Кіріспе

Индуистік құдай Вишнудың тасбақа нысаны, индуистік құдай Курма – индуистік сақтаушы құдай Вишнудың екінші аватары. Яджурведа сияқты Веда әдебиеттерінде Кашьяпа аталған Саптаришимен теңестірілген Курма, Ведадан кейінгі әдебиеттерде, мысалы Пураналарда жиі кездеседі. Ол Сүт мұхитын араластыру туралы аңызда, Самудра Мантхана деп аталатын оқиғада маңызды рөл атқарады. Жерді тіреп тұрған Әлемдік тасбақа Акупарамен синоним болатын Курма, Вишнудың он негізгі бейнесі – Дашаватараның екіншісі саналады.

Символизм

Дашаватаралар эволюциямен салыстырылады; Құрма – қосмекенді жануар, Матysa (балықтан) кейінгі келесі саты деп есептеледі. Беруділік / Тұрақтылық: В. Каланд «Панкавимесса Брахмана» және «Джайминия Брахмана» кітаптарында «Акупара Кашьяпа» туралы айтылғанда, тасбақа «берік тұрумен» тең, ал Кашьяпа (тасбақа) оларды (материалдық әлем теңізінен) өткізе алады. Құдайлық Яджня Пуруша: Н. Айянгар, тасбақа «оттық құрбандық алаңының негізі ретінде қолданылғандықтан, жасырын, көрінбейтін тасбақа, алаңмен және қасиетті отпен бірге, оттық құрбандық алаңынан аспанға дейін және барлық жерде кеңейген көрінбейтін рухани құдай Яджня Пурушаның символы ретінде қарастырылғанға ұқсайды, сондықтан осының себебі тасбақаның күнмен теңестірілуі болуы мүмкін». Медитация / Ақылды тазарту: Айянгар сондай-ақ Самудра Мантхана аңызының бостандыққа (Мокшаға) қол жеткізу үшін медитация арқылы ақылды тазартуды бейнелейтінін болжайды. «Тайттирия Араньяка» кітабындағы «Ватарасанах» («Желмен оралған») мунистердің айтылуына және «жоғары қарай күйреушілер» деген мағынаны білдіретін urdhvamanthin аталымына, сондай-ақ «Шветашватара Упанишад» кітабында берілген түсіндірмеге сүйене отырып, Айянгар бұл «Пурандағы «Нектар үшін күйдіру» туралы аңыздың мәніне айналатын жасырын тірек болып көрінеді» деп санайды. Аскеттік тақуалық: Х.Х. Уилсон «Хари Вамсадағы Самудра Мантхана есебінің түсіндірмешісі тарапынан аллегория ретінде түсіндірілгенін, онда мұхитты күйдіру аскеттік тақуалықты бейнелейді, ал Амброзия – соңғы бостандық» («Тұрақтылық» және «Беріктік» идеясымен байланысты) деп жазады, бірақ жеке өзі бұл түсіндірмені «жалған түсіндіру» деп есептейді (1-ескертпе, 146-бет). Астрономия: Б.Г. Сиддхарт Самудра Мантхана аңызы астрономиялық құбылыстарды бейнелейтінін айтады, мысалы, «Мандара Жердің полярлық аймақтарын бейнелейді [ал] күйдіру арқаны, Васуки, Жердің жылдық қозғалысын бейнелейді, ал Вишну немесе Күннің өзі, өзінің осі бойынша айналатын жыланға сүйенеді». Жерді қолдаған тасбақа туралы Сиддхарт былай қосады: «Он екі тірек – жылдың он екі айы, ал Жердің тірегіне тұрған төрт піл – Дикарин, төрт бағыттың күзетшілері [Құрма] Жердің Күнді айнала жылдық орбитасында кеңістікте ұсталып тұрғанын бейнелейді».

Ведалар

А. А. Макдоннелл, А. Б. Кит, Дж. Рой, Дж. Даусон және В. Дж. Уилкинс бәрі Құрманың шығу тегінің Ведаларда, әсіресе Шатапатта Брахманада (Яджурведамен байланысты) екенін айтады, онда бұл атау Саптаришидің (жеті қасиетті дананың) бірі – Кашьяпамен синонимді. Шатапатта Брахмана – Құрма, яғни тасбақа туралы ең ерте кездесетін мәтін. Шатапатта Брахмана тасбақа Құрманы барлық тіршілік иелерінің жаратушысы деп есептейді. Праджапати құдайы барлық тіршілік иелерін (пража) жарату үшін Құрма түсіне кіреді. Ол бәрін "жасағандықтан" (кар), Праджапатидің түрі Құрма деп аталды. Құрма Кашьяпамен (сөзбе-сөз "тасбақа") теңестіріледі, сондықтан барлық тіршілік иелері "Кашьяпаның балалары" деп аталады. Құрманы Сүрья (күн) деп те атайды. Шатапатта Брахмана Мацья, яғни Балықтың шығу тегін де сипаттайды. Құрма сияқты, Мацья да кейінірек Пураналарда Вишнудың аватарі ретінде танылады. Айянгардың пікірінше, тасбақа Яджня Пруша – құрбандық құдайының, барлық нәрсені қамтитындығының символы. Таиттерия Самхитадағы тағы бір оқиғада Праджапати құдайларға құрбандық шалып, оны өзіне сіңіреді, онда "Құрбандық нан" (Пуродаса) тасбақаға айналады. Таиттерия Араньякада Арунакетука каяна деп аталатын бір рәсімде осындай амал жасалады, онда тасбақа құрбандық алаңының астына көміледі. Мұнда Праджапати немесе оның "шырыны" (раса) тасбақа Арунакету ("қызыл сәулелері бар") деп аталады. Праджапати аскетизм (тапас) жасайды. Оның расасынан суда жүзетін тасбақа пайда болады. Праджапати тасбақаны өзінің жаратылысы деп жариялайды; жауап ретінде тасбақа өзінің "бұрыннан" бар екенін айтады және Пурша – бастапқы жаратылыс ретінде көрінеді, содан кейін күн, Агни (от), Индра, Ваю (жел) және түрлі жаратылыстарды қоса алғанда, түрлі құдайларды жасайды. Тасбақа қайтадан ғаламның құдай жаратушысы ретінде қарастырылады. Осы контексте, ақ Яджурведаның Ваджасанейи Самхитасы тасбақаны "сулардың иесі" деп сипаттайды. Атхарваведа Кашьяпаны, Праджапатимен бірге немесе онымен теңестірілген, svayambhu ("өзінен-өзі пайда болған") деп санайды. Кейінгі индуистік жазбаларда, мысалы, эпостар мен Пураналарда Кашьяпа Манудың, адамзаттың атасының әкесі ретінде сипатталады. Ол Саптаришидің (жеті ұлы дананың) бірі ретінде сипатталғаннан басқа, Пражапати ("жаратылыс агенттерінің") бірі ретінде сипатталады және Дақшаның 13 қызына үйленіп, құдайлардың, демонның, жануарлардың, құстардың және түрлі тірі жандардың әкесі болады. Сезімтал Кашьяпа, тасбақа, кейінгі Веда әдебиеттерінде тіршілік иелерінің атасы ретінде жиі кездеседі, А. Макдоннелл оны Ригведадағы жануарларға негізделген тайпалық атаулармен бірге тотемизмді ұсыну үшін қарастырады, бірақ Э. У. Хопкинс оған келіспейді.

Самаведа

SamaReferencesNotesPancavimsa Brahmana15.5.30 Бұл тармақ Құрманың (тасбақаның) синонимиі болып табылатын Кашьяпаға қатысты. Jaiminiya Brahmana 3.210

29. Акупара (саман) бар. ("Акупара әні"). 30. Осы саман арқылы Акупара Кашьяпа билік пен ұлылыққа қол жеткізді. Акупараны мадақтаған адам күш пен ұлылыққа ие болады. Прапатака XV (15), Ханда 5, 29-30-аяттар. Акупара – "Әлемдік тасбақаның" аты. Каланд 30-аятқа жазған түсіндірмесінде "Джайминия брахмана" кітабынан үзінді келтіріп, осы есімнің мәнін түсіндіреді:

Эпостарда танымал "Самудра мантана" (мұхитты шайқау) әңгімесінің ең ерте нұсқалары кездеседі. Махабхаратаның "Ади Парва" кітабында Нараяна (Вишнумен тең) құдайлар (девалар) пен асуралар өлместік амританы (амброзияны) алу үшін мұхитты шайқауды ұсынады. Құдайлар Мандара тауын тіреуге, ал Ананта Васуки жыланын арқан ретінде таңдайды. Содан кейін олар тасбақалардың патшасы Курма Раджаға тауды арқасына қоюын сұрайды, ол келіседі. Құдайлар жыланның құйрық жағынан, ал асуралар басынан шайқайды. Теңізге түрлі ағаштар мен шөптер тасталады. Су сүтке айналады. Соңында, мұхиттан Сома (ай), Шри (Лакшми) құдайы, Сура (арақ), ақ жылқы Уччайхшравас, ақ пил Айравата, Каустубха асыл тасы және, ақырында, амрита құмырасы бар Дханвантари құдайы сияқты құнды заттар пайда болады. Улы Калакута мұхиттан шығып, Шива ішеді, оның тамағы көк түске боялады, сондықтан оны Нилакантха (көк мойын) деп атайды. Девалар мен асуралар амрита үшін күреседі. Нараяна әдемі әйелге (кейінгі жазбаларда Мохини деп аталады) айналып, асуралардан амрита құмырасын тартып алады. Нараяна Нарамен бірге асураларға қарсы шайқасады, ал Мохини құдайларға ғана амританы бөліп береді. Раху, асура, өзін құдай деп көрсетіп, амрита ішуге тырысады. Сурья (күн құдайы) мен Чандра (ай құдайы) Вишнуға хабар береді, ол Чакраны (құдайлық дискіні) қолданып, Рахудың басын кесіп тастайды, ал басы өлмейді. Ақырында құдайлар асураларды жеңіп, Индра амританы сақтап, Нараны оның күзетшісі етіп тағайындайды. Бұл әңгімеде Курма Вишнумен байланыстырылмаған. Эпостың сындығында Курма Вишнудың аватары ретінде көрсетілмесе де, Рамаянада Самудра мантана эпизоды қысқаша айтылады, бірақ Курма есімдісіз. Эпоста мұхиттың сүт мұхиты, Кширасагара екені айтылады. Көптеген жағдайларда, сындығына жатпайтын, кейінірек қосылған деп саналатын үзіндіде Курмаға және Шиваның у ішкеніне қатысты айтылады. Мандара тауы шайқау кезінде Паталаға (жер астына) құлайды. Құдайлардың тілегімен Вишну тасбақа түріне айналып, тауды арқасына көтереді. Вишну таудың төбесін ұстап, оны қолдайды, ал екінші түрі құдайлармен бірге мұхитты шайқауға қатысады. Рамаянаның кейінгі нұсқалары, мысалы, Адхьятма Рамаяна, Курманы Рамаянаның басты кейіпкері Рамамен байланыстырады, ол Вишнудың аватары саналады.

Падма Пурана

PadmaReferencesNotesБөлiк 1: 3.25b 29, 4, 5.81 87, 13.146b, 13.180, 13.186, 14.22 27; Бөлiк 2: 41.38 44a, 47.77 78, 47.85, b 8649.120 122a, 53.3, 75.90; Бөлiк 5: 8–10; Бөлiк 6: 78.28 43; Бөлiк 7: 5.12 20, 30.11 15, 66.44 54, 71.23 29b, 71.169 188, 71.244 264, 78.16 29; Бөлiк 8: 97.6b 8, 120.51b 73; Бөлiк 9: 228.19 24, 229.40 44, 230.3 11, 231–232, 237.15 19; Бөлiк 10: 6.175 190, 11.80 89, 11.92b 101, 17.103 117 3 немесе 4 бөлiмдерде ескертпелер жоқ

Вишну өзі, тасбақа нысанында мұхитта қалып, құдайларды ерекше жарқыраған нұрмен асырады, құдайша Варуни пайда болды, оның көздері мас күйге байланысты айналып жүрді [ол былай деді:] "Мен күш беретін құдайшамын. Жын-шайтандар мені алып кетуі мүмкін". Варуниді таза емес деп есептеген құдайлар оны босатып жіберді. Содан кейін жын-шайтандар оны алды. Олар оны ішіп алғаннан кейін, ол шарапқа айналды. Содан кейін қауіпті у пайда болды. Одан барлық құдайлар мен жын-шайтандар (басқа) құдайлар зардап шекті. Махадева [Шива] сол уды өз еркімен ішіп алды. Оны ішкеннен кейін Махадеваның тамағы қара көк түске боялды. Нагалар ақ [сүтті] мұхиттан шыққан қалған уды ішті. (Тәржімасы: Н. А. Дешпанде, 1988), 1-бөлім, 4-тарау, 41-56 аяттар Падма Пуранада Самудра Мантхананың үш есебі берілген, барлығы Индраның мақтандығы үшін Дурвастардан қарғыс алуымен басталады. Біріншісінде, Пуластья баяндағандай, қарғыстың салдарынан "үш әлем, Индрамен бірге, байлықтан айырылды [және] Дайтиялар (Дитидің ұлдары) және Данавалар (Данудың ұлдары) құдайларға қарсы әскери қимылдар бастады", оларды Вишнудан пана іздеуге мәжбүр етті. Васуки мұхитты араластыруға арқан ретінде қолданылады. Айта кетерлігі, араластыру кезінде Варуни (Шарап құдайы) пайда болғаннан кейін құдайлар оны қабылдамайды, ал асуралар қабылдайды, бұл Брахманда Пуранадағы есептің керісінше (Asura мағынасын түсіндіру үшін). Дханвантари мен өлместік (Амрита) нектары пайда болғанға дейін белгісіз у да пайда болады, оны Шива ішеді. Асуралар нектарды алса да, Вишну оларды алдап, құдайларға беру үшін Мохини нысанына айналады. Асуралар жойылды, содан бері Данавалар "әйелдермен бірге болуға құштар" болды (1-бөлім: 4). Әй, құдайлар, әлемді бір қарауымен салтанатты ұлылыққа бөлейтін Индира (яғни Лакшми) Брахманның қарғысымен жоғалып кетті (яғни Дурваса). Содан кейін, әй, құдайлар, сендердің бәрің де, жын-шайтандармен бірге, алтын тау Мандараны түбірге дейін жұлып алып, оны, жыландардың патшасы оның айналасында айналып жүргенде, араластыру таяғы ретінде пайдаланыңыз, сүтті мұхитты араластырыңыз. Әй, құдайлар, одан әлемнің анасы Лакшми пайда болады. Әй, аспанның билеушілері, сендер оның арқасында қуанышқа толысыңдар. Мен өзім, тасбақа нысанында, (Мандара) тауын толықтай мұңыма қоямын. (Падма Пурана, 1988), 5-бөлім, 8-тарау, 19б-23 аяттар Сута баяндаған екінші жазбада қарғыстың салдарынан "әлемнің анасы" (Лакшми) жоғалып, әлем құрғақшылық пен ашаршылықтан қирап, аштық пен шөлден қысылған құдайлар сүтті мұхиттың жағалауында Вишнудан пана іздеуге мәжбүр болады (5-бөлім: 8). Ананта (бірінші жазбадағы Васуки) араластыру арқаны ретінде қолданылады. Еккадаши күні Калакута улы заты пайда болады, оны Шива "жүрегінде Вишну туралы ой жүгіртіп" жұтады. Алаксми (яғни Лакшми немесе "Лакшми емес") деп аталатын зұлым жаратылыс пайда болады және оған дау-дамай, құмар ойындар, неке адалдығын бұзу, ұрлық және т.б. орын алған жерлерде тұру керектігі айтылады (5-бөлім: 9). Араластыру жалғасады және жақсы жаратылыстар мен заттар пайда болады, соның ішінде "Лакшмидің інісі, [нектармен] пайда болды. (Сонымен қатар) Туласи [яғни Лакшми], Вишнудың әйелі". Бұл жағдайда Вишну Мохини нысанына айналып, тек құдайлар арасында нектарды тарату үшін, асураларды алдау туралы ештеңе айтылмаған (5-бөлім: 10). Шива баяндаған үшінші жазба басқаларына өте ұқсас, бірақ Лакшмиге көбірек көңіл бөлінеді, ал Калакута улы заты пайда болып, Шива жұтқанмен, Алакшми немесе Мохини аватары туралы ештеңе айтылмаған (9-бөлім: 231–232). Араластыруға қолданылатын наға "Жыландардың иесі" деп аталады (вероятно Ананта). Басқа да мәліметтер: Құрма Вишнудың аватары ретінде айтылады (1-бөлім: 3.25b 29), сый-тартулар беруші (1-бөлім: 5.81 87) және девалар мен асуралар арасындағы төртінші соғыста пайда болды (1-бөлім: 13.180); араластыру кезінде Индра Прахладаны жеңгені айтылады (1-бөлім: 13.186) Құрмаға әлемді балықтай байланысты, ол "Ақиқатқа байланысты (жалғыз), күн шығады; жел соғады; мұхит өз шекарасынан өтпейді, сондай-ақ Құрма жерді (2-бөлім: 53.3) бұрмаламайды" (2-бөлім: 53.3); Құрма сондай-ақ "алғашқы Құрма" деп аталады, ол барлық нәрсенің пайда болуына, судың пайда болуына және Жерді қолдауға себепші (7-бөлім: 71.169 188); ақыры жерді судан көтергеннен кейін, Вишну оны Сесаның басына қойып, содан кейін Құрма нысанына айналды (9-бөлім: 237.15 19) Құрма Яма (7-бөлім: 66.44 54), Брахма (7-бөлім: 71.23 29b) және Шива (9-бөлім: 229.40 44) Вишнудың 10 негізгі аватарының (Дашаватара) бірі ретінде аталады. Құрманың салагарамасы "көтерілген, беті дөңгелек және дискіге ұқсас фигурамен толтырылған" деп сипатталған (8-бөлім: 20.51b 73). Онда Каустубха белгісі бар және жасыл түсті. Құрма Вайкунтхада тұрады (9-бөлім: 228.19 24) және Вишнудың 108 атының бірі (10-бөлім: 17.103 117). Шива Құрмаға салауат айтады, ол "судың тереңдігінен таулар, орман және тоғайлармен бірге Жерді шығарды" (10-бөлім: 6.175 190).

Иконография

Самудра мантанасы иконографияда кең таралған, тіпті Оңтүстік-Шығыс Азияда да кездеседі. Ең танымал бейнелеулердің бірі – Анкор-Ваттағы рельеф, оның ортасында Вишну мен Курма орналасқан, ал екі жағында құдайлар мен асуралар теңізді қозғайды. Ғибадатхананың астындағы жер Кхмер иконографиясында Курманы символдайды, ал жер анасы Вишнудың серігі болып есептеледі. Мандара төбесіндегі Вишну оны жарқын ортанқұл күн ретінде бейнелейді. Курма жануарлар түрінде немесе тасбақа ретінде көрсетіледі. Адам тәрізді бейнесінде жоғарғы жартысы төрт қолды адам, ал төменгі жартысы балық. Жоғарғы жартысы Вишнуға ұқсайды және дәстүрлі әшекейлермен, сондай-ақ Вишну киетін биік конус тәрізді кирита мукутамен безендірілген. Ол екі қолында Сударшана чакрасын (диск) және Шанханы (соқпақ) ұстайды, бұл Вишнудың әдеттегі қарулары. Қалған екі қолы варадамудра (тілектерді орындайтын) және абхаямудра (қорғауды уәделейтін) мудраларын жасайды. Бұл бейнелеу Матсяға ұқсас, онда төменгі жартысы балықтан тұрады.

Басқа қолданыстар

М. Веттам денеде он Vayus (Жел) бар екенін атап өтті, олардың бірі көзді ашу және жабумен байланысты "Курма" деп аталады. "Курма Нади" (немесе Курманади, санскрит कूर्मनाडी), яғни "Тасбақа жүйкесі" немесе "Тасбақа каналы" деген мағынаны білдіреді, ол йогалық тәжірибеде сананы тұрақтандырумен (ойларды баяулатумен) байланысты. "Нади" сөзінің өзі "Тамыр", "Артерия", "Өзен" немесе "Денедегі кез келген түтікшелі мүше" (сондай-ақ "Сыбызғы") дегенді білдіреді. Курманади көбінесе кеуде жоғарғы бөлігінде, көмекейден төмен орналасқан деп айтылады, олардың барлығы Упанишадтар мен Пураналарда кездеседі.