Римдіктерге жолданған хат туралы

Кіріспе

Жаңа Келісім кітабы
Жаңа Келісім кітабы

Римдіктерге арналған хат Жаңа Келісімнің алтыншы кітабы және Пауылдың он үш хатының ішіндегі ең ұзын хаты. Киелі кітап зерттеушілері бұл хатты елші Пауылдың Иса Мәсіхтің ізгі хабары арқылы құтқарылу мүмкіндігін түсіндіру үшін жазғанын айтады. Пауылдың Қорынттағы Гайдың үйінде тұрып Римдіктерге арналған хатты жазғаны мүмкін. Бұл хатты, әдетте, Пауылдың аманауенсі Тертий жазған және ол 55 жылдың соңынан 57 жылдың басына дейін жазылған. 16 тараудан тұратын нұсқалардың арасында тек алғашқы 14 немесе 15 тараулары бар нұсқалар да ерте таратылған. Осы нұсқалардың кейбіреулерінде Римдегі христиандардың бастапқы аудиториясына ешқандай сілтеме жоқ, сондықтан олар өте жалпы сипатқа ие. Басқа мәтіндік нұсқаларда Коринфті жазу орны ретінде және Кенхрея шіркеуінің диаконы Фебиді, Римге хат жеткізген елші ретінде атау бар. Пауыл бұл хатты жазғанға дейін Эгей теңізінің маңындағы аймақтарда уағыз айтып, ізгі хабарды Испанияға жеткізуді армандаған. Бұл сапарда Римге де соғуды жоспарлаған. Сондықтан бұл хатты оның сапар себептерін түсіндіретін және Рим шіркеуін сапарға дайындау үшін жазылған құжат деп қарастыруға болады. Римдегі христиандардың арасында яһудилер мен жұртшылық өкілдері болған және шіркеу осы екі топ арасындағы ішкі тартыстардан зардап шеккен болуы мүмкін. Пауыл – эллиндік яһуди және бұрынғы парызшыл – өз аргументін екі аудиторияға да, шіркеуге де қатысты ету үшін бейімдейді. Бұл еңбекте белгілі бір адамдарға және Римдегі христиандардың баршасына арналған материал бар болғандықтан, ғалымдар оны жеке хат немесе жалпы хат деп жіктеуде қиындық көреді. Кейде (жүйелі) теологиялық трактат ретінде қарастырылса да, Римдіктерге арналған хат Пауыл басқа жерлерде талқылаған көптеген мәселелерге тоқталмайды, бірақ ақталу және құтқарылу туралы маңызды тұжырымдарды қамтиды. «Сола-фиде» ұстанымын жақтаушылар да, Рим-католик шіркеуінің сенім мен істердің қажеттілігі туралы пікірін қолдаушылар да осы хатта өздеріне қолдау табады. Мартин Лютер өзінің Библия аудармасында Римдіктерге арналған хатқа «жалғыз» (неміс тілінде «allein») деген сөзді қосып, оны былай оқытылған: «Осылайша, адам заңның істерін істемей, тек сенім арқылы ғана ақталады».

The Epistle to the Romans is the sixth book in the New Testament, and the longest of the thirteen Pauline epistles. Biblical scholars agree that it was composed by Paul the Apostle to explain that salvation is offered through the gospel of Jesus Christ. Romans was likely written while Paul was staying in the house of Gaius in Corinth. The epistle was probably transcribed by Paul's amanuensis Tertius and is dated AD late 55 to early 57. Consisting of 16 chapters, versions with only the first 14 or 15 chapters circulated early. Some of these recensions lacked all reference to the original audience of Christians in Rome making it very general in nature. Other textual variants include subscripts explicitly mentioning Corinth as the place of composition and name Phoebe, a deacon of the church in Cenchreae, as the messenger who took the epistle to Rome. Prior to composing the epistle, Paul had evangelized the areas surrounding the Aegean Sea and was eager to take the gospel farther to Spain, a journey that would allow him to visit Rome on the way. The epistle can consequentially be understood as a document outlining his reasons for the trip and preparing the church in Rome for his visit. Christians in Rome would have been of both Jewish and Gentile background and it is possible that the church suffered from internal strife between these two groups. Paul – a Hellenistic Jew and former Pharisee – shifts his argument to cater to both audiences and the church as a whole. Because the work contains material intended both for specific recipients as well as the general Christian public in Rome, scholars have had difficulty categorizing it as either a private letter or a public epistle. Although sometimes considered a treatise of (systematic) theology, Romans remains silent on many issues that Paul addresses elsewhere, but is nonetheless generally considered substantial, especially on justification and salvation. Proponents of both sola fide and the Roman Catholic position of the necessity of both faith and works find support in Romans. Martin Luther in his translation of the Bible controversially added the word "alone" (allein in German) to Romans so that it read: "thus, we hold, then, that man is justified without doing the works of the law, alone through faith".

Авторлығы мен датасы

Ғалымдардың пікірінше, Павыл Римдіктерге арналған хатты өзі жазған. К.Э.Б. Кранфилд, Римдіктерге арналған түсіндірмесіне кіріспесінде былай дейді:

Римдіктерге арналған хаттың Павылға жазылмағанын айтушы [ ] сыншылардың пікірі қазір Жаңа өсиет зерттеулеріндегі қызықты деректердің қатарына қосылды. Бүгінде ешқандай жауапкершілікті сезінетін зерттеуші оның Павылдан тарағанын дауламайды. Оның Апостолдық Әкелердің жазбаларында қолданылуы анық, ал екінші ғасырдың соңына дейін Павылдың сөздері ретінде тізімделіп, келтірілген. Жаңа өсиет кітаптарының барлық белгілі тізімдерінде оның хаттары бар. Шын мәнінде, шынайылығының сыртқы дәлелдері одан да мықты болуы мүмкін емес; және ол ішкі дәлелдермен – тілдік, стильдік, әдеби, тарихи және теологиялық тұрғыдан толық сәйкес келеді. Хат Павыл Қорынтта болғанда, мүмкін Гайдың үйінде тұрғанда жазылған, ал оның хатшысы Тертий жазып алған. Қорынттың ең ықтимал орын деп есептелуіне бірнеше себеп бар. Павыл хатты жазғанда Иерусалимге сапар шегуге дайындалып тұрған, бұл Елшілердің істерінде Павылдың Грекияда үш ай болғаны туралы мәліметке сәйкес келеді. Бұл, әдетте, Павылдың Грекиядағы ең сәтті миссионерлік қызметі болған Қорынт қаласын білдіреді. Сонымен қатар, Фебе Кенхреядағы (Қорынттың шығысындағы порты) шіркеудің диаконы болғандықтан, хатты Римге жеткізу үшін Қорынт арқылы өтіп, Қорынттың батыс портынан кемеге мінген болуы мүмкін. Римдіктерге 16:23-те есімдері аталған Ераст та Қорынтта тұрған, ол әртүрлі уақытта қаланың коммуналдық қызметтер жөніндегі комиссары және қазынашысы болған, бұл да хаттың Қорынтта жазылғанын көрсетеді. Хаттың нақты жазылған уақыты көрсетілмеген, бірақ ол Иерусалимге арналған жиын аяқталғанда және Павыл «Иерусалимге барып, қасиеттілерге қызмет етуге» дайындалғанда жазылған болуы керек, яғни Грекияға екінші рет келгенінің соңында, соңғы сапары алдындағы қыста. Римдіктерге арналған хат туралы жазған көптеген ғалымдар хат 55 жылдың соңында/56 жылдың басында немесе 56 жылдың соңында/57 жылдың басында жазылған деп санайды. 55 жылдың басы мен 58 жылдың басы да қолдауға ие, ал неміс Жаңа өсиет ғалымы Герд Людеманн Нокстың 53/54 жылдарды ұсынған пікірінен кейін, 51/52 (немесе 54/55) жылдарды дәлелдейді. Людеманн 50-жылдардың ортасынан соңына дейінгі консенсусқа қарсы тұратын жалғыз маңызды сыншы.

The denial of Paul's authorship of Romans by such critics [ ] is now rightly relegated to a place among the curiosities of NT scholarship. Today no responsible criticism disputes its Pauline origin. The evidence of its use in the Apostolic Fathers is clear, and before the end of the second century it is listed and cited as Paul's. Every extant early list of NT books includes it among his letters. The external evidence of authenticity could indeed hardly be stronger; and it is altogether borne out by the internal evidence, linguistic, stylistic, literary, historical and theological. The letter was most probably written while Paul was in Corinth, probably while he was staying in the house of Gaius, and transcribed by Tertius, his amanuensis. There are a number of reasons why Corinth is considered most plausible. Paul was about to travel to Jerusalem on writing the letter, which matches Acts where it is reported that Paul stayed for three months in Greece. This probably implies Corinth as it was the location of Paul's greatest missionary success in Greece. Additionally, Phoebe was a deacon of the church in Cenchreae, a port to the east of Corinth, and would have been able to convey the letter to Rome after passing through Corinth and taking a ship from Corinth's west port. Erastus, mentioned in Romans 16:23, also lived in Corinth, being the city's commissioner for public works and city treasurer at various times, again indicating that the letter was written in Corinth. The precise time at which it was written is not mentioned in the epistle, but it was obviously written when the collection for Jerusalem had been assembled and Paul was about to "go unto Jerusalem to minister unto the saints", that is, at the close of his second visit to Greece, during the winter preceding his last visit to that city. The majority of scholars writing on Romans propose the letter was written in late 55/early 56 or late 56/early 57. Early 55 and early 58 both have some support, while German New Testament scholar Gerd Lüdemann argues for a date as early as 51/52 (or 54/55), following on from Knox, who proposed 53/54. Lüdemann is the only serious challenge to the consensus of mid to late 50s.

Он төрт тараудан тұратын нысан

Римдіктерге арналған хаттың 15- және 16-тараулары жоқ нұсқасы 4-ғасырдың ортасына дейін Рим империясының батыс жартысында кеңінен қолданылғанына күдіксіз, бірақ жанама дәлелдер бар. Бұл қорытынды ішінара Ориген мен Тертуллиан сияқты шіркеу әкелерінің Римдіктерге арналған он төрт тараулық басылымға тікелей немесе жанама сілтеме жасауына негізделген. Римдіктердің әртүрлі қолжазбаларында Пауылдың мадақтауы әртүрлі орындарда кездесуі, ертедегі он төрт тараулық нұсқаның болуын одан да нығайтады. Белгілі бір күмәндер болғанымен, Гарри Гэмбл канондық он алты тараулық нұсқаның мәтіннің ертерек түрі болуы мүмкін деген тұжырымға келеді. Кодекс Бурнарианус Римдіктерге 1:7 және 1:15-тегі хаттың адресаты ретінде Рим шіркеуіне тікелей сілтеме жасамайды. Әулиелердің түсіндірмелерінен Бурнарианус бұл жағынан ерекше емес екеніне дәлел бар; көптеген ертедегі, қазір сақталмаған қолжазбаларда да 1-тарауда Римдік адресат туралы ақпарат жоқ. Бұл мәтіндік вариант 15- және 16-тараулардың алынып тасталуымен біріктірілгенде, бүкіл хатта Рим шіркеуіне ешқандай анық сілтеме қалмайды. Гарри Гэмблдің болжамы бойынша, 1:7, 1:15 және 15-ші, 16-шы тараулар бір көшіруші тарапынан хатты "жалпы" аудиторияға бейімдеу үшін алынып тасталған болуы мүмкін.

Он бес тараудан тұратын нысан

Римдіктерге арналған хатта 16-тарау болмаған, бірақ 15 тараудан тұратын нұсқасы ертеректе болған болуы мүмкін. Көптеген ғалымдар, негізінен ішкі мәліметтерге сүйене отырып, 16-тараудың Пауылдың жеке хаты екенін, мүмкін Ефеске жолданғанын, кейін Римдіктерге қосылғанын айтады. Осы қорытындыға бірнеше аргументтер келтіріледі. Біріншіден, 15:33-те басқа Пауылдың хаттарын аяқтағандай, тыныштық тілегі бар қорытынды сәлемдеме кездеседі. Екіншіден, Пауыл 16-тарауда көптеген адамдар мен отбасыларға сәлем жолдайды, бұл оның олармен бұрыннан таныс екенін көрсетеді, ал 1-15 тарауларда Пауылдың Рим шіркеуінен ешкіммен кездеспегені айтылады. Папирус 46-да Пауылдың мадақтауы 15-тараудың соңында келгені де, хаттың он бес тараулық нұсқасы болғанын көрсетеді.

Пауылдың өмір жолы және оның хаты

Пауыл осы хатты жазғанға дейін (б.з.) он жыл бойы Эгей теңізіне жақын жерлерді аралап, жақсы жаңалықты уағыздады. Ғалатия, Македония, Ахая және Азия провинцияларында қауымдар құрылды. Пауыл өз міндетін орындалған деп есептегендіктен, "басқа біреудің негізіне" құрылыс салмай, Испанияда жақсы жаңалықты уағыздауды қалады. Бұл оған жол жүрісімен Римге баруға мүмкіндік берді, бұл оның көптен бері армандаған нәрсесі еді. Римдіктерге жазған хатының бір бөлігі оларды сапарына дайындауға және оның келу себептерін түсіндіруге арналған. Пауылдың географиялық орнынан басқа, оның діни көзқарастары да маңызды. Біріншіден, Пауыл – грек-яһуди, парызшыл ағымынан шыққан (Гамалиелді қараңыз), бұл оның өзінің айқын ерекшелігі (Пауыл апостол және яһудилік). Оның халқына деген алаласы – диалогтың бір бөлігі және хаттың өте көп бөлігін құрайды. Екіншіден, диалогтың екінші жағы – Пауылдың 30-шы жылдардың басында Мәсіхті қабылдауы және оның жолына түсуі.

Жазу мақсаты

Римдіктерге арналған хаттың мақсаты туралы қазіргі ғалымдардың пікірлерін және библиографиялық мәліметтерді қарастыру үшін Пауыл және оның хаттары сөздігіне жүгініңіз. XVI ғасырдағы "Лоллард" реформаторының көзқарасы Уильям Тиндалдың еңбегінде кездеседі. Римдіктерге арналған аудармасының кіріспе сөзінде, негізінен неміс реформаторы Мартин Лютердің кіріспе сөзінен алынған, Тиндаль былай деп жазады: «Бұл хат Жаңа Өсиеттің басты және ең құнды бөлігі, және ең таза evangelion, яғни қуанышты жаңалық, біз мұны ізгі хабар деп атаймыз, сондай-ақ бүкіл Китәпқа жол және нұсқау. Осы хаттың жазылу себебінің мәні мен мақсаты – адамның сенім арқылы ғана ақталатынын дәлелдеу: кім осы пікірге қарсы шықса, оған осы хат және Пауылдың жазғандары ғана емес, сонымен қатар бүкіл Китәп түсініксіз болып, оның жанының амандығы үшін оны ешқашан түсіне алмайды. Ал сенім арқылы ғана ақталатынын түсінуге және сезінуге жетектеу үшін, Пауыл адамның табиғатының толығымен уланғанын, бұзылғанын, тіпті Құдайға ұнамды өмір сүруге немесе ойлауға қабілетсіздікке дейін құлдырағанын дәлелдейді.»

Сәлемдесу (1:17)

Алғашқы кіріспе Пауыл туралы бірнеше жалпы мәліметтер береді. Ол мұнда өзінің апостолдығын және Рим шіркеуіне уағыздағысы келген Жақсы Жаңалық туралы кіріспе ескертпелерді таныстырады. Исаның әдемілік шежіресі Дәуіттен басталады. Алайда, Пауыл өзінің қызметін яһудилермен ғана шектемейді. Пауылдың мақсаты – басқа ұлттардың да Жақсы Жаңалықты естуін қамтамасыз ету.

Алғыс айту (1:815)

Ол римдіктердің имандылығын жоғары бағалайды. Пауыл бұрын Римге келуіне бөгет болған қиындықтар туралы да сөз қозғайды.

Құдайдың әділдігі (1:1617)

Пауыл өзінің ізгі хабарынан "ұялмайтынын" (epaiscúnomai) жариялайды, себебі оның күші бар (dúnamis). Бұл екі аят кітаптың қалған бөлігіндегі тақырыптардың негізін қалайды; ең алдымен, Пауыл Иса Мәсіх туралы уағыздайтын осы ізгі хабарға деген махаббатынан ұялмайды. Ол сондай-ақ "алдымен яһудилерге" сөйлегенін айтады. Бұл маңызды, бірақ оның көп бөлігі ғалымдардың болжамы, өйткені Пауыл мен яһудизм арасындағы қарым-қатынас әлі де талқыланып жатыр, және ғалымдар осы мәселеге толыққанды жауап беру үшін көбірек мәліметтерсіз қиындыққа тап болады. Уэйн Бриндел, Пауылдың Галатиялықтар мен 2-Қорынттықтарға жазған яһудилерге қарсы бұрынғы жазбаларына сүйене отырып, христиан әлемінде яһудилердің өмір жолын толығымен жоққа шығарғаны туралы әңгімелер тараған болуы мүмкін дейді (сонымен қатар Жаңа өсиеттегі антиномианизм және суперсессионизм туралы да қараңыз). Пауыл осы пікірге қарсы тұру үшін "алдымен яһуди" тәсілін қолданған болуы мүмкін.

Құдайдың үкімі (1:1832)

Пауыл грек-яһуди ақтаушыларының сөздерін қысқаша баяндаудан бастайды. Оның баяндамасы адамдардың Құдайға қарсы күнәлілік пен жамандыққа бой алғанын, оған Құдайдың ашуынан бұрыннан бар екенін көрсетеді. Адамдар Құдайдың көрінбейтін бейнесін алып, оны құдайға айналдырды. Пауыл мұнда Сүлейменнің даналығынан көптеген ойларды келтіреді. Бұл баяндама "табиғатқа қарсы жыныстық мінез-құлықты" айыптайды және мұндай мінез-құлықтың бұзылған дене мен санаға ("бұзылған сана" King James Version бойынша) әкелгенін ескертеді, сондай-ақ мұндай іс жасайтындар (кісі өлтіру және жамандықтарды қоса) өлімге лайық екенін айтады. Пауыл Римде кең таралған құдайларға табыну жүйесіне қатысты қатаң түрде қарсы тұрды. Бірнеше ғалымдар бұл бөлім Пауылға жатпайтын, кейіннен қосылған мәтін деп санайды.

Пауылдың екіжүзділер туралы ескертуі (2:14)

Дәстүрлі протестанттық түсінік бойынша, Пауыл мұнда басқаларды заңды сақтамағаны үшін айыптайтын, бірақ өздері заңды сақтамайтын яһудилерді сынап жатыр. Алайда, Стенли Стоуэрс риторикалық тұрғыдан Пауылдың осы жолдарда ешқандай яһудиге емес, әдеттегі мақтансақ адамның (ὁ ἀλαζων) оңай танылатын карикатурасына қарата сөйлеп отырғанын айтады. Стоуэрс былай деп жазады: "Пауылдың "яһудилердің екіжүзділігіне" шабуыл жасағанын оқуға ешқандай негіз жоқ. Бірінші ғасырда ешкім хо алазонды яһудилікпен байланыстырмаған. Бұл кең таралған түсінік, яһудилерді "қолымсақ парызшылдар" деп сипаттаған кейінгі христиандық сипаттамаларды тарихи контекстен тыс оқып түсінуден туындайды. (Сондай-ақ, антииудаизмді қараңыз).

Ақталу: Рақым мен кешірімнің сыйы (3:215:11)

Павел айтады, Құдайдан келген бір ізгілік заңнан тыс ашылды, оны заң мен пайғамбарлар куәландырады, және осы Құдайдан келген ізгілік Исаға иман келтіру арқылы барлық сенушілерге келеді. Ол ақталуды – сенушіні күнәнің кінәсінен және жазасынан заңды түрде ақтап тазалауды – Құдайдың сыйы ретінде сипаттайды, адамның еңбегі емес (ешкім мақтанбас үшін), бірақ иман арқылы.

Құтқарылудың кепілдігі (511)

5-8 тарауларда Пауыл, сенушілердің күнәнің құлдығынан босатылғандықтан құтқарылу үмітіне толық сенімді бола алатынын айтады. Пауыл сенім арқылы адамардың Исамен бірігіп, күнәден азат етілгенін үйретеді. Сондықтан сенушілер құтқарылуларына қуанып, ешбір сыртқы күш немесе тарап олардан құтқарылуын алып тастай алмайтынына сенімді болуы керек. Бұл уәде барлығына ашық, өйткені барлығы да күнә жасады, бірақ олардың бәрі үшін бір ғана Төлемші болды (Мәсіх Иса). Пауыл: «Адам тірі болғанда заң оған билік етеді екенін білмейсіңдер ме?» - дейді. Алайда, Исаның айқышқа ілінуі сенушілерді заңнан өлтіреді («Сондықтан, бауырластарым, Мәсіхтің денесі арқылы сендер де заңға өлі болдыңдар»), антиномистік түсіндіру бойынша. Пауыл ізраилдіктерге қатысты Құдайдың адалдығын айтады, онда Құдай Өзінің уәдесіне адал болғанын мәлімдейді. Пауыл барлық ізраилдіктердің шындықты түсінуіне үміттенеді, мынадай мәлімдеме жасап: «Құдайдың сөзі күшін жойғандай болмасын. Өйткені, Израиль деп аталатындардың бәрі де шынайы Израиль емес, және Ыбырайымның ұрпақтары болғандықтан, олардың бәрі де балалары емес: «Исақтың ұрпақтарында сіздің әулетіңіз аталады». Пауыл өзінің де ізраилдік екенін және бұрынғыда ерте христиандарды қуғынға түсіргенін растайды. Пауыл Израиль ұлтының қалай тасталмағаны және Израильдің Құдайдың таңдалған халқы болуының шарттары туралы айтады: Израиль өзінің сеніміне оралғанда, сенімсіздігін жинап қояды.

Сенушілердің өзгеруі (1215:13)

Пауыл 12 тараудан бастап 15 тараудың бірінші бөлігіне дейін, жақсы жаңалықтың сенушілерді қалай өзгертетінін және осы өзгерістің нәтижесінде туындайтын мінез-құлықты баяндайды. Бұл өзгеріс "ой-сананың жаңаруы" (12:2) деп сипатталады, Дуглас Мю бұл өзгерісті "мәселенің түйіні" деп атайды. Бұл өте радикалды өзгеріс, ол "мидың толыққанды өзгерісіне", "метанойяға", "ой-сана революциясына" тең. Пауыл сенушілердің қалай өмір сүру керектігін түсіндіреді. Христиандар енді заңға бағынбайды, яғни Мұса заңымен емес, Құдайдың рақымымен байланысты (Құқық пен рақым тармағын қараңыз). Христиандарға заң бойынша өмір сүрудің қажеті жоқ, себебі олардың ой-саналары жаңарып, Құдайдың олардан не қалағанын "дегендей біледі". Заң, содан кейін, олардың ой-санасын жаңартудың "өмір бойына созылатын" "процесінде" қандай жетістікке жеткенін бағалау үшін "объективті өлшем" ұсынады. Олар жаңарып, күнәдан босатылғандықтан (Римдіктерге 6:18), сенушілер енді күнәға бағынбайды. Сенушілер Құдайға бағынып, баршаны сүюге еркіндік алады. Пауылдың Римдіктерге 13:10-аятында айтқандай, "сүйіспеншілік (ἀγάπη) жақынға ешқандай жамандық істемейді, сондықтан сүйіспеншілік – заңның толық орындалуы".

Жердегі биліктерге мойынсұну (13:17)

Римдіктерге 13:1–7-дегі жер бетіндегі биліктерге бағыну туралы үзінді, мысалы, Джеймс Каллас сияқтылардың пікірінше, кейінірек қосылған мәтін болуы мүмкін. (Сондай-ақ, Ұлы Міндеттеме және Христиандық пен саясат та қараңыз). Пауль Тиллих Римдіктерге 13:1–7-нің тарихи дұрыстығын мойындайды, бірақ оның революцияға қарсы көзқарастағы шіркеулер тарапынан қате түсінілгенін айтады: Киелі кітаптағы мәлімдемелердің көптеген саяси-теологиялық бұрмалануларының бірі – Пауылдың [Римдіктерге 13:1–7] сөздерін кейбір шіркеулердің, әсіресе лютерандық шіркеулердің революцияға қарсы көзқарасын ақтау ретінде түсіну. Бірақ бұл сөздер де, Жаңа өсиеттегі басқа да ешқандай сөздер де саяси билікке қол жеткізу жолдары туралы емес. Римдіктерге жазған хатында Пауыл революциялық саяси қозғалыс емес, эсхатологияға қызығушы жандарға үндеген.