Кіріспе
Шамс ибн Тәбризи (شمس تبریزی) немесе Шамс әл-Дин Мұхаммед (1185–1248) – парсы шафиғи мазхабының өкілі, сонымен қатар Руми деп белгілі Мевлана Жалал ад-Дин Мұхаммед Балхидың рухани ұстазы. Ол Румидің поэзиялық жинағында, әсіресе «Диван-ы Шамс-и Табризи» еңбектерінде зор құрметпен еске алынады. Дәстүр бойынша, Шамс Румиге Конья қаласында қырық күн жекелеме оқыту берген, содан кейін Дамаскқа қашып кеткен. Шамс ибн Тәбризидің қабірі жақында ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енгізу үшін ұсынылды.
Shams i Tabrīzī (شمس تبریزی) or Shams al Din Mohammad (1185–1248) was a Persian Shafi'ite who is credited as the spiritual instructor of Mewlānā Jalāl ad Dīn Muhammad Balkhi, also known as Rumi and is referenced with great reverence in Rumi's poetic collection, in particular Diwan i Shams i Tabrīzī. Tradition holds that Shams taught Rumi in seclusion in Konya for a period of forty days, before fleeing for Damascus. The tomb of Shams i Tabrīzī was recently nominated to be a UNESCO World Heritage Site.
Өмір
Румидің 40 күн бойы қасында болған, оған адал әрі жақын дос болған Сипа Салардың айтуынша, Шамс имам Ала әд-Диннің ұлы болған. Манақиб әл-арифин (Гностиктердің мақтаулары) атты еңбегінде Афлаки Шамс и Табризидің әкесі ретінде белгілі бір 'Алиді және оның атасын Мәлікдад деп атайды. Өзінің есептеулерін Хажи Бекташ Велидің "Мақалат" (Сұхбаттар) еңбегіне негіздеген Афлаки Шамс Коньяға алпыс жасында келген деп болжайды. Алайда, түрлі ғалымдар Афлакидің сенімділігіне күмән келтіреді. Шамс Табризде білім алған және Баба Камал әд-Дин Джумдидің шәкірті болған. Румимен кездеспес бұрын ол жер-жерлерге барып, себет тоқып, белбеу сататын. Шамс тоқымашы болғанмен, әр түрлі өмірбаяндық деректерде, соның ішінде парсы тарихшысы Даулатшах Самарқандидің өмірбаянында "кестеші" (зардуз) деген атақ алған. Бұл, алайда, Хажи Бекташ Велидің Мақалатта келтірген кәсібі емес, керісінше, Тәбризде жасырын өмір сүрген кезде кесте тіккен исмаили имам Шамс әд-Дин Мұхаммедке берілген епітет. Румидің ұстазының өмірбаянына эпитеттің көшірілуі бұл имамның өмірбаянын Шамс и Табризидің өмірбаяндары білген болуы керек. Алайда, бұл ауысудың нақты түрі әлі белгісіз. Бірінші кездесудің тағы бір нұсқасы: Конья базар алаңында, мақта дүкендері, қант сатушылар мен көкөніс сауда орындарының арасында, Руми өзінің студенттерімен қоршалған көшеде жүрді. Шамс оның есегінің желігін ұстап алып, шексіз сұрақтармен ұстазға тікелей сынға алды. "Кім үлкен мистик болды, Баязид [суфи қасиеттісі] немесе Мұхаммед?" - деп сұрады Шамс. "Бұл қандай ғажап сұрақ! Мұхаммед барлық қасиеттілерден жоғары", - деп жауап берді Руми. "Ендеше неге Мұхаммед Алла Тағалаға: "Мен сені тиісті түрде танымадым", - деді, ал Баязид: "Мақтаншақтық менің үлкендігімде! Менің даңқым қанша биік!" (яғни, ол өзін Құдайдың өзі деп жариялады)?" Руми Мұхаммедтің екеуінен де ұлы екенін түсіндірді, өйткені Баязидтің бойына құдайлық игіліктің бір ғана тәжірибесі толыққанды сыйып кетті. Ол өзін мүлдем жоғалтып, Құдайға толы болды. Мұхаммедтің сыйымдылығы шексіз болды және оны ешқашан толықтыру мүмкін емес еді. Оның құштарлығы шексіз еді, ол үнемі шөлдегендей болды. Ол әр сәт сайын Құдайға жақындады, содан кейін бұрынғы алыс күйіне өкінді. Сондықтан да ол: "Мен сені тиісті түрде танымадым", - деді. Бұл әңгімеден кейін Румидің басынан терезе ашылып, көкке түтіннің көтерілгенін сезінген. Ол жылап, жерге құлап түсіп, бір сағат бойы есінен танып қалды. Шамс осы жауаптарды естігенде, өзінің құштарлықпен күткен адамымен бетпе-бет келгенін, Құдайдан оны жіберіп беруін сұрап дұға еткенін түсінді. Руми оянғанда Шамстың қолын ұстап алады да екеуі бірге Румидің мектебіне оралды. Румимен бірнеше жыл бірге болған соң Шамс Қояға қоныстанды. Жылдар өте келе Руми өзінің өлеңдерін Шамсқа арнай бастады. Бұл оның өлген досы мен ұстазына деген махаббатының белгісі еді. Румидің поэзиясында Шамс Алланың (Жаратушының) адамзатқа деген сүйіспеншілігінің жол көрсетушісі болады; Шамс күн ("Шамс" араб тілінде "Күн" дегенді білдіреді) күннің жарығын тура жолға бағыт ретінде сәулелендіруші, Румидің жүрегінде, ақыл-ойында және денесінде қараңғылықты жоюшы.
Өлім
Қазіргі суфи дәстүріне сәйкес, Шамс Табризи таинсты түрде жоғалып кетті: бірі болса, оны Моулана Джалалуддин Румидің жақын шәкірттері, Руми мен Шамс арасындағы тығыз қарым-қатынасқа қызғанып, өлтірді десе, көптеген нақты дәлелдерге сәйкес ол Коньядан кетіп, Хойда қайтыс болды және сонда жерленді. Румидің ұлы Сұлтан Валад өзінің "Валад Нама" маснауиында Шамстың Коньядан таинсты түрде жоғалып кеткенін ғана айтады, басқа ешқандай егжей-тегжей келтірмейді. Шамс Табризидің Хойдағы мазары, естелік саябақтағы мұнаралы ескерткіштің қасында, ЮНЕСКО-ның Әлемдік мәдени мұра орталығы деп қарастырылуда.