Кіріспе

Соңғы ~2,6 миллион жыл ішінде мұздық дәуірлерде Солтүстік Американың ірі бөліктерін мезгіл-мезгіл жауып тұрған ірі мұздық – Кордильерлік мұздық.

Ауқымы

Мұздың көлемі Хуан-де-Фука бұғазының солтүстігіндегі континенттік шельфтің барлығын және Юкон территориясының оңтүстік-батыс үштен бірін қамтыды, оңтүстікке қарай созылды. Бұл Британ Колумбиясының құрлық бөлігінің барлығын (Викторияны қоспағанда), Оңтүстік-Орталық Алясканы, Аляска Панхандлесін және жартылай аралын қамтыды. Оңтүстік мұздық шегі батыста Олимпияға жақын Вашингтон штатына дейін, сондай-ақ Споканға, Айдахо Панхендлесіне және Шығыс мұздық жиегіндегі Батыс Монтананың көп бөлігіне дейін жетті. Шығыс жағында Кордильер мұз қабаты Континенттік бөліністегі Лорантид мұз қабатымен бірігіп, қазіргі Антарктида мұз қабатынан бір жарым есе көп су көлемін қамтитын мұздықты құрады. Аляска тауларының солтүстігінде мұздықтар мұз пайда болуы үшін тым құрғақ болғандықтан, мұздықтар жойылды. Соңғы мұздық максимум кезінде мұздық көлемі осы деңгейге жетті, және бұрынғы кезеңдерде одан да көп болған болуы мүмкін, Орегонның солтүстік-шығыс бөлігіне және Айдахо штатындағы Салмон өзені тауларына дейін жеткен. Дегенмен, оның солтүстік жиегі де жауын-шашынның өте аз болуынан туындаған мұздың еріп кетуі салдарынан оңтүстікке қарай жылжуы мүмкін.

Қауіп-қамау

Қазіргі уақытта оның батыс жағында соңғы мұз дәуірінің ең жоғары нүктесінде, қазіргі теңіз деңгейінен төменде Гекэйт бұғазында және Ванкувер аралының солтүстігіндегі Брукс түбегінде бірнеше шағын мұздық паналары болған деген тұжырым қалыптасқан. Дегенмен, Олимпиада түбегінің солтүстігіндегі қазіргі теңіз деңгейінен жоғары орналасқан мұзсыз паналардың бар екенін генетикалық және геологиялық зерттеулер 1990 жылдардың ортасынан бері нақтыламады.

Еріту

Лаврентид мұздықтарынан өзгеше, толық еруіне он бір мың жылға дейін уақыт кеткен, Кордильер мұздығы өте жылдам, төрт мың жыл немесе одан да аз уақытта еріді. Бұл жылдам еру Миссула көлінің тасып кетуі сияқты су тасқындарын тудырып, Шығыс Вашингтонның құнарлы Ішкі Империясының топографиясын қалыптастырды. Солтүстікке қарай, Кордильер Канаданың батысында шашыраңқы орналасқан көптеген мұздық жер бедерлеріне жауапты. Еру жылдамдығы Америка құрлығына ертедегі адамдардың қоныс аударуын зерттеуде де маңызды рөл атқарады. Кордильер мұздығының жылдам кері шегінуі, мұзтанушылардың теңізге тікелей жағалайтын мұздықтардың және құрлыққа тікелей жағалайтын мұздықтардың еру үлгілерінің айырмашылықтарын түсінуге бағытталған зерттеулерінің негізгі пәні болып табылады. Ғалымдар батыс теңіз жағалауының кері шегінуі оңтүстік құрлық жағалауынан гөрі жылдам болды деп санайды, себебі теңіз жағалауы теңіз түбімен жанаспайды. Бұл жылдам кері шегіну Кордильердің ең үлкен аумағының батысында оңтүстік және шығысқа қарағанда мұздық жер бедерінің айтарлықтай азырақ болуына әкелді, бірақ бұл айырмашылықтың нақты механизмдері әлі белгісіз. Дегенмен, кейбір мұздық жер бедерлері сақталған: Вашингтон штатының жағалауындағы жақсы сипатталған ландшафтта мұздық сайлар, мұздық көлдер және кең ауқымды шөгінді жазықтар бар. Оңтүстік және шығыс жер бедерінің көп бөлігі американдық Кордильераның солтүстік бөлігіне жақын орналасқан, геологтардың пікірінше, Кордильера алғаш рет өскен аймақ осы таулар тізбегі болса, одан кейін кенеттен кері шегінгеннен және толық құлағаннан кейін осы аймақта тоқтады. Кордильердің кері шегіну уақыты мұзтанушылар ғана емес, сонымен қатар Америкаға ертедегі адамдардың қоныс аударуына қызығушылық танытқан антропологтар үшін де маңызды. Атап айтқанда, Кордильер мұздығының батыс жағының құлауы, соңғы мұз дәуірінде Берингия құрлық көпірінен өткеннен кейін ертедегі адамдардың қоныс аударуы мүмкін болған бір жол ретінде қарастырылады. Бұл бұрын Кордильер мұздығының шығыс жағы мен Лаврентид мұздығының батыс жағының кері шегінуі кезінде қоныс аударуға мүмкіндік берген деп есептелген Мұзсыз дәліздің баламасы болып табылады. Мұзсыз дәліз соңғы жылдары антропологтар арасында пікірталас тудырып отыр. Жақындағы зерттеулер күмәндік тудырды, талқылаудың тақырыптарына аймақта мегафаунаның қоныс аударуын қолдайтын жеткілікті флораның дәлелдерінің болмауы, сондай-ақ радиометрлік тарихқа сәйкес, Орталық Канада қалқаны арқылы дәліздің пайда болуы мұздықтардың оңтүстігіндегі ең ертедегі адам қоныстарын есепке алу үшін тым кеш болды.

Мұздық кезеңіндегі теңіз деңгейі

Мұздың салмағынан Солтүстік Американың солтүстік-батыс құрлығы соншалықты шөгіп кеткендіктен, соңғы мұздық максимум кезіндегі теңіз деңгейі бүгінгі деңгейден жүз метрден астам биік болды (тас түбінің деңгейімен өлшенген). Дегенмен, Хайда Гвайидің батыс жағасында мұз қалыңдығы аз болғандықтан, теңіз деңгейі бүгінгіден төмен болды, нәтижесінде бұғаздың ең терең бөліктерінде көл пайда болды. Мұз қабатының ортасының әлдеқайда қалың болуы континенттік шельфтің шетіндегі аймақтарды мұздық алдыңғы итермелеу арқылы көтеріп тұрды. Мұздың еріген кезінде, бірінші болып еріген мұз қабатының шетіндегі теңіз деңгейі бастапқыда су көлемінің артуына байланысты көтерілді, бірақ кейін мұз ерігеннен кейін жердің қайта көтерілуіне байланысты төмендеді. Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы теңіз деңгейінің төмендеуіне байланысты бірнеше су асты нысандары ашыққа шықты, соның ішінде Хайда Гвайидің батысындағы Боуи теңіз тауы соңғы мұз дәуірі бойы белсенді жанартау аралы деп есептеледі. Бұл құбылыстар маңызды, себебі олар Берингиядан Солтүстік Америкаға келген көшпендердің мұз еріген кезде құрлық пен көптеген аралдар арасындағы су астында қалған жерлердің ашылуына байланысты оңтүстікке қарай қалай саяхаттағанын түсіндіруге көмектеседі. Сондай-ақ, мұз шегінгеннен кейін эволюцияның бағытын түсіну үшін де маңызды.