Кіріспе
Реймонд Чандлердің романы "Көлдегі ханым" – 1943 жылы жазылған, Лос-Анджелес жеке тергеушісі Филип Марлоу туралы Реймонд Чандлердің детективтік романы. Романның ерекшелігі – Марлоуды кітаптың көп бөлігінде оның әдеттегі Лос-Анджелес ортасынан шығаруы, ал күрделі сюжеті бастапқыда қаладан шамамен 130 шақырым қашықтықтағы кішкентай таулы қалашақта із-суы жоғалған әйелдің ісімен айналысады. Кітап Перл-Харборға жасалған шабуылдан кейін жазылған және Американың Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысуына қатысты бірнеше сілтемелер енгізілген.
the novel
The Lady in the Lake is a 1943 detective novel by Raymond Chandler featuring the Los Angeles private investigator Philip Marlowe. Notable for its removal of Marlowe from his usual Los Angeles environs for much of the book, the novel's complicated plot initially deals with the case of a missing woman in a small mountain town some 80 miles (130 km) from the city. The book was written shortly after the attack on Pearl Harbor and makes several references to America's recent involvement in World War II.
Сюжет
Дерас Кингсли, бай бизнесмен, Марлоуды өзінің ажырасып кеткен әйелі Кристалды табуға жалдаған. Кингсли Кристалдан екі апта бұрын оның ажырасып, жиголо жігіті Крис Лавериге үйленетінін хабарлаған жеделхат алған. Бірақ Кингсли онымен кездескенде, Лавери оны көрмегенін және қайда екенін білмейтінін айтты. Марлоу тергеуді көршілес Бей-Ситидегі Лавериге барудан бастайды. Бірақ Лаверидің үйін бақылап жатқанда Марлоуны Лаверидің көршісі доктор Альморды қинаған деп күдіктенген қатал полицей Ал Дегармо қорқытады. Марлоу Альмордың әйелі күмәнді жағдайда қайтыс болғанын және оның өлімін полиция жасырып қойғанын біледі. Марлоу тергеу жұмыстарын Кіші Фаун көліндегі Кингслидің демалыс үйіне ауыстырады. Кингсли оған үй басқарушысына Билл Чесске хат берді. Чесс әйелі Мюриелдің Кристал жоғалған кезде тастап кеткеніне қатты күйзеледі. Марлоу мен Чесс үйді аралап жүргенде, олар Чесс әйелі деп таныған суға батып кеткен адамды табады. Оның денесі шірігеннен жұқарып, киімдері мен зергерлік бұйымдарынан басқасын танып та алмайды. Чесс әйеліне қол жұмсау үшін тұтқындалады, ал Марлоу Лос-Анджелеске қайта оралады. Жолда ол қонақ үйдің кейбір қызметкерлерімен сұхбат жасайды, олар Кристалдың сипаттамасына сәйкес келетін әйелді еске алады және ер адам онымен бірге болғанын айтады; олардың ер адамның сипаттамасы Лавериге ұқсайды. Марлоу Бей-Ситиге қайтадан Лаверимен сұхбатқа барады. Үйде ол Фэлбрук айымды табады, ол үйдің иесі екенін және баспалдақта қару тапқанын айтады. Ол кеткеннен кейін Марлоу қарудың атылғанын біледі және іздестіруден кейін Лавериді ванна бөлмесінде өлтірілгенін табады. Кейін Кингслиге қайтып барады, Кристалдың кінәсіз екенін дәлелдесе, ол оған бонус береді. Марлоу Лаверидің үйіне барып, полицияға хабарлап, кісі өлтіргенін айтады. Марлоу кеңседен Кингслидің хатшысынан доктор Алмордың жұбайының ата-анасының мекенжайын жазып алған хатты табады. Марлоу оларға барып, Альмордың медбикесі Милдред Хавиланд екенін біледі. Олар сондай-ақ дәрігердің қыздарын есірткімен улап, оны гаражда қозғалтқышы жегілген күйде қалдырып өлтіргеніне сенетіндерін айтады. Олар жалдаған детектив мас күйінде көлік жүргізу үшін түрмеге қамалды және қазір олармен байланыста емес. Марлоу детективтің үйіне барып, әйелімен келіспей қалғаннан кейін, оны полиция машинасы қуып шығады. Бұрынғы детективке ұқсай отырып, полиция оны арақ ішуге мәжбүрлейді және жылдамдықты арттырғаны үшін, тұтқындауға қарсылық көрсеткені және мас күйінде көлік жүргізгені үшін ұстайды. Бірақ Марлоу полиция капитанын өзінің кінәсіздігіне сендіріп, босатылады. Марлоу кеңсесіне оралғанда Кингсли телефон шалып, Кристалдың 500 доллар сұрап келгенін айтады. Кингсли Марлоуға ақшаны береді. Ол кездесуге Кингслидің шапанының бірін киіп келеді, бірақ Кристалды кездестіргенде, Марлоу ақшаны алудан бұрын оның сұрақтарына жауап беруін талап етеді. Кристал келіседі, бірақ ол жақын маңдағы пәтерде тұрады. Сол жерде ол оны Лаверидің өлтірушісі деп айыптайды. Ол Марлоуға қару тартқанда, біреу оған арт жағынан соққы береді. Марлоу джиннің иісімен оянады, ал Кристал төсекте жалаңаш, қанды және өлімге ұшыраған күйінде жатыр. Көп ұзамай Бей-Сити полициясы есікті қағып жатыр. Дегармо Марлоуды кісі өлтіру үшін айыптауды бастайды, бірақ Марлоу Дегармоны Кингслидің шалы Кингслидің әйеліне қол жұмсап өлтіргенін дәлелдейтін дәлел деп ойластырып, адастырады. Марлоу Кингслидің кісі өлтіргеннен кейін тыныш жерге кеткенін болжайды, сондықтан ол Дегармомен бірге Кингслиді табу үшін Кішкентай Фаун көліне барады. Үйдегі соңғы қарсыласта Марлоу Бей-Ситидегі Кристалл Кингсли деп есептелетін әйелдің шын мәнінде оның бұрынғы күйеуі Аль Дегармоның қызғанышпен өлтірген Милдред Хавиланд екенін айтады. Кіші Фаун көліндегі өлтірілген әйел Мюриэл Чесс деп саналады, ақиқатта Кристалл Кингсли болды, оны Милдред Хавиланд өлтірді, ол оның жеке басын қабылдады. Милдред бұрын доктор Альмордың медбикесі болған, оның әйеліне қол жұмсап, сонымен қатар Лавериді өлтірген. Дегармо қашып құтылуға тырысады, бірақ соғыс күзетшілері күзеткен бөгетті кесіп өтетін кезде өлтіріледі.
Түсіндірме
Чендлер өзінің көптеген романдарын ол "канибализм" деп атаған әдіспен жазды – бұрынғы шағын әңгімелерін пайдалану арқылы. Ол "пульп" журналдарында бұрын жарияланған әңгімелерді алып, оларды бір мағыналы тұтас шығармаға айналдырып өңдеді. "Көлдегі ханым" романы үшін Чендлер өз детективі Джон Далмас туралы мына әңгімелерді пайдаланды: "Көлдегі ханым" (1939 ж. жарық көрген); "Бей-Сити Блюз" (1938 ж.); және "Тауларда қылмыс жоқ" (1941 ж.). Жақсы жасалған мозаикалық құрастыру Жак Барзунды әсерге түсірді, ол өзінің "Қылмыстың каталогы" еңбегінде роман туралы былай деп жазды: "Жағдай мен кейіпкерлердің ашылуы таңғажайып жылдамдықпен және шеберлікпен жасалады, тіпті Чендлер үшін де. Бұл керемет әңгіме жұмбақтар мен ашылулардың лабиринты арқылы өзінің тамаша шешіміне жетеді. Марлоу бұл істе физикалық деректерді және логикалық ой-қиялды басқа ешқандай істегіден гөрі көбірек пайдаланады. Бұл Чендлердің шедеврі". Роман Чендлердің шығармашылығын жан-жақты зерттеулерде де талданды. Бір автор кітаптың атауы Артур жырларындағы көл ханымына, әсіресе, әртүрлі нұсқаларда рөлдерін ауыстыратын құпия әйелге назар аудару арқылы жасалған тікелей сілтеме екенін айтады. Бұл өз кезегінде куәгерге дәлелдер қалай көрінетіні мен нақты не болғанын анықтау арасындағы екіұштылықты көрсетеді. Көлдегі суға батып кеткен әйелдің сыртқы келбеті мен моральдық қасиеттері кісі өлтірушімен бірдей. Олардың арасындағы нағыз айырмашылық – құрбан мен қылмыскердің аражігі, тек романның соңында ғана аңғарылады. Бұл екіұштылықты одан әрі күшейтетін бір жайт – қастандық жасаған әйел әр жолы басқа есіммен танысады. Милдред Хавиланд доктор Альмордың әйелі өлтірілгеннен кейін жоғалып кетті, содан кейін Мюриел есімімен Билл Чесске үйленді; ол рөлден бас тартып, Сан-Бернардинодағы қонақ үйде Кристал Кингсли болып көрінеді; және ол Марлоудың күдігін тудырмау үшін Крис Лаверидің пәтерінің иесі, миссис Фэлбрук ретінде танысады. 1943 жылғы роман 1947 жылы фильмге бейімделгенде, романның бірінші тұлғадағы баяны – субъективті тәжірибені бейнелеу және осындай екіұшты дәлелдерден шығаруға болатын шындық арасындағы қашықтықты көрсету үшін кинематографияның жаңа тәсілі қолданылды. Детектив Марлоу көрінбейді, кейде ғана айнадағы шағылысы көрінеді. Оның орнына камера оның орнына келеді, ал кино көрермендері оның тәжірибесін осылай сезінуі керек. Бірақ бұл тәжірибе толыққанды болған жоқ, себебі ол тек визуалды ғана болды; көрермен оның вискимен күресіп, қаһармандық ерліктерін бөлісе алмады, камераға қарсы жасалған шабуылдан қорғана алмады немесе әртүрлі әйелдердің тартымдылығын бағалай алмады. Көрерменнің баяндаушымен бөліскені – "субъективті уәденің орындалуымен арасындағы қарама-қайшылық", бұл, ең соңында, оқырманның жазбаша мәтінмен алатын тәжірибесі де еді.
Бейімделулер
1947 жылғы фильмнен бөлек, фильмнің 60 минуттық радиоқоюы 1948 жылғы 9 ақпанда Lux Radio Theater аясында көрсетілді, онда Роберт Монтгомери мен Одри Тоттер кинодағы рөлдерін қайта ойнады. Романның радиоқоюлары Ұлыбританияда да эфирге шықты: Билл Моррисонның «BBC Presents: Philip Marlowe» аясында 1977 жылғы 7 қарашада; және Стивен Уайаттың BBC Radio 4 үшін 2011 жылғы 12 ақпанда.