Кіріспе

Жаңа Келісім кітабы

Филемонға арналған хат – Христиандық Жаңа Келісімінің кітаптарының бірі. Бұл Пауыл апостолдың (алғашқы тармақта Тимотей де есімдері аталады) түрмеден жазған хаты. Ол Колоссілер шіркеуінің жетекшісі Филемонға арналған. Хат кешірім мен қайта құру тақырыптарын қамтиды. Пауыл өзін билігі бар апостол ретінде емес, «Иса Мәсіхтің тұтқыны» ретінде таныстырады, Тимотейді «бауырымыз» деп, ал Филемонды «бірге еңбектес» және «бауыр» деп атады. Филемонның құлы болған, одан қашып кеткен Онисим осы хатпен бірге Филемонға оралып келеді, онда Пауыл оны «сүйікті бауыр» ретінде қабылдауын сұрайды. Филемон – бай христиан, мүмкін Колоссідегі үйінде жиналатын шіркеудің епископы болған. Бұл хат қазір Пауылдың даусыз туындыларының бірі деп есептеледі. Грек тіліндегі мәтіні бар болғаны 335 сөзден тұрады, ол Пауылдың бізге жеткен хаттарының ең қысқасы.

Құрамы

Филемонға арналған хат Пауылдың 57-62 жылдар шамасында Кесария Маритимада (алғашқы мерзім) немесе, көбінесе Римде (кейінгі мерзім) Колоссайларға арналған хатты жазумен бірге жазылған.

Авторлығы

Филемонға жазылған хат апостол Пауылға жатқызылады, және бұл жатқызу ғалымдар тарапынан сирек күмәндалған. Ол тағы алты хатпен бірге «күмәнді емес хаттар» қатарына кіреді, олар шынайы Пауыл хаттары деп кеңінен саналады. Хаттың түпнұсқалығына қарсы ең басты сын XIX ғасырда Тюбинген мектебі деп белгілі неміс ғалымдарынан келді. Олардың жетекшісі Фердинанд Кристиан Баур Жаңа өсиеттегі төрт хатты ғана Пауылдың жазғаны деп мойындады: Римдіктерге, 1 және 2 Коринфтіктерге және Галаттықтарға. Филемон туралы Баур тақырыбын «күдік тудыратын өте ерекше» деп сипаттап, бұл, мүмкін, «нағыз христиандық идеяны жеткізуге арналған христиандық хикая» деген қорытындыға келді. Бұл көзқарас қазіргі уақытта ескірген деп есептеледі және қазіргі заманғы зерттеулерде қолдау таппайды. Сәлемдесудің алғашқы тармағында Пауылмен бірге Тимофей де есімдері аталады. Дегенмен, бұл Тимофей хаттың бірлескен авторы болды дегенді білдірмейді. Керісінше, Пауыл, егер олар алушымен ерекше байланысы болса, басқаларды да жиі еске алады. Осы жағдайда Тимофей Пауылмен Эфестегі қызметі кезінде Филемонмен кездескен болуы мүмкін.

Алушы

Бұл хат Філимонға, Әпфияға, Архипке және Філимонның үйіндегі қауымға жолданған. Філімон Пауылдың “бірге қызметтес” ретінде сипатталады. Ол Колосса қаласында тұрған деп есептеледі. Колоссалықтарға жазылған хатта Онесим (Філимоннан қашып кеткен құл) және Архип (Пауыл Філимонға жазған хатында оларға сәлем жолдаған) сол қауымның мүшелері ретінде айтылады. Філімон Пауылдың қызметі арқылы, мүмкін, Ефесте христиан дініне кірген болуы мүмкін. Сәлемдесудегі Әпфия, Філимонның әйелі болғанға ұқсайды. Кейбір зерттеушілер Пауылдың “бірге шайқасқан” деп сипаттаған Архиптің Філимон мен Әпфияның ұлы болуы мүмкін деген болжам айтады. Шотландиялық пастор Джон Нокс, Онесимнің иесінің шын мәнінде Архип болғанын және хаттың Філимонға емес, оған жолданғанын айтқан. Осы тұжырымдама бойынша, Філимон алдымен хатты алады, содан кейін Архипті Онесимді босатуға және Пауылмен бірге жұмыс істеуге ынталандырады. Алайда, бұл көзқарас кең қолдау таппады. Әсіресе, Нокс пікіріне хаттың басындағы аяттар негізінде қарсылық білдірілді. О’Брайеннің сөзіне сүйенсек, Філимон атының бірінші кездесуі және 2-аяттағы “үйіңде” деген тіркес Архиптің негізгі адресат екенін күмәнді етеді. Нокс сондай-ақ, бұл хат Колосса шіркеуінде дауыстап оқылып, Архипке қысым көрсету үшін жазылғанын айтқан. Бірақ көптеген түсіндірушілер бұл пікірдің хаттың мәнеріне қайшы келетінін санайды. Мысалы, Дж. Б. Лайтфут былай деп жазған: “Елшінің Онесим үшін жасаған сыпайы және әдепті тілегі, жария ету талабымен бірден жоққа шығарылар еді”.

Қош келдіңіздер және таныстыру (13)

Алғашқы сәлемде Пауылдың басқа хаттарында кездесетін дәстүрлі үлгі сақталған. Пауыл алдымен өзін "Иса Мәсіхтің тұтқыны" деп таныстырады, бұл оның физикалық түрмеде отырғанын білдіреді. Ол сондай-ақ өзінің серігі Тимофейді де еске алады, ол хатты алушыға таныс болған құрметті әріптес еді. Пауыл бұл хатты Филемонға жолдағанмен, Апфияға, Архипке және Филемонның үйінде жиналатын шіркеуге де сәлем жолдайды. Апфияның Филемонның әйелі екені жиі болжанады, ал Архиптің "бірге еңбектес" екені айтылады, кейде ол олардың ұлы деп есептеледі. Пауыл сәлемдесуін ізгілік пен бейбітшілік тілеген дұғамен аяқтайды.

Алғыс айту және өтініш білдіру (47)

Пауыл хаттың басты мәселесіне көшер алдында, алғыс айту және дұға ету бөлімін жалғастырады. Бұл Пауылдың басты өтінішіне дайындық жасайды. Ол Філимонның махаббаты мен имандылығы үшін Құдайға алғыс айтады және оның имандылығының тиімді болуын тілейді. Осы бөлімді Філимонның Қолоссадағы христиандарға көрсеткен махаббатын білгенде алған қуанышы мен көңіл тыныштығы туралы айту арқылы аяқтайды.

Пауылдың Онисимді қолдауы (820)

Пауыл Онесимге қатысты нақты өтінішін білдірген соң, өзінің ниеттерін және жағдайын түсіндіреді. Филемонға осы жағдайға қарай дұрыс іс жасауға батыл түрде бұйыруға құқылы болғанымен, Пауыл өтінішін Филемонның махаббаты мен жомарттығына негіздеуді жөн көреді. Ол сондай-ақ Онесимге деген әуесін және Онесимнің христиан дініне келуімен болған өзгеристерді сипаттайды. Бұрын Онесим "пайдасыз" болса, енді ол "пайдалы" – бұл сөз ойыны, себебі Онесим есімінің мағынасы "пайдалы" дегенді білдіреді. Пауыл Онесимді өзімен бірге қалдыруға қуанған еді, бірақ оны қайтарудың дұрыс екенін түсінді. Пауыл Филемоннан Онесимді, өзі Пауылды қабылдағандай, яғни христиан бауырлас ретінде қарсы алуын сұрайды. Ол Онесимнің кетуіне байланысты туған қарызын өтеуге дайын екенін білдіреді және Филемонның Мәсіхте жүрегін қуантуын тілейді.

Қорытынды және құттықтаулар (2125)

Хаттың соңғы бөлігінде Пауыл Філимонның тілегеннен де артығын істейтініне сенімді екенін көрсетеді, мүмкін Онесимді өзімен бірге жұмыс істеуге қайтаруға ниеттенгенін білдіреді. Сондай-ақ, ол келіп қонақтайын деп ойлап, Філимоннан қонақ бөлмесін дайындауын сұрайды. Пауыл бес әріптесінен сәлем жолдап, хатты құт-мүбәрак тілекпен аяқтайды.

Тақырыптар

Пауыл өзінің жазбаларында құлдық пен бостандық туралы тілді көбінесе метафора ретінде қолданады. Бұл хат сол кездегі кейбір құлдарға белгілі бір демеу болған болуы мүмкін. Құлдық институты орталық орында көрінсе де, Пауыл оның құндылықтарын бағаламайды. Оның ықпалы қысым тудыруы мүмкін, себебі "құлдыққа қарсы шығушы бірден бүлікші болар еді, ал мұндай қозғалыстың саяси салдары көзге көрінбейтін болар еді". Пауыл құлдық сияқты адамзат құрған көптеген институттарды, өзінің соңғы заманға қатысты көзқарасы бойынша, жақын арада жойылатынын көрді. Осы мәселе Пауылды мазалаған және Филемонға Онесимді достық, кешірім және татуласу рухында қайта қабылдауын сұрап хат жазуына себеп болды. Пауыл адамды адамдығынан айыратын адам институтының мысалын күштен әлсіретеді. 13-14 аяттар Пауылдың Филемоннан Онесимді өзіне қайтаруын тілегенін көрсетеді (мүмкін, оны осы мақсат үшін босату үшін). Маршалл, Трэвис және Пол былай деп жазады: "Егер бұл Онесимнің Пауылдың серіктеріне қосылуы туралы тікелей өтініш болмаса, онда мен одан артық не айту керектігін білмеймін".