Кіріспе
Вишнудың балық аватары — инду құдайы Вишнудың балық түріндегі бейнесі. Мацья Вишнудың он негізгі аватарының біріншісі деп есептеледі және ол алғашқы адам Мануды зор су тасқынынан құтқарған. Мацьяны көбінесе алтын түсті алып балық ретінде бейнелейді, немесе Вишну денесі балықтың артқы жартысына жалғанған антропоморфтық түрде де көрсетуге болады. Мацья туралы ең ертегі жазба Шатпатха Брахманасында кездеседі, онда Мацья ешқандай нақты құдаймен байланысты емес. Кейіннен, Ведадан кейінгі дәуірде балық құтқарушы Брахмамен бірігіп, одан соң Вишнумен байланыстырылады. Мацьяға байланысты аңыздар индуистік мәтіндерде кеңейеді, дамиды және түрленеді. Бұл аңыздар символизмге толы: Манудың қорғауындағы кішкентай балық үлкенге айналып, адамзаттың келесі ұрпағының атасы болатын адамды құтқарады. Кейінгі нұсқаларында Мацья Ведтерді ұрлаған Хаягрива атты демонды өлтіреді, осылайша ол кітаптардың құтқарушысы ретінде мақталады. Бұл оқиғаның өзі мәдениеттерде кең таралған су тасқыны туралы мифтермен байланысты.
Matsya is the fish avatar of the Hindu god Vishnu. Often described as the first of Vishnu's ten primary avatars, Matsya is described to have rescued the first man, Manu, from a great deluge. Matsya may be depicted as a giant fish, often golden in color, or anthropomorphically with the torso of Vishnu connected to the rear half of a fish. The earliest account of Matsya is found in the Shatapatha Brahmana, where Matsya is not associated with any particular deity. The fish saviour later merges with the identity of Brahma in post Vedic era, and still later, becomes regarded with Vishnu. The legends associated with Matsya expand, evolve, and vary in Hindu texts. These legends have embedded symbolism, where a small fish with Manu's protection grows to become a big fish, and the fish saves the man who would be the progenitor of the next race of mankind. In later versions, Matsya slays a demon named Hayagriva who steals the Vedas, and thus is lauded as the saviour of the scriptures. The tale is ascribed with the motif of flood myths, common across cultures.
Этимология
Мацзя құдайының аты "балық" деген мағына беретін "мацья" сөзінен шыққан. Монир Уильямс пен Р. Франко пікірінше, "балық" дегенді білдіретін "маца" және "мацья" сөздері "қуану, шаттыққа толу, мерекелеу, ләззат алу" мағынасын беретін "мад" түбірінен туындаған. Осылайша, "мацья" – "қуанышты" дегенді білдіреді. Санскрит тілінің грамматика және этимология маманы Яска (б.з.д. 600 шамасы) да балықтардың "бір-бірін жеп қуануы" себебінен "мацья" деп аталғанын айтады. Яска "мацья" сөзінің тағы бір этимологиясын ұсынады, ол "суда жүзу" дегенді білдіреді, бұл "сянд" (жүзу) және "мадху" (су) түбірлерінен алынған. Санскрит тіліндегі "мацья" сөзі пракрит тіліндегі "мачча" ("балық") сөзімен туыс.
Ведалық шығу тегі
Шатпатта Брахмананың (Яджурведа) 1.8.1 бөлімі – Матся және индуизмдегі топан су туралы мифті ең ертерек атап көрсететін мәтін. Бұл мәтінде Матся балығы ерекше бір құдаймен байланыстырылмайды. Осы мифтың басты кейіпкерлері – балық (Матся) және Ману. Ману кейіпкері заң шығарушы және ата-баба патша ретінде суреттеледі. Бір күні Мануға тазару үшін су әкелінеді. Суда кішкентай балық бар. Балық өзінен үлкен балық жеп қояды деп қорқады және Манудан оны қорғауды сұрайды. Қайтарымда балық Мануды алдағы топан судан құтқаруға уәде береді. Ману оның өтінішін қабылдайды. Ол балықты сулы құмыраға қойып, өсіреді. Содан кейін су толтырылған ойық қазып, оған балықты ауыстырады, онда ол еркін өсе алады. Балық қауіпсіздікке жеткілікті үлкейгеннен кейін, Ману оны мұхитқа жібереді. Балық оған алғыс айтып, топан судың уақытын хабарлайды және Манудан сол күне дейін мүйізіне байлай алатын кеме жасауды сұрайды. Белгіленген күні Ману қайығымен балыққа барады. Құрылысқан топан сулар басталады. Ману қайықты балықтың мүйізіне байлайды. Балық Манумен бірге қайықты солтүстік таулардың биік жерлеріне (Гималай деп түсіндіріледі) жеткізеді. Жалғыз аман қалған Ману, содан кейін аскетизм мен яджня (құрбандық) арқылы өмірді қайта жаңғыртады. Құрбандықтан Ида қадірлісі пайда болады, екеуі бірге Манудың, яғни адамдардың нәсілін бастайды. Боннефойдың сөзіне қарағанда, Ведалық оқиға – символдық. Кішкентай балық үнді "балық заңына" сілтеме жасайды, ол "жұңғал заңына" балама болып табылады. Кішкентай және әлсіздер үлкен және күштілермен желінеді, оларға заң шығарушы және патша Манудың дхармиялық қорғауы қажет, бұл оларға толық әлеуетін дамытуға және кейіннен көмектесуге мүмкіндік береді. Ману қорғанышпен қамтамасыз етеді, кішкентай балық өсіп, үлкенге айналады және ақырында барлық тіршілікті құтқарады. Боннефойдың айтуынша, Ману құтқарушы балықтан көмек алу үшін салған кеме – толық жойылудан сақтанудың және адамзаттың құтқарылуының символы. Таулар – соңғы баспана мен азаттыққа апаратын есіктер. Эдвард Уошберн Хопкинс Манудың балықты өлімнен құтқаруына балықтың жауап ретінде жақсылық жасағанын айтады. Матся ескі жазбаларда кездеспесе де, Нараян Айянгар Матся мифіндегі кеме Ригведа мен Аитарэя Брахманада айтылған Құрбандық кемесіне сілтеме жасайды деп болжайды. Бұл контексте балық Агни құдайымен қатар құрбандық отын да білдіреді. Осылайша, миф адамның (Ману) құрбандық кемесімен және балық Агнимен күнәлар мен қиындықтар теңізінде қалай жүзе алатынын көрсетеді. Атхарваведадағы кушта өсімдігіне арналған дұғада алтын кеме Гималай шыңында тұрғаны және онда шөп өсетіні айтылады. Морис Блумфилд бұл Манудың кемесіне сілтеме болуы мүмкін деп санайды.
Манудың Топан судан құтқарылуы
Мацзя туралы әңгіме Махабхаратаның 3-кітабындағы Вана Парваның 12.187-тарауында да кездеседі. Аңыз Манудан басталады (нақтырақ айтқанда Вайвасвата Ману, қазіргі Ману. Ману – жеке тұлға емес, атақ ретінде қарастырылады) Вишала орманның Чирини өзені жағасында діни рәсімдер атқарады. Кішкентай балық оған келіп, болашақтағы су тасқынынан құтқаратынын уәделейді. Бұл аңыз Веда нұсқасымен үндес. Ману оны құтыға салады. Балық құтыдан үлкейген соң, оны аквариумға салуын сұрайды, Ману оған көмектеседі. Содан кейін балық аквариумнан шығып, Манудың көмегімен Ганг өзеніне (Ганга), соңынан мұхитқа жетеді. Шатапатта Брахмана нұсқасында айтылғандай, балық Манудан кеме жасауды және оған Саптариши (жеті дана) пен барлық тұқымдарды алып, күтілетін су тасқыны күні бірге болуын сұрайды. Ману балықтың кеңесін қабылдайды. Су тасқыны басталады. Балық Мануға көмекке келеді. Ол кемені балық мүйізінен арқанмен байлайды, содан кейін кемені Гималайға қарай бағыттап, Мануды қызыл дауылдан өткізеді. Қауіп сейіледі. Балық өзін Брахма екенін жариялап, Мануға жарату күшін сыйлайды. Аллегориялық аңыздың Веда және Махабхарата нұсқаларының басты айырмашылығы – Мацзяның Брахмамен теңестірілуі, әлсіздің күштіден қорғаныс іздеуі туралы «балықтар заңы» туралы толыққанды талқылау, сондай-ақ балықтың Манудан даналар мен дәндерді әкелуді сұрауы. Мацья Пурана Балық құтқарушыны (Мацья) Брахма емес, Вишнумен байланыстырады. Пурана атын Мацьядан алған және Ману туралы әңгімемен басталады. Патша Ману дүниеден бас тартады. Малая тауларында (Оңтүстік Үндістандағы Керала деп түсіндіріледі) жасаған қатаң істеріне риза болған Брахма, пралая (калпа соңындағы жойылған кезде) әлемді құтқару тілегін орындайды. Басқа нұсқалардағыдай, Ману уақыт өте керемет түрде үлкейетін кішкентай балыққа кездеседі және оны Гангке, кейін мұхитқа жібереді. Ману балықты Вишну деп таниды. Балық оған жақындап келе жатқан отты калпаның аяқталуы және оған ілесетін пралая су тасқыны туралы ескертеді. Балықтың мүйізі бар, бірақ құдайлар Мануға кеме сыйлайды. Ману су тасқыны аяқталғаннан кейін барлық тірі жандар мен өсімдік тұқымдарын алып, барлығына тамақ өндіру үшін сақтайды. Ұлы су тасқыны басталғанда Ману ғаламдық жылан Шешаны балық мүйізіне байлайды. Тауларға қарай сапар барысында Ману Мацзядан сұрақтар қояды, олардың әңгімесі Пурананың қалған бөлігін құрайды. Мацья Пуранадағы оқиға да символдық. Балық бастапқыда құдайлық, оған қорғаныс қажет емес, тек тану және адалдық қажет. Бұл оқиға космологиямен байланысты, екі калпаны Шеша түріндегі ғаламдық символдық қалдық арқылы байланыстырады. Бұл жазбада Ману кемесі Ведалар кемесі деп аталады, бұл Веданың рәсімдерін білдіреді. Рой бұл Ригведадағы Манудың алтын кемесіне сілтеме болуы мүмкін деп санайды. Гаруда Пуранада Матьяның жетінші Ману, Вайвасвата Мануды үлкен су тасқынынан құтқарып, қайыққа отырғызғаны айтылады. Линга Пурана Вишнуды балық сияқты әртүрлі тіршілік иелерін құтқарып, қайықты құйрығына байлаған ретінде мақтайды.
Веданың құтқарушысы
Бхагавата Пуранада Мацся аватарының тағы бір себебі келтірілген. Вишну ұрлық туралы біледі. Ол жер бетіне кішкентай сафари балық немесе Мацся аватары түрінде келеді. Бір күні Дравида елінің (Оңтүстік Үндістан) патшасы Сатьяврата Критамала өзенінде (Оңтүстік Үндістанның Тамил Надудағы Вайгай өзенімен бірдей) су тарту үшін суды қолына алды. Ол жерден кішкентай балық тауып алады. Балық оны жыртқыш аңдардан құтқарып, өсіруді сұрайды. Сатьяврата кішкентай балыққа жанашырлық танытады. Ол балықты ыдысқа салып, содан құдыққа, содан кейін резервуарға салады, ал ол резервуардан шығып кеткен кезде, балықты теңізге жібереді. Балық теңізден тез өседі. Сатьяврата табиғаттан тыс балықты өзінің шынайы кім екенін ашуға шақырады, бірақ көп ұзамай оның Вишну екенін түсінеді. Мацся Вишну патшаға жеті күннен кейін келетін топан су туралы хабарлайды. Патшаға жануарлар, өсімдіктер мен тұқымдардың барлық түрлерін, сондай-ақ жеті дананы (Сапатарши) қайыққа жинап алуды сұрайды. Балық патшадан Васуки жыланының көмегімен қайықты мүйізінен байлап қоюын сұрайды. Топан су келеді. Балық аватары оларды қауіпсіз жерге алып бара жатып, саждагерлер мен Сатьявратаға өмірдің келесі кезеңіне дайындалу үшін ең жоғары білімді үйретеді. Бхагавата Пуранада бұл білім Пурана ретінде жинақталған, бұл Мацся Пуранаға сілтеме ретінде түсіндірілді. Топан судан кейін Мацся жынды өлтіріп, Ведаларды құтқарып, оларды Брахмаға қайтарады, ол жаратылысты қайта бастау үшін ұйқысынан оянды. Сатьяврата Вайвасвата Ману болып, қазіргі кальпаның Ману болып орнатылады. Агни Пурананың баяндауы Критамала өзенінің айналасында орналасқан Бхагавата Пурана нұсқасына ұқсас және сонымен қатар Ведтерді шайтандар Хаягривадан құтқарып алу туралы баяндайды. Онда Вайвасвата Ману тек тұқымдарды (тірі жандарды емес) жинап, жеті дананы жинағаны туралы айтылады. Сонымен қатар, Мацья Пурананың негізін қосады, Мацьяның Мануға айтқан сөзі, Бхагавата Пурана нұсқасына ұқсас. Агни Пуранада Пураналар тізімі берілген кезде Мацья Пурананы Мацья Кальпаның басында Мануға айтқан деп айтылады. Вараха Пуранада Нарайана (Вишнумен бірдей) Брахманың орнына жаратушы құдай ретінде теңеледі. Нараяна әлемді жаратады. Жаңа кальпа басталғанда Нараяна ұйқысынан оянып, Веда туралы ойланады. Ол олардың ғаламдық суларда екенін түсінеді. Ол алып балық түрін алып, Веда мен басқа да жазбаларды құтқарады. Басқа бір оқиғада Нараяна Расаталадан (тұзақ дүние) Ведаларды алып, оларды Брахмаға береді. Пуранада Нарайананы жерді тудырған алғашқы балық ретінде де дәріптейді. PPL Гаруда Пуранада Матья Хаягриваны өлтіріп, Ведаларды және Мануды құтқарып қалды деп жазылған. Тағы бір жерде Вишну Мацья ретінде үшінші Ману Уттаманың тұсында Праламба деген жынды өлтірген деп жазылған. Нарада Пуранада Хаягрива (Кашьяпа мен Дитидің ұлы) жынды Брахма аузынан Ведаларды тартып алғаны айтылған. Вишну Мацзя түрін алып, жыланды өлтіріп, Ведаларды қайтарып алады. Бұл оқиға Бадари орманында болған. Топан су мен Ману оқиғалар туралы айтылмайды. Шива Пуранада Вишну Мацся ретінде мақталған, ол патша Сатьяврата арқылы Ведаларды құтқарып, пралая мұхиты арқылы жүзіп өтті. Падма Пуранада Манудың орнына ғажайып түрде өсетін кішкентай балықты тапқан дана Кашьяпа атанады. Тағы бір маңызды айырмашылық - топан судың болмауы. Вишну Маця ретінде Шанкха деген жынды өлтіреді. Мацзя Вишну мұғалімдерге судан Ведаларды жинап, Праягтағы Брахмаға ұсынуды бұйырады. Бұл Пуранада жазбалардың суға қалай батып кеткені айтылмаған. Содан кейін Вишну Бадари орманында басқа құдайлармен бірге тұрады. Картикамса Махатмья Сканда Пуранасында Мацьяның асура (шайтан) Шанханы өлтіргенін баяндайды. Шанха (ағылш. "конк"), Сагараның (океанның) ұлы, әр түрлі құдайлардың күшін тартып алады. Шанха, көбірек билік иеленгісі келіп, Вишну ұйықтап жатқанда, Брахмадан Ведаларды ұрлайды. Ведалар оның тырнағынан қашып, мұхитқа жасырынып қалады. Тәңірлер бұйырып, Вишну Прабодхини эккадаши күні оянып, сафари балығы түрінде жынды жояды. Падма-Пурана сияқты, даналар да мұхиттан таралған Ведтерді жинақтады. Бадари орманы мен Праяг та осы нұсқада кездеседі, бірақ балық өсіру және Ману туралы әңгіме жоқ. Падма-пуранадағы тағы бір оқиғада Макара есімді жын-шайтанның Брахмадан Ведаларды ұрлап алып, оларды ғаламдық мұхитқа жасырғаны туралы айтылады. Брахма мен құдайлардың өтінішімен Вишну Матья түрін алып, суға түседі, содан кейін крокодилге айналып, жынды жояды. Ведаларды қайта жинақтаумен дана Вьяса жүктелген. Ведалар содан кейін Брахмаға қайтарылады. Брахма Пуранада Вишну жер тұзаққа түскен кезде Ведаларды құтқару үшін рохита балығы түріне енгені айтылады. Кришнаға бағытталған Брахмавайварта Пуранада Мацся - Кришнаның (Жоғарғы Күшпен бірдей) аватары екені айтылады және Кришнаға арналған мадақтау гимнінде Мацсяны Ведалар мен брахмандардың (саждагерлердің) қорғаушысы ретінде, білім берген патша ретінде мақтайды. Сканда Пурананың Пурушоттама Кшетра Махатмьясында дәрілік шөп Даманаканың шығу тегі туралы айтылады, онда Даманака есімді дайтья (шайтан) адамдарды мазалап, суларда серуендеген. Брахманың өтінішімен Вишну Мацся түріне кіріп, шайтанды судан тартып алып, жерде ұрып өлтіреді. Шайтан хош иісті Даманака шөбіне айналады, оны Вишну гүл шоласында тағады.
The Garuda Purana states that Matsya slew Hayagriva and rescued the Vedas as well as the Manu. In another instance, it states that Vishnu as Matsya killed the demon Pralamba in the reign of the third Manu Uttama. The Narada Purana states that the demon Hayagriva (son of Kashyapa and Diti) seized the Vedas of the mouth of Brahma. Vishnu then takes the Matsya form and kills the demon, retrieving the Vedas. The incident is said to have happened in the Badari forest. The deluge and Manu are dropped in the narrative. The Shiva Purana praises Vishnu as Matsya who rescued the Vedas via king Satyavrata and swam through the ocean of pralaya. The Padma Purana replaces Manu with the sage Kashyapa, who finds the little fish who expands miraculously. Another major divergence is the absence of the deluge. Vishnu as Matsya slays the demon Shankha. Matsya Vishnu then orders the sages to gather the Vedas from the waters and then presents the same to Brahma in Prayag. This Purana does not reveal how the scriptures drowned in the waters. Vishnu then resides in the Badari forest with other deities. The Karttikamsa Mahatmya in the Skanda Purana narrates that slaying of the asura (demon) Shankha by Matsya. Shankha (lit. "conch"), the son of Sagara (the ocean), snatches the powers of various gods. Shankha, wishing to acquire more power, steals the Vedas from Brahma, while Vishnu was sleeping. The Vedas escape from his clutches and hide in the ocean. Implored by the gods, Vishnu wakes on Prabodhini Ekadashi and takes the form of a saphari fish and annihilates the demon. Similar to the Padma Purana, the sages re compile the scattered Vedas from the oceans. The Badari forest and Prayag also appear in this version, though the tale of growing fish and Manu is missing. Another account in the Padma Purana mentions that a demon son called Makara steals the Vedas from Brahma and hides them in the cosmic ocean. Beseeched by Brahma and the gods, Vishnu takes the Matsya form and enters the waters, then turns into a crocodile and destroys the demon. The sage Vyasa is credited with re compilation of the Vedas in this version. The Vedas are then returned to Brahma. The Brahma Purana states that Vishnu took the form of a rohita fish when the earth was in the netherland to rescue the Vedas. The Krishna centric Brahmavaivarta Purana states that Matsya is an avatar of Krishna (identified with Supreme Being) and in a hymn to Krishna praises Matsya as the protector of the Vedas and Brahmins (the sages), who imparted knowledge to the king. The Purusottama Ksetra Mahatmya of Skanda Purana in relationship of the origin of the herb Damanaka states that a daitya (demon) named Damanaka tormented people and wandered in the waters. On the request of Brahma, Vishnu takes the Matsya form, pulls the demon from the waters and crushes him on land. The demon transforms into a fragrant herb called Damanaka, which Vishnu wears in his flower garland.
Аватар тізімдерінде
Мацзя көбінесе Вишнудың бірінші аватары ретінде тізіледі, әсіресе Дашаватарада (Вишнудың он маңызды аватары) көрсетіледі. Дегенмен, бұл әрқашан солай болған жоқ. Кейбір тізімдерде Мацзя бірінші болып келтірилмейді, ал кейінгі мәтіндерде ғана Мацзяның бірінші аватар екендігі туралы үрдіс қалыптасады.
Басқа да жазба орындары
Вишну Пурана Вишнудың шошқа аватары Вараха туралы баяндамасында Мацья және Курма аватарына сілтеме жасайды, Брахма (Нараянамен теңестірілген, кейін Вишнуға берілген лақап) осы формаларды бұрынғы кальпаларда қабылдады дейді. Агни Пурана, Брахма Пурана және Вишну Пурана Вишнудың Меру тауының айналасындағы таулардан тыс орналасқан Куру варша аймағында Мацья нысанында мекендейтінін көрсетеді.
Иконография
Мацья екі түрде бейнеленеді: зооморфты балық түрінде немесе антропоморфты түрде. Агни Пурана Мацьяның зооморфты бейнеленуін бұйырады. Вишнудхармоттара Пурана Мацьяны мүйізді балық ретінде бейнелеуді ұсынады. Антропоморфты түрінде жоғарғы жартысы төрт қолды адам, ал төменгі жартысы балық. Жоғарғы жартысы Вишнуға ұқсайды және Вишну киетін дәстүрлі әшекейлермен және биік конус тәрізді тәжбен (кирита мукута) безендірілген. Ол екі қолында Сударшана чакрасын (дискус) және шанкханы (сорабы) ұстайды, бұл Вишнудың әдеттегі қарулары. Қалған екі қолы варадамудра (тілектерді орындайтын қимыл) және абхаямудра (қорғауды уәделейтін қимыл) жасайды. Басқа бір бейнелеуде ол Вишнудың барлық төрт атрибутына ие болуы мүмкін, атап айтқанда Сударшана чакрасы, шанкха, гада (тоқмақ) және лотос. Сирек кездесетін бейнелерде оның төменгі жартысы адам, ал жоғарғы бөлігі (немесе тек беті) балық. Балық бетінің бейнесі Ченнакешава ғибадатханасының рельефінде кездеседі. Мацья жалғыз немесе демонмен шайқасқан көріністе бейнеленуі мүмкін. Шанкхасура деп аталатын демонның сорабынан шығып, Мацьяға қылышпен шабуыл жасауы бейнеленген. Олардың екеуі де мұхитта бейнеленуі мүмкін, ал құдай Брахма және/немесе қолжазбалар немесе Ведаларды бейнелейтін төрт адам фондық суретте болуы мүмкін. Мина тайпасы Мацьядан мифологиялық тегін шығарғандарын айтады, оны Минеш ("Миналардың Иесі" / "Балық Иесі") деп атайды. Мина тайпасы Мацья-Джаянти мерекесін Минеш-Джаянти деп тойлайды. Вараха Пурана және Падма Пурананың Маргаширша Махатмиясы Маргаширша айының он екінші күнінде аяқталатын үш күндік фестивальде Мацьяға (алтын балық ретінде) ораза ұстап, табынуды ұсынады. Мацьяға арналған ғибадатханалар өте сирек. Олардың ішінде Бет-Дваркадағы Шанходара ғибадатханасы және Нагалапурамдағы Веданараяна ғибадатханасы бар. Непалдағы Махегаунда Маххенараян (Мацья) ғибадатханасы бар, онда құдайдың құрметіне жыл сайын жәрмеңке өткізіледі. Шри-Ланкадағы Тринокамаледегі Конесварам Мацьякесварам ғибадатханасы қазір қираған. Кералада Мацьяға арналған үш ғибадатхана бар. Шри Мальсяватара Махавишну ғибадатханасы Вайнадтағы Калпетта мен Султан Батери арасындағы тас жолда орналасқан Миенгади шағын қаласында орналасқан. Мацьямурти - басты құдайдың аты, бірақ мүсін Вишнудың мүсіні. Штаттағы Мацьяға арналған екінші ғибадатхана - Кожхикодтың Каккоди қаласындағы Мутоли Шри Махавишну ғибадатханасы. Үшінші ғибадатхана - Кожхикодтың Кәккүрдегі Перуменпурам Вишну ғибадатханасы. Мүсін Мацьяның мүсіні. Бұл ғибадатхананың басты рәсімі - балықтарды тамақтандыру (mīnūt) деп аталады.