейлердің өзінің буынындағы ең көрнекті американдық жазушы ретіндегі орнын бекітіп, Мейлер үшін ғана емес, сонымен қатар еврейлер үшін де маңызды жетістік екенін мәлімдеді. Конор Круз О'Брайен "Соңғы американдықтың жаңғырығы" атты мақаласында "Түн әскерлерінің" 1960 жылдардың соңындағы Американың рухани және эмоционалдық ахуалына қызығушылық танытқан тарихшылар үшін маңызды дереккөз екенін айтты. О'Брайен тарихи ақпаратты ақ орта таптың және зиялылардың наразылық акцияларына қатысуымен, сондай-ақ нәсілдер аралық қатынастармен шектеді. "Түн әскерлеріндегі" ғылыми талдауы үшін мақтаған О'Брайен, Мейлер Пентагонға жасалған науқанның тарихына жаңа тыныс бергенін, оқиғаларды "шындықпен" баяндағанын айтады. 2021 жылдың қыркүйегінде актер және тележүргізуші Левар Бертон ("Оқу радугасы" бағдарламасын жүргізуімен танымал) "The Daily Show" бағдарламасының жүргізушісі Тревор Ноамен сұхбаттасып, кітап оқымай жатқанда не істейтінін сұрады. Бертон: "Мен өмірімде тек бір кітапты оқуды доғардым: Норман Мейлердің "Түн әскерлері". Ол мені жалықтырып жіберді. Мені қатты шаршатып жіберді" деді. Ноа бұл жайтқа қатысты сұрақ қойғанда, Бертон (күлкімен араластыра) бұл кітапты мектепте оқуға міндетті түрде бергенін және ол "оқуға шамасы келмегендіктен, әрең аяқтағанын" түсіндірді.