Кіріспе

Бөргер деген атқа ие адамдар

Бөргер – Германияның Төменгі Саксония жеріндегі Эмсланд ауданындағы ауыл және муниципалитет. Бөргер Согель әкімшілік бірлігінің құрамына кіреді.

Ауылдың негізі

Börger император Ұлы Карлдан бастау алған деп есептеледі. 854 жылы ол алғаш рет тілге алынды; сол кезде ол "Бургири" деп аталды, ал бірнеше онжылдықтан кейін 879 жылы "Бургиум" деп өзгертілді. 1160 жылы тағы бір құжатта ауыл "Бюргенер" деп көрсетілген. Тіл білімі мамандары "Бургири" сөзін "биік қайың" деп аударады. Бастапқыда Börger-де 18 шаруашылық болған, олардан ауыл қалыптасқан. Börger-дегі алғашқы қоныс, болжам бойынша, ауылдың ортасындағы (Dorfbusk) шаруашылықтар тобы болған. Кейіннен шоғырланған ауыл, Хауфендорф пайда болды. Әңгімеге сүйенсек, екі шағын аудан қалыптасып, бүгінгі күнге дейін сақталып келеді.

Хюммлингтің шаруалары

Орта ғасырдағы өзен жағалауының басқа аймақтарынан өзгеше, Хюмлингте сирек халық қоныстанды және орман аз болды. Көптеген адамдар мал өсіріп, жер жырды. Аймақ халқы ақсүйектердің билігін толық қабылдаған емес, себебі елді мекендерге бару қиын болды және олар жиі тонауға ұшырады. Салықтардың артуына және голландтар, фриздер мен штедингерлердің көршілес аймақтарынан тонаудан қорғаудың болмауына наразылық білдіріп, бірнеше көтеріліс болды. 1266 жылы Хюмлинг халқы фриздерге бағынып, қорғаныш іздеді. Бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды, 1340 және 1449 жылдары тағы да көтерілістер орын алды. 1394 жылы аймаққа жаңа заң енгізілді. Осы құжатта Солтүстік Хюмлинг шаруалары Клоппенбургты бағындырған Мюнстер епископына бағынды. Заңға сәйкес, епископ аймақтың елді мекендерін басқа патшалар мен қарақшылардың тонауынан қорғауы тиіс болды.

Соғыстар мен індет

Отыз жылдық соғыс кезінде 1647 жылы Уан, Лоруп және Емс өзені бойындағы тағы алты ауыл тонаушы сарбаздар тарапынан өртеліп жанып кетті. Боргер тұрғындары батпақтарға жасырынып кетті. Әңгімеге сүйенсек, Боргердің бір тұрғыны (Альберт Диллен) ұрланып, ауылды тонамаймын деп уәде бергеннен кейін, құн төлеп босатылған. Соғыстан кейін оба індеті бірнеше рет, әсіресе 1666 жылы қайта оралды. Хюмлинг халқы қатты қиындыққа ұшырады. Оба індеті 14 ғасырдан бері үзіліспен пайда болып, Боргерге де зиян келтірді.

Боргер шіркеуі

Börger шіркеуінің мұнарасы алғаш рет 1523 жылы, шапель жаңартылғанда айтылған. Сондықтан, 1500 жылға дейін шіркеу мұнарасы немесе шапель болған деген қорытынды жасауға болады: Бернхард Холтман 1490 жылды атап көрсетеді. Шіркеу киелі Жоистқа (Йодокусқа) арналған. 1573 жылы оған жеке діни округ берілді; бұрын ол Sögel округінің құрамында болған. 1543 жылы Реформация Hümmling аймағына келді. Біраз уақыттан кейін Hümmling халқы осы қозғалысқа қосылды, және сол кезде Börger-де бұрынғы шаруа және әскер қызметкері болған протестант уағызшы болды. Шамамен 1600 жылы бүкіл Hümmling протестантқа айналды. 1614 жылы бірнеше шаруа католик шіркеуіне қайта оралды. 1633 жылы швед әскері аймаққа кіріп, католик халқын қуғындады. 1659 жылы Börger қайтадан католик болады деп жарияланды. Börger 1652 жылға дейін өз діни қызметкерін ұстауға шамасы келмеді, себебі азық-түлік жетіспеді немесе мүлдем болған жоқ. Алғашқы діни қызметкер – Маттхаус Бёдекер, ол 1652 жылдан 1658 жылға дейін уағыз айтты. Börger-дегі ескі шіркеу (Eschkirche) және зират бірнеше рет кеңейтілді. 1804 жылы ауыл халқының өсуіне байланысты үлкен кеңейту қажет болды. 1890 жылы шіркеу бұзылды, өйткені ауыл орталығында жаңа, ірі Сент-Йодокус шіркеуі ашылды.

Жалпы халықтың тұрмыс-тіршілігі

Бөргер аймағы, Нойбөргер және Бредденберг еншіктері құрылғанға дейін 130 шаршы шақырымды құраған. (Гановер корольдығының ең ірі қауымдастығы) Аймақтың көп бөлігі құм мен батпақтан тұрады, тыңайтқышсыз егіншілікке жарамсыз. Аймақ халқы жарамды жерлерде өсірілген егін мен мал шаруалығының есебінен күршікпен күн көріп отырды. Көптеген азаматтар ара өсірумен де айналысты. Дегенмен, халықтың жағдайы ауыр болды: әсіресе 1840-1880 жылдар аралығында аштық жылдары көп болды. Ең кедей шаруалар мен жалданып жұмыс істегендер ең көп қиындыққа тап болды. Осы себепті, көбісі көктемде торф қазушылар мен шөп шабушылар ретінде Нидерландыға қоныс аударды, үйге егін жинау маусымы келгенше. Жағдай нашар болып тұрғандықтан, көптеген адамдар жақсы өмір сүру үшін Атлант мұхитын аттап, АҚШ-қа көшіп кетті.

Börger аймағындағы қалалар

1788 жылы ауылдың солтүстік-шығысына және солтүстік-батысына қарай 6 шақырым жерде тағы екі ауыл құрылды. Жаңа шаруалар (Нойбауэрн) және Börger-ден келген шағын шаруалар осы жерге қоныстанды. Осы қоныстардың негізінде "Нойбергер" және "Бредденберг" ауылдары пайда болды. Он жылдық тегін пайдаланудан кейін қоныс аударушылар ақсүйектерге, Аренберг герцогтығына, сондай-ақ Börger муниципалитетіне жоғары салық төлеуге міндетті болды. Келесі жылдары жаңа ауылдардың көптеген тұрғындары жер участаларын сатуға мәжбүр болды. 1830 жылы аймақта жаңа ауылдар құрылса да, Америка тұруға көбірек ұнайтын жер болып көрінгендіктен, халық саны азая берді. 1887 жылы феодалдық жүйе жойылды және жер иелігі шағын шаруаларға таратылды, осының арқасында экономика жақсара бастады. Нидерландының тәжірибесіне сүйене отырып, Börger-дің солтүстік бөлігінде торфты кесу экономиканың маңызды бөлігіне айналды. 1879 жылы шаруалар орманға қоныс аударып, "Боргервальд" ауылын құрды. Осы жылы Börger халқы көбейді, бұл қолөнердің гүлденген кезеңі болды. 1930-1940 жылдары Боргермурда жаңа қоныстар пайда болды. Börgerwald және Börgermoor қазір Surwold құрамына біріктірілген, онда шамамен 5000 адам тұрады. 2004 жылы Börger-де 3000-ға жуық, Neubörger-де 1600-ға жуық, ал Breddenberg-де 1000-ға жуық тұрғын болды. Börgermoor әлемдік деңгейде танымал болды, себебі ол алғашқы нацистік концлагерьлердің бірінің орналасқан жері еді, сонда "Торфты батқан сарбаздардың" әйгілі әні туды.