Аристофанның "Бейбітшілік" комедиясы

Кіріспе

Аристофанның комедиясы

«Бейбітшілік» (Eirḗnē) – грек драматуры Аристофан жазып, сахнаға қойған афиналық ежелгі комедия. Ол 421 жылғы Никия бейбітшілігінің күшіне енуінен бірнеше күн бұрын қала Дионисиясында екінші орынды жеңіп алды. Бұл бейбітшілік он жылдық Пелопоннес соғысын аяқтауға үміттендірген болатын. Пьеса бейбітшілікті күтудегі қуанышымен және елді мекендегі идиллиялық өмірге оралуды тойлауымен ерекшеленеді. Дегенмен, ол сақтандырады, өткен мүмкіндіктерге өкініш білдіреді және аяғы баршаға қуаныш сыйламайды. Аристофанның барлық пьесаларындағыдай, мұнда да әзіл-қалжың көп, оқиғалар абсурдқа толы, ал сатира өткір. Афинаның соғыс жақтасы, популисттік көшбасшысы Клеон, автордың сатирасына тағы да бір нысана болады, тіпті ол Амфиполис шайқасында бірнеше ай бұрын қаза тапқан болса да.

Сюжет

Қысқаша мазмұны: Тригей, орта жастағы афиналық, Пелопоннес соғысын керемет түрде бейбіт аяқтап, шаруалардың алғысын алса, соғыстан пайда тапқан саудагерлерді банкротқа дейін жеткізеді. Ол жеңісін тойлап, Фестиваль мен Бейбітшіліктің серігі Жем-Жемтіге үйленеді, олардың барлығын аспан түрмесінен босатады. Толық мазмұны: Афинадағы қарапайым үйдің сыртында екі құл асыққан жұмыс істеп, үлкен-үлкен қамырларды қаптап, бірінен кейін бірін қораға апарып кіргізеді. Біраз уақыттан кейін олардың әңгімесінен бұл қамыр емес, түрлі жерлерден жиналған нәжіс екенін білеміз. Олар ақылсыз қожайындары Этна тауынан әкелген алып көкпарлы қоңызды тамақтандырып жатыр, оның үстіне құдайлармен жеке кездесуге ұшып бару ниеті бар. Бұл таңғажайып жайт бірден Тригейдің көкпарлы қоңыздың үстінен үйден көтеріліп, алаңдататын түрде тұрақсыз қалқып келуімен расталады. Оның екі құлы, көршілері мен балалары қорқып, жерге қайта түсуін өтінеді. Ол жарысқан қоңызды тұрақтандырып, балаларына жұбаныш айтады және көрермендерді келесі үш күн ішінде атқа өкшелеуден немесе секіруден аулақ болуға шақырады. Оның міндеті – құдайлармен соғыс туралы әңгімелесу, егер тыңдамаса, Грекияға қарсы опасыздық үшін құдайларды соттау. Содан соң ол сахнадан көкке қарай ұшып кетеді. Тригей құдайлар үйіне келгенде, үйде тек Гермес екенін біледі. Гермес оған басқалары жиналып, алыстағы баспанаға кетіп, соғыс немесе адамзат дұғалары ешқашан мазаламайды деп үміттенетінін айтады. Ол үйді соңғы рет ретке келтіру үшін қалған, ал жаңа тұрғын – Соғыс екенін айтады. Соғыс, ол айтады, жақын маңдағы үңгірге Бейбітшілікті қамаған. Сол сәтте, кездейсоқ оқиға ретінде, Соғыс сыртқа шығып, ыңқылдап, ыңқылдап, гректерді ұнтақтап жатқан алып диірменмен келеді. Тригей тыңдап тұрып, Соғыстың енді алып диірменін қолдануға ұшқышы жоқ екенін біледі. Гректерге қолдануға ниеттенген ұшқыштар екеуі де қайтыс болды, өйткені біреуі Клеон, екіншісі Бразидас, Афина мен Спартадағы соғыс жақтастарының басшылары, екеуі де жақында шайқаста қаза тапты. Соғыс жаңасын алу үшін үйге оралады, ал Тригей осы мүмдікті пайдаланып, барлық гректерді шақырып, уақыт барда Бейбітшілікті босатуға көмектеседі. Әртүрлі қалалардан келген гректердің хоры шақырылған кезде келеді, бірақ олар өте қуанышты, алғашқыда билеуді тоқтата алмайды. Ақырында олар жұмыс істей бастайды, Тригей мен Гермес бақылауымен үңгір аузынан тас тастарды шығарады. Кейбір гректер көмекке қарағанда көбірек кедергі келтіреді және нақты прогресс тек шаруалардың күшімен жасалады. Соңғы кезде Бейбітшілік пен оның серіктері, Мереке мен Жем-Жем, сөзбен айтып жеткізе алмайтын сұлулықтың көрінісі ретінде көрінеді. Содан кейін Гермес жиналғандарға Бейбітшілікті неліктен көп жыл бұрын тастап кеткенін айтады. Оны соғыстан пайда көретін саясаткерлер қуған. Ол бірнеше рет оралуға тырысқан, бірақ әр жолы афиналықтар оған қарсы дауыс берген. Тригей Бейбітшіліктен өз отандастары атынан кешірім сұрайды, театрдағы соңғы әңгімелер туралы хабарлайды (Софокл қазір Симонид сияқты сатқын, ал Кратин мас болғаннан кейін қайтыс болды), содан кейін ол Афинаға қайта оралғанда, оның бостандығын сезіну үшін қалдырады. Содан кейін хор көрермендерге әдеттегі парабозисте сөйлейді. Хор авторын драматург ретінде өзінің түпнұсқалығы, Клеон сияқты монстрларға батыл қарсылық танытқаны және оның мейірімділігі үшін мақтайды. Ол әсіресе, шашты еркектерге ұсынылады. Онда біздің заманымызға дейінгі VII ғасырдағы ақын Стесихордың әндері келтіріліп, Карцин, Мелантий және Морсим сияқты қазіргі драматургтар айыпталады. Хор өз орнын қайта алады және Тригей сахнаға қайта оралады. Ол көктен қараған кезде аудиторияның қарақшылар тобына ұқсайтынын және жақыннан қараған кезде тіпті нашар көрінетінін мәлімдейді. Ол Жем-Жемтіні үйге жіберіп, үйлену тойына дайындалады, ал Фестивальді алдында отырған архонтқа береді. Содан кейін ол Бейбітшілікке арналған діни қызметке дайындалады. Үй ішінде тоқты құрбандыққа шалынады, дұғалар айтылады, ал Тригей ет пісіруге кіріседі. Жаналған тоқтының иісі оракулдық саудагерді көп ұзамай өзіне тартады, ол оракулдық саудагерлердің дәстүрі бойынша тегін тамақ іздеп, сахнада жүріп отырады. Ол жақсы соққымен қуып шығарылады. Тригей үйге кіріп, үйлену тойына дайындалады, ал хор тағы да парабазиске қатысады. Хор қысқы түстендер туралы махаббатпен ән салады, олардың ауылдағы ас үйдің жанындағы достарымен өткен уақытында, жаңбыр жаңа егілген далаларға сіңгенде, жақсы өмірден ләззат алудан басқа ештеңе істеуге болмайды. Бірақ хордың үні бұрынғыдан өзгереді, өйткені ол әскери жаттығулар мен ұйымдастыру қателіктерін еске алады, бұл соңғы уақытқа дейін қарапайым азаматтық сарбаздың өміріне қиындық әкелді, сондай-ақ майданда тығырықтан шығудың жолын таппаған офицерлер туралы ащы ойлармен бөліседі. Үн қайтадан жарықтанады, Тригей сахнаға қайта оралады, тойға дайын киіммен. Саудагерлер мен көпестер жеке-жеке және жұптармен келе бастайды, соғыс аяқталғаннан кейін бизнесі қайтадан гүлденген орақ жасаушы және құмыра жасаушы, сондай-ақ бизнесі құлдырап бара жатқандар. Орақ жасаушы мен құмыра жасаушы Тригейге үйлену сыйлықтарын тартады, ал Тригей басқаларына тауарын қалай пайдалануға болатыны туралы ұсыныстар жасайды: қалақшалар шаң сүрткіш ретінде, найзалар жүзімді тіреуге, кеуделік қаусырмалар – жатын бөлмесіндегі ыдыс ретінде, трубалар – инжірді өлшеуге, ал шлемдер – египеттіктерге құсық тудыруға немесе клизма жасауға арналған араластыру ыдысы ретінде пайдаланылуы мүмкін. Тойға келгендердің ұлдары сыртта әндерін жаттап алады, ал балалардың бірі Гомердің соғыс туралы эпикалық әнін оқуға кіріседі. Тригей оны үйге қайтаруға бұйырады, өйткені ол соғыс туралы ешқандай сөзді көтере алмайды. Басқа бала Архилохтың батырлық емес, қорқақтықты мақтайтын әйгілі әнін орындайды, бұл Тригейге ұнамайды. Ол тойдың басталуын жариялайды және тойлау үшін үйдің есігін ашады: Гимен, Гименайо! Гимен, Гименайо!

Short summary: Trygaeus, a middle aged Athenian, miraculously brings about a peaceful end to the Peloponnesian War, thereby earning the gratitude of farmers while bankrupting various tradesmen who had profited from the hostilities. He celebrates his triumph by marrying Harvest, a companion of Festival and Peace, all of whom he has liberated from a celestial prison. Detailed summary: Two slaves are frantically working outside an ordinary house in Athens, kneading unusually large lumps of dough and carrying them one by one into the stable. We soon learn from their banter that it is not dough but excrement gathered from various sources—they are feeding a giant dung beetle that their crazy master has brought home from the Mount Etna region and on which he intends flying to a private audience with the gods. This startling revelation is confirmed moments later by the sudden appearance of Trygaeus on the back of the dung beetle, rising above the house and hovering in an alarmingly unsteady manner. His two slaves, his neighbours and his children take fright and they plead with him to come back down to earth. He steadies the spirited beetle, he shouts comforting words to his children and he appeals to the audience not to distract his mount by farting or shitting any time in the next three days. His mission, he declares, is to reason with the gods about the war or, if they will not listen, he will prosecute the gods for treason against Greece. Then he soars across the stage heavenwards. Arriving outside the house of the gods, Trygaeus discovers that only Hermes is home. Hermes informs him that the others have packed up and departed for some remote refuge where they hope never to be troubled again by the war or the prayers of humankind. He has stayed back, he says, only to make some final arrangements and meanwhile the new occupant of the house has already moved in – War. War, he says, has imprisoned Peace in a cave nearby. Just then, as chance would have it, War comes grumbling and growling outdoors, carrying a gigantic mortar in which he intends grinding the Greeks to paste. Trygaeus discovers by eavesdropping that War no longer has a pestle to use with his gigantic mortar – the pestles he had hoped to use on the Greeks are both dead, for one was Cleon and the other was Brasidas, the leaders of the pro war factions in Athens and Sparta respectively, both of whom have recently perished in battle. War goes back indoors to get himself a new one and Trygaeus boldly takes this opportunity to summon Greeks everywhere to come and help him set Peace free while there is still time. A Chorus of excited Greeks from various city states arrives as prompted but they are so excited they cannot stop dancing at first. Eventually they get to work, pulling boulders from the cave's mouth under supervision by Trygaeus and Hermes. Some of the Greeks are more of a hindrance than a help and real progress is only made by the farmers. At last Peace and her companions, Festival and Harvest, are brought to light, appearing as visions of ineffable beauty. Hermes then tells the gathering why Peace had left them many years earlier – she had been driven away by politicians who were profiting from the war. In fact she had tried to come back several times, he says, but each time the Athenians had voted against her in their Assembly. Trygaeus apologizes to Peace on behalf of his countrymen, he updates her on the latest theatre gossip (Sophocles is now as venal as Simonides and Cratinus died in a drunken apoplexy) and then he leaves her to enjoy her freedom while he sets off again for Athens, taking Harvest and Festival back with him – Harvest because she is now his betrothed, Festival because she is to be female entertainment for the Boule or Council. The Chorus then steps forward to address the audience in a conventional parabasis. The Chorus praises the author for his originality as a dramatist, for his courageous opposition to monsters like Cleon and for his genial disposition. It recommends him especially to bald men. It quotes songs of the 7th century BC poet Stesichorus and it condemns contemporary dramatists like Carcinus, Melanthius and Morsimus. The Chorus resumes its place and Trygaeus returns to the stage. He declares that the audience looked like a bunch of rascals when seen from the heavens and they look even worse when seen up close. He sends Harvest indoors to prepare for their wedding and he delivers Festival to the archon sitting in the front row. He then prepares for a religious service in honour of Peace. A lamb is sacrificed indoors, prayers are offered and Trygaeus starts barbecuing the meat. The fragrance of roast lamb soon attracts an oracle monger who proceeds to hover about the scene in quest of a free meal, as is the custom among oracle mongers. He is driven off with a good thrashing. Trygaeus goes indoors to prepare for his wedding and the Chorus steps forward again for another parabasis. The Chorus sings lovingly of winter afternoons spent with friends in front of a kitchen fire in the countryside in times of peace when rain soaks into the newly sown fields and there is nothing to do but enjoy the good life. The tone soon changes however as the Chorus recalls the regimental drill and the organizational stuff ups that have been the bane of the ordinary civilian soldier's life until now and it contemplates in bitterness the officers who have been lions at home and mere foxes in the field. The tone brightens again as Trygaeus returns to the stage, dressed for the festivities of a wedding. Tradesmen and merchants begin to arrive singly and in pairs – a sickle maker and a jar maker whose businesses are flourishing again now that peace has returned, and others whose businesses are failing. The sickle maker and jar maker present Trygaeus with wedding presents and Trygaeus offers suggestions to the others about what they can do with their merchandise: helmet crests can be used as dusters, spears as vine props, breastplates as chamber pots, trumpets as scales for weighing figs, and helmets could serve as mixing bowls for Egyptians in need of emetics or enemas. The sons of wedding guests practise their songs outdoors and one of the boys begins rehearsing Homer's epic song of war. Trygaeus sends him back indoors as he cannot stomach any mention of war. Another boy sings a famous song by Archilochus celebrating an act of cowardice and this does not impress Trygaeus either. He announces the commencement of the wedding feast and he opens up the house for celebrations: Hymen Hymenai'O! Hymen Hymenai'O!

Тарихи негіздер

Аристофанның барлық ерте пьесалары соғыс аясында жазылып, сахналаған. Афина мен Спарта арасындағы соғыс б.з.д. 431 жылы Мегария жарлығымен басталды. Спартадағы Архидамос II және Афинадағы Периклдің сақтықпен басшылығымен, бұл соғыс Афина теңізде күшті болған және Спарта Грек құрлығының басты иесі болған, баяу әлсірету соғысына айналды. Жыл сайын спарталықтар мен олардың одақтастары Аттикаға шабуыл жасап, афиналықтардың шаруашылықтарына зиян келтіретін. Олар шегінген соң, афиналықтар қала қабырғаларынан шығып, Спартаның одақтастары – мегариялықтар мен беоттардың шаруашылықтарына кек қайтарды. Осыған дейін көптеген афиналықтар ауылдық жерлерде тұрған, бірақ енді олар қала қабырғаларының ішінде жиналып, қауіпсіздікке қол жеткізді. 430 жылы жұқпалы ауру тым көп халықты қырып салды және Периклдің өмірін де алды, Афинаны Клеонның радикалды басшылығына қалдырды. Клеон Спартамен соғыста толық жеңіске жетуді қалаған және оның агрессивті саясаты 425 жылы Сфактерия шайқасында расталғандай болды. Нәтижесінде спарталықтар тұтқынға алынып, Пилоста тұрақты гарнизон құрылды, одан афиналықтар мен олардың одақтастары спарталық аймақтарына шабуыл жасай алатын. Спарталықтар осы жеңіліске жауап ретінде бірнеше рет бейбітшілік туралы өтініш жасады, бірақ олар Клеон басшылығымен Афина Ассамблеясы тарапынан қабылданбады, ол соғысты Мегара мен Беотияға қарсы кеңейтуді қалады. Кейіннен афиналықтар Беотиядағы Делион шайқасында ауыр жеңіліске ұшырады, содан кейін 423 жылы уақытша келісімге келді. Алайда, сол кезде спарталықтар соғыс жақтасы Брасидастың ықпалына көбірек түсе бастады, ол уақытша келісімге қарамастан, афиналық клиенттік мемлекеттер арасында көтерілістерді ынталандырып, қолдады. Афинаның Халкидикадағы клиенттік мемлекеттері оның қастандықтарына ерекше сезімтал болды. Уақытша келісім аяқталғаннан кейін, Клеон Халкидикаға афиналық әскерді көтерілістерді басу үшін бастап барды. Ол Амфиполис қаласының сыртында маневр жасап тұрғанда, спарталық генерал басқарған әскер оны және оның әскерін күтпеген жерден шабуылдап, жеңді. Клеон мен Брасидас екеуі де шайқаста қаза тапты, олардың қазасы 422–21 жылдары қыста жаңа бейбітшілік келіссөздеріне жол ашты. Никий бейбітшілігі көп ұзамай Дионисия қаласында, бейбітшілік орындалған жерде, б.з.д. 421 жылдың көктемінде бекітілді.

All the early plays of Aristophanes were written and acted against a background of war. The war between Athens and Sparta had commenced with the Megarian decree in 431 BC and, under the cautious leadership of Archidamus II in Sparta and Pericles in Athens, it developed into a war of slow attrition in which Athens was unchallenged at sea and Sparta was undisputed master of the Greek mainland. Every year, the Spartans and their allies invaded Attica and wreaked havoc on Athenian farms. As soon as they retreated, the Athenians marched out from their city walls to avenge themselves on the farms of their neighbours, the Megarians and Boeotians, allies of Sparta. Till then, most Athenians had lived in rural settlements but now they congregated within the safety of the city walls. In 430 a plague decimated the over crowded population and it also claimed the life of Pericles, leaving Athens in the control of a more radical leadership, epitomized by Cleon. Cleon was determined to gain absolute victory in the war with Sparta and his aggressive policies seemed to be vindicated in 425 in the Battle of Sphacteria, resulting in the capture of Spartan hostages and the establishment of a permanent garrison at Pylos, from where the Athenians and their allies could harass Spartan territory. The Spartans in response to this setback made repeated appeals for peace but these were dismissed by the Athenian Assembly under guidance by Cleon who wished instead to broaden the war with ambitious campaigns against Megara and Boeotia. The Athenians subsequently suffered a major defeat in Boeotia at the Battle of Delion and this was followed by an armistice in 423. By this time, however, the Spartans were increasingly coming under the influence of the pro war leader Brasidas, a daring general who encouraged and supported revolts among Athenian client states despite the armistice. Athens' client states in Chalcidice were especially vulnerable to his intrigues. When the armistice ended, Cleon led a force of Athenians to Chalcidice to repress the revolts. It was there, while manoeuvering outside the city of Amphipolis, that he and his men were surprised and defeated by a force led by the Spartan general. Both Cleon and Brasidas died in the battle and their removal opened the way for new peace talks during the winter of 422–21. The Peace of Nicias was ratified soon after in the City Dionysia, where Peace was performed, early in the spring of 421 BC.

Талқылау

Аристофанның пьесалары ауыл өміріне деген ыстық махаббатты және қарапайым заманға деген ностальгияны көрсетеді, сонымен қатар елге оралу және оның күнделікті тіршілігі арқылы бейбітшілікке қол жеткізу туралы көзқарас қалыптастырады. Бейбітшіліктің ауыл шаруашылығының жаңаруымен байланысы осы пьесада діни бейнелер арқылы айқындалады: Кербер фигурасы күзетіп тұрған үңгірге қамалған Бейбітшілік (313–15 жолдар) – жер асты әлемінде тұтқындалған хтондық құдайға ұқсайды, бұл мотив афиняндықтарға Деметр және оның қызы Кореге табынушылықтағы мистерілер арқылы жақсы таныс. Алайда, пьесаның мазмұны ежелгі фольклордан да шабыттанды: алып немесе монстрдың қол жетімсіз бекінісінен қызды немесе қазынаны құтқару оқиғасы афиняндықтарға Персей мен Андромеда туралы әңгімелерден мәлім болған, ал қазіргі заманғы көрермендерге «Жек пен бұршақ бұтағы» ертегісі арқылы белгілі (Тригей Жек сияқты, сиқырлы күшпен алыптың алыс орналасқан бекінісіне көтеріліп, оның қазынасын тонайды). Осы мифтік және діни контекстке қарамастан, пьесада саяси әрекет адамдардың істеріндегі шешуші фактор ретінде көрінеді – құдайлар алыс тұрған тұлғалар болып бейнеленеді, сондықтан адамдар өздерінің бастамашылдығына сүйенуі керек, бұл Бейбітшілікті тұтқыннан босату үшін бірлесіп жұмыс істейтін гректер хоры арқылы көрсетілген. Гермес құдайы Пелопоннес соғысы үшін Перикл мен Клеонды кінәлайтын сөз сөйлейді (603–48 жолдар), бұл Аристофан бұрынғы пьесаларында (мысалы, «Ахарндықтар» 514–40 және «Жоғарғылар» 792–809) жақтаған аргумент еді. Хордың бейбітшілікті қуанышпен тойлауы өткен басшылардың қателіктері туралы ащы ойлармен (мысалы, 1172–90) және Тригей бейбітшіліктің болашағына қатысты алаңдаушылықтарын білдіреді (мысалы, 313–38), себебі жағдайлар әлі де жаман басшылыққа (соғыс ішке кіріп, алып келетін жаңа ұрғышпен бейнеленген) тәуелді. Пьесаның соңында банкротқа ұшыраған саудагерлер соғысқа әлі де қолдау бар екенін еске салады. Сонымен қатар, Ламахтың ұлы Гомерден алған соғысқа қатысты өлеңдер соғыстың мәдениетке терең сіңгенін және ол әлі де жаңа буынның қиялына үстемдік ететінін көрсетеді. Мұндай жағдайда бейбітшілік тек ғажайыпты ғана емес (мысалы, Тригейдің қашуы), сонымен қатар қоғамның маңызды бөлігінің (мысалы, шаруалардың) жақсы ықпалы мен ізгі ниетімен үйлесімді болуы керек – бұл Дионис ақынының салмақты бағасы.

Aristophanes' plays reveal a tender love of rural life and a nostalgia for simpler times and they develop a vision of peace involving a return to the country and its routines. The association of peace with rural revival is expressed in this play in terms of religious imagery: Peace, imprisoned in a cave guarded by a Cerberus figure (lines 313–15), resembles a chthonic fertility goddess in captivity in the underworld, a motif especially familiar to Athenians in the cult of Demeter and her daughter Kore in the Eleusinian mysteries. The action of the play however also borrows from ancient folklore – the rescue of a maiden or a treasure from the inaccessible stronghold of a giant or monster was already familiar to Athenians in the story of Perseus and Andromeda and it is still familiar to modern audiences as 'Jack and the Beanstalk' (Trygaeus like Jack magically ascends to the remote stronghold of a giant and plunders its treasure). In spite of these mythical and religious contexts, political action emerges in this play as the decisive factor in human affairs – the gods are shown to be distant figures and mortals must therefore rely on their own initiative, as represented by the Chorus of Greeks working together to release Peace from captivity. The god Hermes delivers a speech blaming the Peloponnesian War on Pericles and Cleon (lines 603–48) and this was an argument that Aristophanes had already promoted in earlier plays (e. g. The Acharnians 514–40 and The Knights 792–809). The Chorus's joyful celebration of peace is edged with bitter reflections on the mistakes of past leaders (e. g. 1172–90) and Trygaeus expresses anxious fears for the future of the peace (e. g. 313–38) since events are still subject to bad leadership (as symbolized by the new pestle that War goes indoors to fetch) The bankrupted tradesmen at the end of the play are a reminder that there is still support for war. Moreover, the militaristic verses borrowed from Homer by the son of Lamachus are a dramatic indication that war is deeply rooted in culture and that it still commands the imagination of a new generation. Peace in such circumstances requires not only a miracle (such as Trygaeus' flight) but also a combination of good luck and good will on the part of a significant group within the community (such as farmers) – a sober assessment by the poet of Dionysus.