Панайтий Родосский: грек философы және стоик мектебінің өкілі

Кіріспе

Б.з.д. 2-ғасыр грек философы Панаэтий (/p//ə/'/n//iː//ʃ//i//ə//s/; Παναίτιος (Panaítios); ) Родос атындағы ежелгі грек стоик философы. Ол Афинада Вавилондық Диоген мен Тарс қалалық Антипатрдың шәкірті болды, содан кейін Сципион Эмилианның қолдауымен қалаға стоик ілімдерін кеңінен таныстыру үшін Римге көшті. Сципион б.з.д. 129 жылы қайтыс болғаннан кейін, ол Афинадағы стоик мектебіне қайтып оралды және оның соңғы беделді басшысы болды. Панаэтий тұсында стоицизм көбірек эклектикалық сипатқа ие болды. Оның ең белгілі еңбегі – "Міндеттер туралы" трактаты, ол Цицеронның осы аттас еңбегінің негізгі дереккөзі болды.

Өмір

Панаэтий, Никогордың ұлы, б.з.д. 185–180 жылдары шамамен дүниеге келді, ол ежелгі және беделді Родос отбасында туған. Ол Пергамда сабақ берген лингвист Крейтс Маллдың шәкірті болған деп айтылады, содан кейін Афинаға көшіп, Критолай мен Карнеадтың лекцияларын тыңдады, бірақ негізінен Вавилондық Диогеннің және оның шәкірті Тарстық Антипатрдың іліміне ерекше қызығушылық танытты. Ол Родос аралындағы Линдос халқының Посейдон Гиппидің жөніндегі діни қызметкері ретінде таңдалғаны жиі айтылса да, бұл құрмет оның атасы, сонымен қатар Панаэтий, Никогордың ұлы, есімді адамға берілген.

Мүмкін, Диогеннің, содан кейін Панаэтийдің лекцияларын тыңдаған Гай Лаэлий арқылы, ол Сципион Эмилианмен танысып, Полибий сияқты, оның достығына қол жеткізді. Панаэтий де, Полибий де Сципион басқарған Рим елшілігіне, 139–138 жылдары грек шығысының маңызды монархтары мен мемлекеттеріне сапар жасауда оған бірге ілесіп жүрді. Полибиймен бірге ол Сципиондық үйірмеге мүше болды. Сципионмен бірге Римге оралған ол стоик ілімдері мен грек философиясын кеңінен таныстыруға үлкен үлес қосты. Оның шәкірттерінің қатарында көрнекті римдіктер болды, олардың ішінде К. Скевола – жобалаушы және К. Элий Туберо – стоик. 129 жылы Сципионның қайтысынан кейін ол Афина мен Римде кезекпен тұрып, көбінесе Афинада Антипатр Тарстың орнын басып, стоик мектебінің басшысы болды. Афиналықтар оған азаматтық құқық ұсынды, бірақ ол одан бас тартты. Оның философиядағы бас шәкірті Посидоний болды. Ол 110/09 жылдары Афинада қайтыс болды, шамамен сол жылы ритор Л. Красс ол жерде енді Панаэтийдің өзі емес, оның шәкірті Мнесархты тапты.

Философия

Панаециймен бірге стоик теориясының жаңа эклектикалық қалыптасуы басталды; сондықтан ол тіпті неоплатониктер арасында да платоник ретінде танылды. Осы себепті ол философиядағы бірінші орынды физикаға, логикаға емес, берді және соңғысын түпнұсқалық тұрғыдан зерттеуге кіріспеді. Физикада ол әлемнің өртелуі туралы стоик тұжырымынан бас тартты; жанның қабілеттерін жіктеуді қарапайымдауға тырысты; және болжамның нақтылығына күмән келтірді. Этикада ол Аристотельдің дианоэтикалық және этикалық категорияларына қарама-қарсы, ізгіліктің теориялық және практикалық екі бөлігін ғана мойындады. Панаеций өмірдің соңғы мақсатын табиғи құштарлықтарға жақындатуға және теңеулер арқылы ізгіліктердің ажырамас екенін көрсетуге ұмтылды. Бәлкім, Карнеадтың стоицизмге жасаған ұқсас сынға жауап ретінде, ол өмір сүру мен денсаулық жеткіліксіз болса, тек ізгілік жеткіліксіз екенін айтты. Ол моральды, оны өзіндік құндылық ретінде ұмтылу қажеттігін мойындау, Демосфеннің сөздеріндегі негізгі идея болды деп дәлелдеді. Ол апатея тұжырымын қабылдамады, оның орнына кейбір құлшыныс сезімдерін табиғатқа сай деп санауға болатынын мәлімдеді. Сондай-ақ ол моральдық анықтамалар осы уақытқа дейін даналыққа жете қоймаған адам да қолдана алатындай етіп жасалуы керек екенін айтты.

Міндеттер туралы

Панаетийдің басты еңбегі, сөзсіз, оның үш кітапқа бөлінген "Міндеттер туралы" трактаты болды. Бұл ретте ол, ең алдымен, ненің моральдық немесе моральдық емес екенін, содан кейін ненің пайдалы немесе пайдалы емес екенін, ақырында моральдық пен пайдалы арасындағы айқын қақтығысты қалай шешуге болатынын зерттеуді ұсынды; өйткені, стоик ретінде ол бұл қақтығысты тек нақты емес, айқын деп қарастыра алды. Үшінші зерттеуді ол үшінші кітаптың соңында нақты уәде етті, бірақ жүзеге асырмады; және оның шәкірті Посидоний тек қорқынышты және кемелсіз қажеттілікті қамтамасыз етті. Цицерон өз еңбегін "Міндеттер туралы" Панаэцийді аңдай отырып жазды және тақырыптың үшінші бөлімінде Позидонийді ұстанбағанын, оның орнына Панаэцийдің қол жеткізбегенін өз бетінше және көмексіз аяқтағанын айтты. Цицеронның өзі назар аударған ауытқулардың мәнсіз сипатынан қарай, мысалы, моральдық міндетті айқындауға тырысу, кемелсіз үш бөлікке бөлуді аяқтау, қажетсіз талқылауларды, кішігірім қосымшаларды қабылдамау, алғашқы екі кітапта Цицерон өзінің жұмысының ғылыми мазмұнын Панаэцийден алған, ешқандай маңызды өзгерістерсіз. Цицерон, сыяғы, Пенецийдің ізімен жүріп, стоиктердің мораль философиясын зерттеуге деген бұрынғы әрекеттерінен өтіп, оның жұмысының басқа жағынан ғана емес, әсіресе, оның барлық күш-жігерінен, абстрактілі зерттеулер мен парадоксалды анықтамалар, өмірге қолдануда мораль философиясын көрсету үшін. Жалпы алғанда, Панаэций Аристотель, Ксенократ, Теофраст, Дикеарх және әсіресе Платоннан кейін ертедегі стоиктердің қатаңдығын жұмсартты және олардың негізгі анықтамаларынан бас тартпай, оларды өмір сүру тәртібіне қолдануға қабілетті етіп өзгертті және оларды сөздік киіммен киінді. Цицерон Панаэтидің үш кітабының барлық мазмұнын қайта шығармағандығын біз Цицеронның ауласы Гелиус сақтап қалдырған, бірақ Панаэтидің тақырыпты риторикалық аспектілер бойынша қарастырғанын көрсететін үзіндіден көреміз.

The principal work of Panaetius was, without doubt, his treatise On Duties (Περί του Καθήκοντος 'Peri tou Kathēkontos' (Classical) or 'Peri tou Kathikodos' (Modern)) composed in three books. In this he proposed to investigate, first, what was moral or immoral; then, what was useful or not useful; and lastly, how the apparent conflict between the moral and the useful was to be decided; for, as a Stoic, he could only regard this conflict as apparent not real. The third investigation he had expressly promised at the end of the third book, but had not carried out; and his disciple Posidonius seems to have only timidly and imperfectly supplied what was needed. Cicero wrote his own work On Duties in deliberate imitation of Panaetius, and stated that in the third section of the subject that he did not follow Posidonius, but instead that he had completed independently and without assistance what Panaetius had left untouched. To judge from the insignificant character of the deviations, to which Cicero himself calls attention, as for example, the attempt to define moral obligation, the completion of the imperfect division into three parts, the rejection of unnecessary discussions, small supplementary additions, in the first two books Cicero has borrowed the scientific contents of his work from Panaetius, without any essential alterations. Cicero seems to have been induced to follow Panaetius, passing by earlier attempts of the Stoics to investigate the philosophy of morals, not merely by the superiority of his work in other respects, but especially by the effort that prevailed throughout it, laying aside abstract investigations and paradoxical definitions, to demonstrate the philosophy of morals in its application to life. Generally speaking, Panaetius, following Aristotle, Xenocrates, Theophrastus, Dicaearchus, and especially Plato, had softened down the severity of the earlier Stoics, and, without giving up their fundamental definitions, had modified them so as to be capable of being applied to the conduct of life, and clothed them in the garb of eloquence. That Cicero has not reproduced the entire contents of the three books of Panaetius, we see from a fragment, which is not found in Cicero, preserved by Aulus Gellius, and which acquaints us with Panaetius's treatment of his subject in its rhetorical aspects.

Басқа жұмыстар

Панаеций сондай-ақ "Көңіл көтеру туралы", "Қызметкерлер туралы", "Құдайдың күтімі туралы", "Бодрану туралы" трактаттар жазды. Оның "Философиялық мектептер туралы" еңбегі фактілерге және сындық пікірлерге толы болған сияқты. Сократ туралы, Платонның және Сократ мектебінің басқа да еңбектері туралы біздегі мәліметтер, Панаецийдің айтуынша, осы еңбектерден алынған болуы мүмкін.