Кіріспе

Кодикстер мен қолжазба кітаптарды зерттеу. Кодикология (,/k//oʊ//d//ɪ/'/k//ɒ//l//ə//dʒ//i/; француз тілінен – codicologie; латын тілінен – codex, жатыс есім codicis, "тетрадь, кітап" және грек тілінен – λογία, logia) – кодикстер мен қолжазба кітаптарды зерттеу ғылымы. Оны көбінесе "кітап археологиясы" деп атайды, бұл терминді Франсуа Масаи енгізген. Кодикологияның шекарасы анық белгіленбеген. Кейбір мамандар кодикологияны дербес ғылым саласы ретінде қарастырса, енді біреулері оны филология зерттейтін мәтіндік сынның талдауы мен таралуына көмекші ғылым ретінде қарастырады. Кодикологтар кітапханалар тарихын, қолжазбалар жинақтауды, кітаптарды каталогтауды және жазушыларды да зерттей алады, бұл кітап тарихының құрамдас бөлігі болып табылады. Палеографиялық әдістер кодикологиялық әдістермен қатар қолданылады. Жазушының жұмысын, жазу стилін және олардың вариацияларын талдау кітаптың сипатын, құндылығын, мақсатын, жасалған мерзімін және оның әртүрлі бөліктеріне берілген маңыздылықты анықтауға мүмкіндік береді. Кодекстің мәртебесі оның сапасына, көлеміне және қолданылған материалға байланысты. Папирус тек кейінгі антик кезеңде және ерте орта ғасырларда ғана кездеседі. Көрмеге арналған кодекстер парқментке қарағанда мықтырақ материалдармен тілінетін. Парқмент жануарлар түріне және өңделу әдісіне байланысты әртүрлі болды, ал оны жасау үшін қолданылған жануарларды анықтау 21 ғасырда ғана зерттеле бастады. Өндіріс процесінің түйірленген өнімге, техникаға және стильге қалай әсер еткені әлі толыққанды түсініксіз. Дегенмен, стильдегі өзгерістер көбінесе техникадағы өзгерістермен байланысты. 14-15 ғасырларға дейін қағаз қымбат болған, сондықтан оның қолданылуы жоғары сапалы түптеме екенін көрсететін. ), тігіс, кітапты мұқаулау және қайта мұқаулау. Квира – кемінде үш, бірақ көбінесе төрт бифолиядан тұратын бір-біріне енгізілген бірнеше бүктелген парақтар. Меншік белгілері, әшекейлеу және жарықтандыру да зерттеледі. Дайын квиралар немесе квиралардан құралған кітаптар дербес кітап бірліктерін – кітапшаларды құрауы мүмкін, оларды қағазханаға қайтаруға болады немесе антологиялар немесе әртүрлі жинақтар жасау үшін басқа мәтіндермен біріктіруге болады. Түптемелер кейде бір уақытта көшіру үшін квираларға бөлініп, студенттерге оқу үшін берілетін. Бұл үшін, беттің соңында келесі беттің бірінші сөзін көрсететін "кейлес сөздер" қолданылатын.

Шығу тегі

Қолжазбаларды зерттеудің дәстүрі ұзақ, ал кодикологияның тарихы қысқа. XV ғасырда «De laude scriptorium» деген атпен екі еңбек жарық көрді, олар қолжазбаларды және көшірушілердің еңбегін жоғары бағалады. Біреуін париждік теолог Жан Герсон, екіншісін Спонхайм бенедиктік монастырының аббаты Иоганн Тритемиус жазған. XVI-XVII ғасырларда қолжазбаларды зерттеу дамыған сайын филологтар мен теологтар арасында пікір қақтығыстары туды. XVII ғасырда болландшылар агиографиялық жазбаларды жинап, олардың мазмұны мен тегін сын тұрғысынан қарастырды. 1819 жылы Генрих Штайн «Gesellschaft für ältere deutsche Geschichtskunde» қоғамын құрды, ол «Monumenta Germaniae Historica» және ортағасырлық кодекстер туралы зерттеулер жариялады. 1825 жылы кітапханашы Адольф Эберт дипломатия, эпиграфия және ол «қолжазбалардың ішкі және сыртқы ерекшеліктері туралы ғылым» деп атаған «Bücherhandschrifftenkunde» атты монографиясын жариялады. 1909 жылы филолог Людвиг Траубе палеография мен «Handschrifftenkunde» арасында ажырату жасады. Траубе пікірінше, палеография жазуды оқу, аббревиатураларды түсіндіру, мәтіндік қателерді табу, сондай-ақ қолжазбаның жасалған уақытын және орнын анықтаумен айналысады. Ал «Handschrifftenkunde» кодекстің материалдық элементтерін, оның дайындалу жолын және мәтіннің өзіне жатпайтын жазбаларды, мысалы, түсініктемелерді зерттейді. Дегенмен, ХХ ғасырға дейінгі жалпы қабылданған дәстүр бойынша палеография жазу ғана емес, қолжазбаның уақытын анықтау үшін қолданылатын барлық нәрсені қамтиды деп есептелді. Виктор Гардтаузен өзінің «Грек палеографиясында» палеографияны «Buchwesen» (кітап құрылымы) және «Schriftwesen» (жазу құрылымы) деп екіге бөлді. 1930 жылдардың басына дейін қолжазбаларды зерттеу әдебиет тарихы және филологиямен байланысты болды.

Археологиялық бұрылыс

Уақыт өте келе, мағынасы кодексті археологиялық нысан ретінде зерттеуге өзгерді; ол Бухвестенмен пара-пар. Леон Делайсе Масаидың "кітап археологиясын" пайдалануды ұсынды.

Кеңейткіш тәсіл

1970 жылдан бері түрлі кодикологтар кодикологияның қолжазбаны мәдени және мәтіндік объект ретінде тарихымен, қолданылуымен және қабылдануымен айналысуы тиіс екенін айтты. Орнато қолжазбаның ішкі ерекшеліктерін зерттеу оның сыртқы ерекшеліктерінен бөліне алмайтынын түсіндіреді. Сондықтан, сандық әдіс белгілі бір уақытта немесе жерде, немесе одан ұзақ мерзімде қолжазба өндірісінің экономикасы мен мәдениеті туралы мәлімет бере алады, оны кітап тарихымен байланыстырады. Орнато және оның ізбасарлары кодикологияны ешқандай мамандыққа бағынышты емес, дербес және автономды тарихи ғылым деп есептейді. Дегенмен, оның кодикологияға қатысты түсінігі лато сенсу емес, статистикалық – материалдарды іріктеу, дөңгелектер жасау, томдар саны, бағалар, жұмсалған еңбек, қолжазбалар тобынан уақыт, орын, түр бойынша таңдау және таралым. Малахи Бет-Ари еврей кодекстері үшін кодикологияда алғаш рет деректер базасын қолданды.

Салыстырмалы кодикология

Латын, еврей, Византия және араб кодекстерінің сандық талдауындағы прогресс, технологиялық тәжірибелердің ортақ болу мүмкіндігін зерттеуге себеп болды. Бұл салыстырмалы кодикологияның пайда болуына әкелді, ол өз әдістемесін салыстырмалы әдістен қабылдайды. Бұл тәсілге тіл білімі және кодекстің жалпыға ортақ "грамматикасы" болу мүмкіндігі үлкен ықпал етті. Бұл әдіс еврей кодикологиясында алғаш қолданылды, себебі еврей қолжазбалары еврей қауымдастықтарының өмір сүрген үстем мәдениеттің қолжазба мәдениетін көрсететіндіктен, мәдениаралық байланыс құралы саналады. 21-ші ғасырда сандық кодикологиямен бірге, бұл ең көп тараған әдістеме болып табылады.

Құрылымдық кодикология

1980 жылдардың соңынан бастап, кейбір ғалымдар структуралистік тіл білімінен идеяларды қарыз алып, кодексті "морфологиялық" және "синтаксикалық" өлшемдері бар құрылым ретінде зерттеді, оның құрамына кіретін бөліктерін және олардың арақатынастарын қарастырды. Компоненттердің пайда болуын және олардың жасалуын қайта құруға тырысқандықтан, "генетикалық" аспекті де бар. Гамберт және басқа ғалымдар бір немесе бірнеше жинақтан тұратын қолжазбаның кодикологиялық бірліктерін және цезураларын (үзілістер немесе шекаралар) анықтау үшін, сондай-ақ олардың өндіріс кезеңдерін және байланыстарын анықтау үшін синтаксис жасады. Бұл әдіс қолжазбалардың өміріндегі өзгерістерге, мәтіннің жоғалуына, алып тасталуына және қосылуына байланысты қиындықтарға келіп соғып жатыр.

Ислам кодексі

Орта ғасыр авторлары қарапайым кодкологиямен айналысқан болса да, батыста араб қолжазбаларын зерттеуге деген қызығушылық 18 ғасырдың соңында пайда болды. 1976 жылы Лондонда өткен Ислам әлемінің бірінші фестивалі және 1986 жылы Стамбулда өткен ислам кодексологиясы мен палеографиясы жөніндегі халықаралық ғылыми кеңес ең үлкен түрткіс берді. Осыдан кейін көптеген конференциялар, көрмелер, каталогтар және мамандандырылған мерзімдік басылымдар жарық көрді.