Кантондық жазба дәстүрі

Кіріспе

Кантон тілінің жазба дәстүрі

Кантон тілінің жазба түрі – мандарин және классикалық қытай тілдерінен кейін қытай тілінің ең толық жазба түрі болып табылады. Жазба қытай тілі 19 ғасырға дейін Қытайдың басты әдеби тілі болды. Халық тілінде жазылған шығармалар 17 ғасырда пайда болды, ал мандариннің жазба түрі 20 ғасырдың басында Қытайдың барлық аймақтарында стандарт ретінде қабылданды. Кантон тілі Гонконг және Макао сияқты жерлерде кеңінен қолданылады. Мандарин тілінің түрі басқа қытай тілдерінде белгілі бір деңгейде сөзбе-сөз оқылып, айтылуы мүмкін болғанымен, идиомалар, грамматика және қолданыстағы ерекшеліктерге байланысты мандарин тілін білмейтін адамдар үшін оның түсініктілігі нашар немесе түсініксіз болады. Сондықтан, қазіргі кантон тілінде сөйлейтін адамдар стандартты қытай тілінде жоқ сөздер үшін жаңа таңбаларды жасап, ал стандартты қытай тілінде жоғалған таңбаларды сақтап қалды. Компьютерлердің пайда болуы және кантон тілі үшін арнайы таңбалар жинағының стандартталуының нәтижесінде, әлемнің кантон тілінде сөйлейтін көптеген аймақтарындағы баспа материалдары осы кантон таңбаларын қолдана отырып, олардың халқына арналған түрде жазылуда.

Ерте тарих

20 ғасырдан бұрын Қытайдың стандартты жазба тілі – классикалық қытай тілі болатын, оның грамматикасы мен сөздік қоры көктем және күз кезеңінің ежелгі қытай тіліне (б.з.д. 8-5 ғасырлар) негізделген. Бұл жазба стандарт екі мың жылдан астам уақыт бойы тұрақты болғанымен, ауызша тіл одан сайын айырмашылыққа ұшырады. Жемшөп өзені дельтасындағы хань халықтары арасында көптеген ғасырлар бойы Юэ тілінің қалыптасуы орын алды, негізгі тілдік ықпалдар 10-шы ғасырдың орта қытай тіліне (Тан әулетінің соңымен сәйкес келеді) және 13-шы ғасырдың немесе соңғы Сун әулетінің тіліне, сондай-ақ Тай-Кадай тілдік негізіне және Тан әулетінен бұрынғы синьиттік тілдердің әсеріне байланысты болды. Кантон тіліндегі алғашқы жазбалар «ағаш балық кітабы» (木魚書, Jyutping: jyutping, Hanyu Pinyin: pinyin) деп аталатын Кантонға тән әдеби формаға жатады. Мұндай мәтіндер жеңіл оқылатын болып, олардың негізгі аудиториясы әйелдер болды, себебі аймақта әйелдердің (және жалпы) сауаттылығы жоғары деңгейде болған. «Фаазин Гей» сол кездегі танымал «ғалымдар мен сұлулар» жанрының бір үлгісі, оның оқиғасы Сучжоу қаласында өтеді. Мәтіні әдеби қытай тіліне жақын болғанымен, онда көптеген кантондық сөздер және тіпті кантондық жазу таңбалары, әсіресе диалогтарда, сондай-ақ баяндау мәтінінде кездеседі. Басқа да белгілі ерте туындыларға «Екі лотос гүлі» (二荷花史, Jyutping: jyutping) және «Алтын құлыпты мандарин егіздерінің қызыл иықты жаңғағы» (金鎖鴛鴦珊瑚扇記, Jyutping: jyutping) жатады. Кейбір дереккөздерде тек ауызша кантон тілінің формалары қолданылады, нәтижесінде мәтін табиғи сөйлеуге ұқсас болады. Дегенмен, көбінесе ауызша және стандартты қытай тілінің формаларының қосылысы қолданылады, олардың кейбіреулері табиғи сөйлеуде қолданылмайды. Осылайша, «гибридтік» мәтін екі норманың арасындағы континуумда орналасады: стандартты қытай және ауызша кантон тілі. Әйелдердің жынысы және орта тапқа жататын табыс деңгейі стандартты қытай және кантон тілі арасындағы айырмашылықты күшейтетін демографиялық факторлар болып табылады. Ал ерлер, сондай-ақ жұмысшы табы мен жоғары білімді, жоғары табысқа ие демографиялық топтар стандартты қытай тіліне жақындауға бейім. Сноудың айтуынша, жазбаша мандарин және жазбаша кантон тілдерінің арасындағы басты айырмашылық – сөздік жүйелердің әртүрлілігі. Бүгінде мұндай таңбаларды көбінесе Гуанъюнь сияқты ежелгі ұйқас сөздіктерінен табуға болады. Кейбір ғалымдар «алғашқы таңбаларды» анықтау үшін «археологиялық» зерттеулер жүргізеді. Алайда, көбінесе мұндай күш-жігерлер қазіргі кантон тілінде жазатын адамдарға көп пайда бермейді, себебі осылайша табылған таңбалар компьютер пайдаланушыларына ұсынылатын стандартты таңбалар жиынтығында болмайды және көпшілігі қолданыстан шығып кеткен. Оңтүстік-Шығыс Азияда кантондықтар күнделікті сөйлеу тіліне жергілікті малай сөздерін енгізе алады, мысалы, Гонконгта қолданылатын 錢 cin2 емес, ақшаны білдіретін leoi1 терминін қолдану.

Before the 20th century, the standard written language of China was Classical Chinese, with a grammar and vocabulary based on the Old Chinese of the Spring and Autumn period, of the 8th to the 5th century BCE. While this written standard remained essentially static for over two thousand years, the actual spoken language diverged ever further. The formation of Yue Chinese occurring among the Han population in the Pearl River Delta across many centuries, with the main linguistic influences being the Middle Chinese of the tenth century CE, corresponding to the end of the Tang dynasty, and that of the thirteenth century CE or late Song dynasty, as well as the Tai Kadai substrate and some influence from pre Tang Sinitic varieties. The first Cantonese writings belong to a literary form specific to Canton, called mukjyusyu (木魚書, Jyutping: jyutping, Hanyu Pinyin: pinyin, literally 'wooden fish book'), that supposedly has its roots in Buddhist chants accompanied by wooden fish. Mukjyu texts were popular light reading, their primary audience were women, as female (and overall) literacy was unusually high in that region. The Faazin Gei is an example of the "scholar and beauty" genre popular at the time, with its story set in Suzhou. Its text, while still being close to Literary Chinese, contains a lot of specific Cantonese wording and even Cantonese vernacular characters, especially in the dialogue sentences, but also in the narrative text. Other such renowned early works include Ji Hofaa Si (二荷花史, Jyutping: jyutping, "The Two Lotus Flowers") and Gamso Jyunjoeng Saanwusin Gei (金鎖鴛鴦珊瑚扇記, Jyutping: jyutping, "Coral Fan and Golden lock Mandarin ducks Pendant"). Some sources will use only colloquial Cantonese forms, resulting in text similar to natural speech. However, it is more common to use a mixture of colloquial forms and standard Chinese forms, some of which are alien to natural speech. Thus the resulting "hybrid" text lies on a continuum between two norms: standard Chinese and colloquial Cantonese as spoken. It has been found that female gender and a middle class income are demographic factors that promote a clear separation between standard written Chinese and written Cantonese. On the other hand, men, and both blue collar workers and college educated high income demographics, are factors that tend towards a convergence to standard written Chinese. Snow wrote that the different vocabulary systems are the main difference between written Mandarin and written Cantonese. Today those characters can mainly be found in ancient rime dictionaries such as Guangyun. Some scholars have made some "archaeological" efforts to find out what the "original characters" are. Often, however, these efforts are of little use to the modern Cantonese writer, since the characters so discovered are not available in the standard character sets provided to computer users, and many have fallen out of usage. In Southeast Asia, Cantonese people may adopt local Malay words into their daily speech, such as using the term 鐳 leoi1 to mean money rather than 錢 cin2, which would be used in Hong Kong.

Қалдықтар

Кантондық бөлшектер сөйлемнің соңына қосылуы немесе етістіктерге аспекті көрсету үшін жалғастырылуы мүмкін. Мұндай бөлшектер көп, мыналар бірнешеуі. 咩 – "me1" сөйлемнің соңына сенімсіздік білдіру үшін қойылады, мысалы: 乜你花名叫八兩金咩？ Сенің лақап атың шынымен Раймонд Лам ба? 呢 – "ne1" сөйлемнің соңына сұрақ қою үшін қойылады, мысалы: 你叫咩名呢？ Сенің атың қандай? 未 – "mei6" сөйлемнің соңында бір әрекеттің аяқталғанын сұрауға қойылады, мысалы: 你做完未？ Дайынсың ба? 吓 – "haa5" етістіктен кейін аздап жасауды білдіреді, мысалы: 食吓 Аздап же. "haa2" белгісіздікті немесе сенімсіздікті көрсету үшін жеке қолданылады, мысалы: 吓？乜係咁㗎？ Не? Шынымен солай ма? 緊 – "gan2" етістіктен кейін ағымдағы әрекетті білдіреді, мысалы: 我食緊蘋果。 Мен алма жеп жатырмын. 咗 – "zo2" етістіктен кейін аяқталған әрекетті көрсету үшін қойылады, мысалы: 我食咗蘋果。 Мен алма жедім. 晒 – "saai3" етістіктен кейін барлық нысаналарға әрекет жасалғанын көрсету үшін қойылады, мысалы: 我食晒啲蘋果。 Мен барлық алмаларды жедім. 埋 – "maai4" әрекет нысанының кеңейгенін немесе әрекеттің бұрын айтылғандарға қосымша екенін көрсету үшін етістіктен кейін орналастырылады, мысалы: 我食埋啲嘢就去。 Қалғанын жеп болғаннан кейін кетемін. ("қалғанын жеу" – бұл әрекет нысанының жеген тамақтан жемеген тамаққа дейін кеңейтілуі); 你可以去先，我食埋嘢先去。 Сен бірінші кетесің, мен жеп алған соң кетемін. (Ет жеу – бұрын айтылған немесе өзара түсінілген "кету" әрекетіне қосымша.) 哇/嘩 – "waa1 / waa3" таңғалуды білдіретін сөз, мысалы: 嘩！好犀利呀！ Уау! Тамаша! 㗎啦 – "gaa3 laa1" контекст әдеттегідей болғанда қолданылады, мысалы: 個個都係咁㗎啦. Барлығы солай. 啫嘛 – "ze1 maa3" "тек" деп аударылады, мысалы: 我做剩兩頁功課啫嘛. Менде тек екі бет үй тапсырмасы қалды.

Қарыз алу

Кейбір таңбалар стандартты қытай тілінде бар, бірақ жаңа мағыналармен кантон тіліне қайтадан алынады. Мұндай таңбалардың көпшілігі көне немесе сирек қолданылатын болып келеді. Мысалы, 子 таңбасы "бала" дегенді білдіреді. Кантон тілінде "бала" сөзі 仔(jai) арқылы бейнеленеді, ал оның бастапқы мағынасы "жас жануар" дегенді көрсетеді.

Құраманың түзілуі

Стандартты қытай тілінде қолданылатын таңбалардың көпшілігі – екі радикалдың біріктірілуі арқылы жасалған фоносемантикалық күрделі таңбалар, олардың біреуі мағынасын, екіншісі айтылуын көрсетеді. Жазбаша кантон тілінде бұл практика "ауыз" радикалын (口) сол сияқты айтылатын таңбаның қасына қою арқылы жалғасады. Мысалы, 吓 таңбасы ауыз радикалын 下 таңбасымен қолданады, ол "төмен" дегенді білдіреді, бірақ мағынасы 吓 таңбасының мағынасына еш қатысы жоқ. (Бір ерекшелік – 咩 mē, ол 羊 (yèuhng, қой) сияқты айтылмайды, бірақ қойдың дыбысын бейнелеу үшін таңдалған.) Кантон тілінде жиі қолданылатын таңбалар: +CharacterJyutpingNotesСтандартты қытай тіліндегі баламасы㗎gaa3функциялық сөз吓haa5функциялық сөз呃aak1етістік. алдау, жаңылыстыру騙噉gam2функциялық сөз, мысалы, 噉就死喇這樣噉gam3функциялық сөз, мысалы, 咁大件這麼咗zo2функциялық сөз, өткен шаққа сілтеу үшін қолданылады了咩me1функциялық сөз, сондай-ақ 乜嘢嗎 сөздерінің қысқартылған түрі嗮saai3функциялық сөз, аяқталғанын көрсетеді, мысалы, 搬嗮 – барлығын көшірді, көшіру аяқталды掉, 完哋dei6функциялық сөз, есімдіктің көпше түрін көрсетеді們呢ni1 / nei1есімдік. осы, бұл, осылар; бұл емес, жоқ, мүмкін емес; бастапқыда функциялық сөз不啱ngaam1 / aam1есімдік. жаңа ғана, жақында; дұрыс, сәйкес келетін對啲di1генітив, 's-қа ұқсас, бірақ көпше түрін білдіреді, мысалы, 呢個 this → 呢啲 these, 快點 = 快啲 = "тезірек!" 的, 些, 點喐juk1етістік. қозғалу動喺hai2сөз тіркесі. (уақыт) кезінде, (орналасқан жерде)在嗰go2есімдік. сол, солар那嘅ge3генітив, 's-қа ұқсас; кейде функциялық сөз之, 的嘜mak1зат есім. белгі, таңба; "mark" сөзінің транслитерациясы嘞laak3функциялық сөз喇laa3функциялық сөз嘢je5зат есім. нәрсе, зат東西, 事物嘥saai1етістік. ысырап ету, босқа жұмсау嚟lei4 / lai4етістік. келу; кейде функциялық сөз來嚿gau6функциялық сөз, бір бөлік囉lo1 / lo3функциялық сөз唞tau2етістік. демалу喊haam3етістік. жылау哭咪mai5 / mai6сөз тіркесі. емес, жоқ; 唔係 m4 hai6 сөздерінің қысқартылған түрі, сұрақтарда қолданылады; сондай-ақ басқа да қолданыстар бар否, 非吖aa1соңғы бөлшек. келісімді, наразылықты, қуанышты, ашуды білдіреді.呀

The majority of characters used in Standard Chinese are phono semantic compounds characters formed by placing two radicals, one hinting as its meaning and one hinting its pronunciation. Written Cantonese continues this practice via putting the 'mouth' radical (口) next to a character pronounced similarly that indicates its pronunciation. As an example, the character 吓 uses the mouth radical with a 下, which means 'down', but the meaning has no relation to the meaning of 吓. (An exception is 咩 mē, which is not pronounced like 羊 (yèuhng, sheep) but was chosen to represent the sound sheep make.) The characters which are commonly used in Cantonese writing include:
+CharacterJyutpingNotesStandard Chinese equivalent㗎gaa3function word吓haa5function word呃aak1v. cheat, hoax騙噉gam2function word like this, e. g., 噉就死喇這樣咁gam3function word like this, e. g., 咁大件這麼咗zo2function word indicates past tense了咩me1function word, also a contraction of 乜嘢嗎嗮saai3function word indicates completion, e. g., 搬嗮 moved all, finished moving掉, 完哋dei6function word, indicates plural form of a pronoun們呢ni1 / nei1adv. this, these這唔m4adv. not, no, cannot; originally a function word不啱ngaam1 / aam1adv. just, nearly剛adv. correct, suitable對啲di1genitive, similar to 's but pluralizing i. e., 呢個 this → 呢啲 these, 快點 = 快啲 = "hurry! "的, 些, 點喐juk1v. to move動喺hai2prep. at, in, during (time), at, in (place)在嗰go2adv. that, those那嘅ge3genitive, similar to 's; sometimes function word之, 的嘜mak1n. mark, trademark; transliteration of "mark"嘞laak3function word喇laa3function word嘢je5n. thing, stuff東西, 事物嘥saai1v. to waste浪費嚟lei4 / lai4v. to come; sometimes function word來嚿gau6function word a piece of囉lo1 / lo3function word唞tau2v. to rest喊haam3v. to cry哭咪mai5 / mai6v. not be, contraction of 唔係 m4 hai6, used following 係 in yes–no questions; also other uses否, 非吖aa1final particle expressing consent and denial, liveliness and irritation, etc.呀

Мұндай таңбалардағы ауыз радикалы уақыт өте келе басқа радикалмен ауыстырылуы мүмкін. Мысалы, 冧 (lām, "бұта"), детерминативпен жазылған 冖 ("жабу"), ескі сөздіктерде 啉 түрінде, ауыз радикалымен жазылған.

Алынған таңбалар

Басқа жиі қолданылатын таңбалар кантон тіліне тән немесе мандарин тілінен өзгешеленеді, мысалы: 乜, 冇, 仔, 佢, 佬, 俾, 靚 және т.б. Кантон тілінде жиі қолданылатын таңбалар:
冇 mou5 (етіс. жоқ). Алғашқыда 無. Стандартты жазылатын мандарин: 沒有
係 hai6 (етіс. болу). Стандартты жазылатын мандарин: 是
佢 keoi5 (дүбір. ол/олар/ол). Алғашқыда 渠. Стандартты жазылатын мандарин: 他, 她, 它, 牠, 祂
乜 mat1 (дүбір. не?) көбінесе 嘢 сөзімен бірігіп 乜嘢 сөзін құрайды. Алғашқыда 物也. Стандартты жазылатын мандарин: 什麼
仔 zai2 (зат есім. ұл, бала, кішкентай нәрсе). Алғашқыда 子. 佬 lou2 (зат есім. жігіт, дос). Алғашқыда 獠. 畀/俾 bei2 (етіс. беру). Стандартты жазылатын мандарин: 給
靚 leng3 (сын есім. әдемі, сұлу). Стандартты жазылатын мандарин: 漂亮
晒/嗮/曬 saai3 (үстеу. толықтай; етіс. күнге күю)
瞓 fan3 (етіс. ұйықтау). Алғашқыда 困. Стандартты жазылатын мандарин: 睏, 睡
攞 lo2 (етіс. алу, иелену). Стандартты жазылатын мандарин: 拿
拎 ling1 (етіс. алу, иелену). Стандартты жазылатын мандарин: 拿
脷 lei6 (зат есім. тіл). Стандартты жазылатын мандарин: 舌
癐/攰 gui6 (сын есім. шаршаған). Стандартты жазылатын мандарин: 累
埞 deng6 (зат есім. орын) көбінесе 方 сөзімен бірігіп 埞方 сөзін құрайды. Стандартты жазылатын мандарин: 地方

Осы таңбалармен бейнеленген сөздер кейде бұрыннан бар қытай сөздерімен туыс. Дегенмен, олардың кең таралған кантон тіліндегі айтылуы ресми кантон тіліндегі айтылудан ерекшеленеді. Мысалы, 無 ("жоқ") әдебиетте әдетте mou4 деп айтылады. Сөйлеу тілінде 冇 mou5 сөзі, дыбыс тоннан басқа, 無 сөзімен бірдей қолданылады, мағынасы мен айтылуы да бірдей. 冇 сөзі "жоқ" сөзінің кантон тіліндегі сөйлеу түрін білдіреді, ал 無 сөзі классикалық қытай және мандарин тілдерінде қолданылады. Алайда, 無 кейбір жағдайларда кантон тілінде де қолданылады, мысалы, 無論如何 ("не болса да"). Тағы бір мысал – 來/嚟 екі сөздік жұп, ол "келу" дегенді білдіреді. 來 loi4 әдебиетте қолданылады; 嚟 lei4 – кантон тіліндегі сөйлеу түрі.

Айналадағы амалдар

Кантон тіліндегі көптеген сөздер қазіргі кодировка жүйесінде табылуы мүмкін болғанымен, оларды білмейтіндер де, енгізу әдістері оңай енгізуге мүмкіндік бермейтіндер де жиі түрлі амалдар қолданады (мысалы, егер компьютерде кириллицаны енгізу мүмкіндігі болмаса, кейбір орыс тілділер латын әрпімен жазатындай). Кейбір кантон тілінде жазатындар қарапайым транскрипцияны қолданады (мысалы, D әрпін 啲 үшін пайдаланады), символдарды (басқа қытай таңбасының алдына латын әрпін "o" қосу; мысалы, 㗎 Unicode-да көрсетілген, бірақ қолданылып жатқан құрылғыда орнатылмаса, дисплейде көрінбейді, сондықтан o架 деген түрлендірілген нұсқасы жиі қолданылады), дыбыстас сөздерді (мысалы, 果-ны 嗰 үшін пайдалану) және мандарин тілінде басқа мағынасы бар қытай таңбаларын (мысалы, 乜, 係, 俾; т.б.) қолданады. Мысалы,

Тілдік бірлік: 你喺嗰喥好喇,千祈咪搞佢啲嘢.
Транскрипция: 你o係果度好la,千祈咪搞佢D野.
Түсіндірме: сен болатын жер жақсы (соңғы бөлшегі), мың дұға тілемеймін оның/оныкінің нәрселерімен араласу.
Аударма: Сен сол жерде қалуың керек, және еш жағдайда оның/оныкінің заттарына қол сұқпа.