Кіріспе
Радха (,), сондай-ақ Радхика деп аталады, инду дінінде махаббат құдайы және Кришна құдайының басты жұбайы. Ол махаббат, мейірімділік, қайырымдылық және берілгендіктің құдайы. Киелі жазбаларда Рада Лакшмидің аватары ретінде, сондай-ақ Кришнаның әйелдік жарасы және ішкі күші (хладини шакти) болып табылатын Жоғары құдай Мұлапракрити ретінде еске алынады. Раданың туған күні жыл сайын Радаштами мерекесінде тойланады. Кришнамен қарым-қатынаста Рада екі қырынан көрінеді – ғашық жұбай ретінде де, үйленген жұбай ретінде де. Нимбарка Сампрадая сияқты дәстүрлер Раданы Кришнаның мәңгілік жұбайы және үйленген әйелі ретінде құрметтейді. Ал Гаудия Вайшнавизм сияқты дәстүрлер оны Кришнаның сүйіктісі және құдайлық жұбайы ретінде қадір тұтады. Рада Валлабх Сампрадая және Харидаси Сампрадаяда Рада ғана Жоғарғы мәнге ие. Басқа жерлерде ол Нимбарка Сампрадая, Пуштимарг, Маханам Сампрадая, Сваминараян Сампрадая, Вайшнава Сахаджия, Манипури Вайшнавизм және Чайтанья Махапрабхумен байланысты Гаудия Вайшнавизм ағымдарында Кришнаның басты жұбайы ретінде құрметтеледі. Рада Брадж Гопилерінің (Брадж сүтші қыздарының) басшысы ретінде сипатталады. Ол көптеген әдеби еңбектерге шабыттандырды, ал Кришнамен билеген Раслила биі өнердің түрлі салаларын дамытуға әсер етті. Бұл сөз Үндістанның ежелгі және орта ғасырлық мәтіндерінде кеңінен қолданылады. Бұл сөз Веда әдебиетінде де, индуистік эпостарда да кездеседі, бірақ оның мәні ашық емес. Маңызды есімдер: Шри, Шрижи, Шрижи – сәуле, шаттық және байлық құдайы; Лакшми Мадхави – Мадхаваның әйелдік жарасы Кешави – Кешаваның сүйіктісі Апаражита – жеңіске ұшырамайтын Кишори – жас Нитья – мәңгілік Нитья гехини – Кришнаның мәңгілік әйелі Гопи – қойшы қызы Шьяма – Шьяма Сундардың сүйіктісі Гауранги – беті жылтыр алтын сияқты жарқыраған Шри Рада Расешвари және Раса прия – Раслиланың патшайымы және биге құштар Вриндаванешвари – Вриндаванның патшайымы.
Radha (, ), also called Radhika, is a Hindu goddess and the chief consort of the god Krishna. She is the goddess of love, tenderness, compassion, and devotion. In scriptures, Radha is mentioned as the avatar of Lakshmi and also as the Mūlaprakriti, the Supreme goddess, who is the feminine counterpart and internal potency (hladini shakti) of Krishna. Radha's birthday is celebrated every year on the occasion of Radhashtami. In relation with Krishna, Radha has dual representation—the lover consort as well as his married consort. Traditions like Nimbarka Sampradaya worship Radha as the eternal consort and wedded wife of Krishna. In contrast, traditions like Gaudiya Vaishnavism revere her as Krishna's lover and the divine consort. In Radha Vallabh Sampradaya and Haridasi Sampradaya, only Radha is worshipped as the Supreme being. Elsewhere, she is venerated with Krishna as his principal consort in Nimbarka Sampradaya, Pushtimarg, Mahanam Sampradaya, Swaminarayan Sampradaya, Vaishnava Sahajiya, Manipuri Vaishnavism, and Gaudiya Vaishnavism movements linked to Chaitanya Mahaprabhu. Radha is described as the chief of Braj Gopis (milkmaids of Braj). She has inspired numerous literary works, and her Raslila dance with Krishna has inspired many types of performance arts. It is a common word and name found in various contexts in the ancient and medieval texts of India. The word appears in the Vedic literature as well as the Hindu epics, but is elusive. Some of the significant names are
Sri, Shreeji, Shriji Goddess of radiance, splendor and wealth; Lakshmi
Madhavi Feminine counterpart of Madhava
Keshavi Beloved of Keshava
Aparajita She who is unconquerable
Kishori Youthful
Nitya She is eternal
Nitya gehinī Krishna's eternal wife
Gopi Cowherd girl
Shyama Beloved of Shyam Sundar
Gaurangi Shri Radha whose complexion is as bright as that of lustrous polished gold
Raseshvari and Rasa priya Queen of Raslila and she who is fond of rasa dance
Vrindavaneshvari Queen of Vrindavan
Әдебиет және символика
Рада – индуизмнің вайшнав дәстүрлеріндегі маңызды құдай. Оның мінезі, көрінісі, сипаттамасы және рөлі аймаққа қарай әр түрлі. Рада Кришнамен біте қайнасып жатыр. Ерте үнді әдебиетінде оның есімі сирек кездеседі. Оны құрметтейтін дәстүрлер мұны қасиетті жазбаларда жасырылған құпия қазына болғандықтан дейді. XVI ғасырдағы Бхакти қозғалысы кезінде Кришнаға деген ерекше махаббатына ерекше мән берілгендіктен, оның танымалдығы артты. Раданың алғашқы маңызды көрінісі XII ғасырғы «Гита Говинда» поэмасында (авторы – Жаядева, санскрит тілінде), сондай-ақ Нимбаркачарьяның философиялық еңбектерінде кездеседі. Осылайша, «Гита Говиндада» Кришна Радаға былай дейді:
However, the source of Jayadeva's heroine in his poem remains a puzzle of the Sanskrit literature. A possible explanation is Jayadeva's friendship with Nimbarkacharya, the first acharya to establish the worship of Radha Krishna. Nimbarka, in accordance with the Sahitya Akademi's Encyclopaedia, more than any other acharyas gave Radha a place as a deity. Prior to Gita Govinda, Radha was also mentioned in text Gatha Saptasati which is a collection of 700 verses composed in Prakrit language by King Hāla. The text was written around first or second century AD. Gatha Saptasati mentioned Radha explicitly in its verse
Radha also appears in the Puranas namely the Padma Purana (as an avatar of Lakshmi), the Devi Bhagavata Purana (as a form of Mahadevi), the Brahma Vaivarta Purana (as Radha Krishna supreme deity), the Matsya Purana (as form of Devi), the Linga Purana (as form of Lakshmi), the Varaha Purana (as consort of Krishna), the Narada Purana (as goddess of love), the Skanda Purana and the Shiva Purana. The 15th and 16th century Krishnaite Bhakti poet saints Vidyapati, Chandidas, Meera Bai, Surdas, Swami Haridas, as well as Narsinh Mehta (1350–1450), who preceded all of them, wrote about the romance of Krishna and Radha too. Thus, Chandidas in his Bengali language Shri Krishna Kirtana, a poem of Bhakti, depicts Radha and Krishna as divine, but in human love. Though not named in the Bhagavata Purana, Visvanatha Chakravarti (c. 1626–1708) interprets an unnamed favourite gopi in the scripture as Radha. She makes appearances in Venisamhara by Bhatta Narayana (c. 800 CE), Dhvanyaloka by Anandavardhana (c. 820–890 CE) and its commentary Dhvanyalokalocana by Abhinavagupta (c. 950 – 1016 CE), Rajasekhara's (late ninth early tenth century) Kāvyamīmāṃsā, Dashavatara charita (1066 CE) by Kshemendra and Siddhahemasabdanusana by Hemachandra (c. 1088–1172). In most of these, Radha is depicted as someone who is deeply in love with Krishna and is deeply saddened when Krishna leaves her. In Western India, Vallabhacharya's Krishna centric sampradaya Pushtimarg, Radha is revered as the Swamini of Krishna, who is worthy of devotion. According to Jaya Chemburkar, there are at least two significant and different aspects of Radha in the literature associated with her, such as Sri Radhika namasahasram. One aspect is she is a milkmaid (gopi), another as a female deity similar to those found in the Hindu goddess traditions. She also appears in Hindu arts as Ardhanari with Krishna, that is an iconography where half of the image is Radha and the other half is Krishna. This is found in sculpture such as those discovered in Maharashtra, and in texts such as Shiva Purana and Brahma Vaivarta Purana. In these texts, this Ardha Nari is sometimes referred to as Ardharadhavenudhara murti, and it symbolizes the complete union and inseparability of Radha and Krishna. D. M. Wulff demonstrates through a close study of her Sanskrit and Bengali sources that Radha is both the "consort" and "conqueror" of Krishna and that "metaphysically Radha is understood as co substantial and co eternal with Krishna." Indeed, the more popular vernacular traditions prefer to worship the couple and often tilt the balance of power towards Radha. Graham M. Schweig in his work "The divine feminine theology of Krishna" in context with Radha Krishna stated that, "The divine couple, Radha and Krishna, comprise the essence of godhead. Radha is therefore acknowledged by Chaitanyaite Vaishnavas to be part of very center of their theological doctrine. Sacred images of the forms of Radha Krishna, standing together side by side, are elaborately worshiped in the Indian temples. Through her image, her divine character and her amorous and passionate relations with Krishna, Radha is the constant meditation of practitioners. According to William Archer and David Kinsley, a professor of Religious Studies known for his studies on Hindu goddesses, the Radha Krishna love story is a metaphor for a divine human relationship, where Radha is the human devotee or soul who is frustrated with the past, obligations to social expectations, and the ideas she inherited, who then longs for real meaning, the true love, the divine (Krishna). This metaphoric Radha (soul) finds new liberation in learning more about Krishna, bonding in devotion, and with passion. Radha is a power potency of Krishna, who is a playful adventurer.
Дегенмен, Жаядеваның поэмасындағы қаһарманның шығу тегі санскрит әдебиетінің жұмбағы болып қала береді. Мүмкін, себебі – Жаядеваның Рада Кришнаға табынуды алғаш рет орнатқан ачарья – Нимбаркачарьямен достығы. Сахити Академиясының энциклопедиясына сәйкес, Нимбарка басқа ачарьяларға қарағанда Радаға құдай ретінде артық орын берген. «Гита Говиндадан» бұрын Рада «Гата Саптасати» мәтінінде де еске алынған, ол Хала патшаның пракрит тілінде жазған 700 шумақтың жинағы. Мәтін біздің заманымыздың I немесе II ғасырында жазылған. «Гата Саптасати» өлеңінде Раданы ашық атаған. Рада Пураналарда да кездеседі, атап айтқанда, «Падма Пуранада» (Лакшминің аватары ретінде), «Деви Бхагавата Пуранада» (Махадевидің бір түрі ретінде), «Брахма Вайварта Пуранада» (Рада Кришнаның ең жоғарғы құдайы ретінде), «Матся Пуранада» (Девидің түрі ретінде), «Линга Пуранада» (Лакшминің түрі ретінде), «Вараха Пуранада» (Кришнаның жұбайы ретінде), «Нарада Пуранада» (махаббат құдайы ретінде), «Сканда Пуранада» және «Шива Пуранада». XV-XVI ғасырлардағы Кришналық Бхакти ақындары Видяпати, Чандидас, Мира Бай, Сурдас, Свами Харидас, сондай-ақ олардан бұрын өмір сүрген Нарсинх Мехта (1350–1450) Кришна мен Раданың махаббаты туралы да жазған. Осылайша, Чандидас өзінің бенгал тіліндегі «Шри Кришна Киртанасында» (Бхакти поэмасы) Рада мен Кришнаны құдайлық, бірақ адамдық махаббат ретінде бейнелейді. «Бхагавата Пуранада» есімі аталмаса да, Вишванатта Чакраварти (шамамен 1626–1708) жазбадағы аты белгісіз гопиді Рада деп түсіндіреді. Ол Бхатта Нараянаның (шамамен 800 ж.), Анандвардананың (шамамен 820–890 ж.) «Дхваниалокасында» және Абинавагуптаның (шамамен 950–1016 ж.) «Дхваниалокалоканадағы» түсініктемесінде, Раджашехараның (IX ғасырдың соңы – X ғасырдың басы) «Кавямимамсасында», Кшемендраның «Дашаватара харитасында» (1066 ж.) және Хемачандраның «Сиддхамесабданусанасында» (шамамен 1088–1172 ж.) кездеседі. Олардың көпшілігінде Рада Кришнаға қатты ғашық және Кришна оны тастап кеткенде қатты қайғырады. Батыс Үндістанда Валлабхачарьяның Кришнаға бағытталған сампрадаясы – Пуштимаргта Рада Кришнаның Сваминиі ретінде құрметтеледі, ол құлшылыққа лайық. Жая Чембуркардың айтуынша, Раданың әдебиетте көрініс беретін кем дегенде екі маңызды және әртүрлі аспектісі бар, мысалы, «Шри Радхика намасахасрам». Бір жағынан ол сүт сауушы (гопи), екінші жағынан индуист құдайлар дәстүріндегі әйел құдайларға ұқсас. Ол индуист өнерінде де Кришнамен бірге Ардханари ретінде бейнеленеді, яғни суреттің жартысы Рада, ал екінші жартысы Кришна. Бұл Махараштрада табылған мүсіндерде және «Шива Пуранада» мен «Брахма Вайварта Пуранада» сияқты мәтіндерде кездеседі. Бұл мәтіндерде бұл Ардха Нари кейде Ардхарадхавенудара мурти деп аталады және ол Рада мен Кришнаның толық бірлігін және ажырамас екенін көрсетеді. Д. М. Вулф санскрит және бенгал тілдеріндегі деректерді мұқият зерттеу арқылы Раданың Кришнаның «жұбайы» және «жеңімпазы» екенін, ал «метафизикалық тұрғыдан Рада Кришнамен бірдей және мәңгілік екенін» көрсетеді. Шындығында, халық арасында кең таралған дәстүрлер жұбайларға құлшылық етуді ұнатады және көбінесе билік тепе-теңдігін Радаға қарай бұрады. Грэхам М. Швейг өзінің «Кришнаның құдайлық әйел теологиясы» еңбегінде Рада Кришна контекстінде былай деді: «Құдайлық жұп, Рада мен Кришна құдайлықтың мәнін қамтиды. Сондықтан Рада Чайтаниялық вайшнавтар үшін олардың теологиялық ілімінің орталық бөлігі болып табылады. Рада Кришнаның бір-бірімен қатар тұрған қасиетті бейнелері Үндістан ғибадатханаларында әсем түрде табынады. Оның бейнесі, құдайлық мінезі және Кришнамен махаббат пен құштарлық қарым-қатынасы арқылы Рада практиктердің үнемі ой жүгіртуі болып табылады. Уильям Арчер мен Дэвид Кинслидің айтуынша,...»
However, the source of Jayadeva's heroine in his poem remains a puzzle of the Sanskrit literature. A possible explanation is Jayadeva's friendship with Nimbarkacharya, the first acharya to establish the worship of Radha Krishna. Nimbarka, in accordance with the Sahitya Akademi's Encyclopaedia, more than any other acharyas gave Radha a place as a deity. Prior to Gita Govinda, Radha was also mentioned in text Gatha Saptasati which is a collection of 700 verses composed in Prakrit language by King Hāla. The text was written around first or second century AD. Gatha Saptasati mentioned Radha explicitly in its verse
Radha also appears in the Puranas namely the Padma Purana (as an avatar of Lakshmi), the Devi Bhagavata Purana (as a form of Mahadevi), the Brahma Vaivarta Purana (as Radha Krishna supreme deity), the Matsya Purana (as form of Devi), the Linga Purana (as form of Lakshmi), the Varaha Purana (as consort of Krishna), the Narada Purana (as goddess of love), the Skanda Purana and the Shiva Purana. The 15th and 16th century Krishnaite Bhakti poet saints Vidyapati, Chandidas, Meera Bai, Surdas, Swami Haridas, as well as Narsinh Mehta (1350–1450), who preceded all of them, wrote about the romance of Krishna and Radha too. Thus, Chandidas in his Bengali language Shri Krishna Kirtana, a poem of Bhakti, depicts Radha and Krishna as divine, but in human love. Though not named in the Bhagavata Purana, Visvanatha Chakravarti (c. 1626–1708) interprets an unnamed favourite gopi in the scripture as Radha. She makes appearances in Venisamhara by Bhatta Narayana (c. 800 CE), Dhvanyaloka by Anandavardhana (c. 820–890 CE) and its commentary Dhvanyalokalocana by Abhinavagupta (c. 950 – 1016 CE), Rajasekhara's (late ninth early tenth century) Kāvyamīmāṃsā, Dashavatara charita (1066 CE) by Kshemendra and Siddhahemasabdanusana by Hemachandra (c. 1088–1172). In most of these, Radha is depicted as someone who is deeply in love with Krishna and is deeply saddened when Krishna leaves her. In Western India, Vallabhacharya's Krishna centric sampradaya Pushtimarg, Radha is revered as the Swamini of Krishna, who is worthy of devotion. According to Jaya Chemburkar, there are at least two significant and different aspects of Radha in the literature associated with her, such as Sri Radhika namasahasram. One aspect is she is a milkmaid (gopi), another as a female deity similar to those found in the Hindu goddess traditions. She also appears in Hindu arts as Ardhanari with Krishna, that is an iconography where half of the image is Radha and the other half is Krishna. This is found in sculpture such as those discovered in Maharashtra, and in texts such as Shiva Purana and Brahma Vaivarta Purana. In these texts, this Ardha Nari is sometimes referred to as Ardharadhavenudhara murti, and it symbolizes the complete union and inseparability of Radha and Krishna. D. M. Wulff demonstrates through a close study of her Sanskrit and Bengali sources that Radha is both the "consort" and "conqueror" of Krishna and that "metaphysically Radha is understood as co substantial and co eternal with Krishna." Indeed, the more popular vernacular traditions prefer to worship the couple and often tilt the balance of power towards Radha. Graham M. Schweig in his work "The divine feminine theology of Krishna" in context with Radha Krishna stated that, "The divine couple, Radha and Krishna, comprise the essence of godhead. Radha is therefore acknowledged by Chaitanyaite Vaishnavas to be part of very center of their theological doctrine. Sacred images of the forms of Radha Krishna, standing together side by side, are elaborately worshiped in the Indian temples. Through her image, her divine character and her amorous and passionate relations with Krishna, Radha is the constant meditation of practitioners. According to William Archer and David Kinsley, a professor of Religious Studies known for his studies on Hindu goddesses, the Radha Krishna love story is a metaphor for a divine human relationship, where Radha is the human devotee or soul who is frustrated with the past, obligations to social expectations, and the ideas she inherited, who then longs for real meaning, the true love, the divine (Krishna). This metaphoric Radha (soul) finds new liberation in learning more about Krishna, bonding in devotion, and with passion. Radha is a power potency of Krishna, who is a playful adventurer.
Иконография
Рада индуизмде махаббат құдайы ретінде құрметтеледі. Ол көбінесе Брадж аймағында Кришнамен немесе гопилермен бірге бейнеленеді. Рада Кришнаға арналған әртүрлі өнер түрлері негізінен Гита Говинда мен Расикаприядан шабыттанады. Раджпут суреттерінде Рада сұлулықтың үлгісін көрсетеді, дәстүрлі сарысы ою-өрнектермен безендірілген, әшекей бұйымдармен әсемделген, терісі ақшыл, бет-әлпеті айқын ерекшеленеді. Кишангарх суреттерінде Рада бісер әшекейлермен және басына жамылған қараңғы, жеңіл шапанмен ғагра-чоли киген әдемі әйел ретінде бейнеленеді. Суретші Нихал Чандтың әйгілі Бани Тани портреті Раданың қабауларының қалыңдығы, лотос сияқты созылған көздері, жұқа еріні және үшкір мұрын мен иегі сияқты дене ерекшеліктерінен шабыттандырылған. Діни өнерде Рада Кришнамен бірге Ардханари түрінде де бейнеленеді, онда суреттің жартысы Рада, екінші жартысы Кришна болып табылады, осылай Ардханаришвараның еркек және әйел бейнесі біріктіріледі. Рада Кришна храмдарында Рада Кришнаның сол жағында, қолында гүл шоғымен тұрады. Ол көбінесе дәстүрлі сари немесе ғагра-чоли және жамылғы киеді. Оның әшекейлері жоғарыдан төменге дейін металдан, інжу-маржандан немесе гүлдерден жасалған. Санскриттік Брахма Вайварта Пурана Раданы балқыған алтын түсті, сұлу және жас құдай ретінде сипаттайды, ол бағалы тастар мен гүлдерден жасалған гүл шоғын киеді.
Өмір және аңыздар
Адам түріндегі Рада Вриндаванның сүтші қызы (гопи) ретінде құрметтеледі және Кришнаның жанындағы сүйіктісі болды. Раданың ең басты қасиеттерінің бірі – Кришнаға деген шарты жоқ, шексіз махаббаты және оның бастан өткерген азабы, осының арқасында Рада адал сүйіспеншіліктің үлгісі ретінде қадірленеді.
Туу және ерте өмір
Рада Барсананың ядав билеушісі Вришбхану мен оның әйелі Киртиданың қызы болып туған. Оның туған жері - Равал, ол Уттар-Прадеш штатының Гокул қаласына жақын орналасқан шағын қала, бірақ көбінесе оның өскен жері Барсана деп есептеледі. Халық аңызына сәйкес, Радханы Вришбхану Ямуна өзенінде жүзіп жатқан жарқыраған лотоста тапқан. Рада Кришнадан тоғыз ай үлкен еді. Кришнаның өзі бала күйінде оның алдына келгенше ол көзін ашпады. "Аштасахилар" (сегіз досқа аударылған) Раданың балалық және жастық шағының ажырамас бөлігі болып табылады. Барлық Аштасахилардың Рада Кришнаның жақын достары екеніне және олардың Брадж аймағындағы Голокадан келгеніне сенеді. Сегіз сахидің ішінде Лалита мен Вишаха ең белгілілері. Чайтанья Чаритмиртаның "Антиа лила" (2:6:116) бойынша, Рада бала кезінде Дурваса ғалымынан қандай тағам пісірсе де, оның нектерден тәтті болатыны туралы инабат алған.
Жастық шақ
Раданың жастық шағы Кришнамен құдайлық ойын-сауықпен толы. Рада Кришнаның ең танымал ойын-сауықтарының кейбіреулері: Раслила, Рада Кунд ойын-сауықтары, Гопаштами лиласы, Латмар Холи, Сева Кундж лиласы, онда Кришна Радаға сәндеме жасады, Маан лиласы (құдайлық махаббаттың ерекше сатысы, онда бақуырған адам Құдайға деген махаббатын осыншалық деңгейге жеткізеді, тіпті оған ашуланып қана қоймай, оның құқығына ие болады), Мор Кутир лиласы, онда Кришна Раданы қуанту үшін таусыққа айналып, би орындады, Гопадеви лиласы (Кришна Радамен кездесу үшін әйел бейнесін алды) және Лилахава, онда Рада мен Кришна бір-бірінің киімдерін киді.
Кришнамен қарым-қатынасы
Рада мен Кришна екі түрлі қарым-қатынасты бөліседі: Паракия (әлеуметтік шектеусіз махаббат) және Свакия (ерлі-зайыптылық қарым-қатынас). Рада Кришнадан неге оған үйленбейтінін сұрады, жауап келді: "Неке – екі жанның бірігуі. Сенің және менің жанымыз біреу, мен қалай өзіммен үйлене аламын?" Бірнеше индуистік мәтіндер осы оқиғаларға сілтеме жасайды.
Кришнамен қайта кездесу
Брахма Вайварта Пуранада (Кришнажанма Кханда, 125-тарау) және Гарга Самхитада (Ашвамедха Кханда, 41-тарау) 100 жылдық айырылысу қарғысы біткен соң Кришна Браджға қайта оралып, Радха мен гопилермен кездескендігі айтылады. Біраз уақыт бойы құдайлық ойындар жасағаннан кейін Кришна зұлымдықтың үлкен күймесін шақырып, Радха мен гопилермен бірге Брадж тұрғындарын олардың әсем Голока мекеніне қайтарды, онда Радха Кришнаның толыққанды қайта қосылуы болды.
Кришнаның сүйіктісі (Паракия раса)
Рада – мінсіз махаббаттың үлгісі ретінде құрметке ие. "Гита Говиндада" Раданың үйленгені немесе бойжеткен қыз болғаны нақты емес. Бірақ, Рада мен Кришнаның қарым-қатынасы Вриндаван орманының құпиясында, Паракия расасының мәнісінде ашылды. Бұл туралы Кришнаның әкесі Нанда, ол әлеуметтік билік пен дхарманың идеалын көрсетеді, Рада мен Кришнаға дауыл Вриндаванға жақындап келе жатқандықтан үйлеріне қайтуын бұйырған, бірақ олар бұл бұйрыққа бағынбаған жайттан түсінуге болады. "Гита Говинданың" бірінші шумағының аудармасы:
text=Radha, you alone must take him home. This is Nanda's command. But, Radha and Madhava (Krishna) stray to a tree in the grove by the path and on the bank of the Yamuna their secret love games prevail.|author=Jayadev|source=Gita Govinda
In the Gita govinda, Radha stands in relation to Krishna as his consort. She is neither a wife nor a devoted rustic playmate. She is an intense, solitary, proud figure who is addressed as Sri, Candi, Manini, Bhamini and Kaamini. She is portrayed as Krishna's partner in a mature and exclusive love.
мәтін=Радха, оны үйге сен ғана алып кет. Бұл – Нанданың бұйрығы. Бірақ Рада мен Мадхава (Кришна) жол бойындағы тоғайдағы бір ағашқа бет алады, ал Ямунаның жағасында олардың құпия махаббат ойындары жалғасады. Ол әйел де емес, адал ауылдық серік те емес. Ол – Шри, Чанди, Манини, Бхамини және Камини деп аталатын күшті, жалғыз, мақтаншыл тұлға. Ол Кришнаның ересек және ерекше махаббаттағы серіктесі ретінде бейнеленеді.
text=Radha, you alone must take him home. This is Nanda's command. But, Radha and Madhava (Krishna) stray to a tree in the grove by the path and on the bank of the Yamuna their secret love games prevail.|author=Jayadev|source=Gita Govinda
In the Gita govinda, Radha stands in relation to Krishna as his consort. She is neither a wife nor a devoted rustic playmate. She is an intense, solitary, proud figure who is addressed as Sri, Candi, Manini, Bhamini and Kaamini. She is portrayed as Krishna's partner in a mature and exclusive love.
Кришнаның жұбайы (Свакия раса)
Расикаприя, поэтикаға арналған Брадж мәтіні Раданы Кришнаның үйленген жұбайы ретінде бейнелейді. Бұл – Рада Кришнаның романсы туралы жиі суреттелетін мәтін. Оны Рити кавья дәстүрінің ең көрнекті жазушыларының бірі Кесавдас жазған. Расикаприяда айтылғандай, Радханың бейнеленуіндегі өзгерістер кейінгі әдеби дәстүрлерге маңызды әсер етеді. Рити кавья әдебиетінде, әсіресе Расикаприяда, Рада архетиптік қаһарман ретінде суреттеледі және Кришнамен байланыстың идеалдық нысанын көрсету үшін қолданылады. Кесавдас оны паракия қаһарман ретінде бейнелеудің орнына, оны жалпы алғанда, свакия қаһарман ретінде көрсетеді, Кришна оған шын жүректен тиесілі. Егер ол одан бөлінсе, бұл тек уақытша, өйткені олар әрқашан артетиптік ғашықтар ретінде байланыста болады. Рада Кришнаның заңды әйелі деген пікір бірінші тарауда, одақтың көрініс беру формасы үшін үлгілік тармақта айқын айтылған. Бұл жерде Кесавдас Рада мен Кришнаның бірігуін Сита мен Рамамен салыстырады. Кесавдас Рада мен Кришнаның бірлігін Сита мен Рамамен салыстырады: бірде Кришна Радамен бір диванға қуана отырып, айнаға қарап, оның жүзінің сұлулығын бақылап отырғанда, көздері жасқа толады. Ол күйеуінің рұқсатымен отта отырған Ситаны еске түсіріп, оттай жарқырап тұрған қызыл асыл тасты көрді. Бұл тармақта Кесавдас Раданы Кришнамен тек осы өмірде ғана емес, тіпті бұрынғы өмірде де заңды әйелі ретінде байланыстырады. Расикаприяның 3-тарауы мен 34-аятында Радха Мадхья Арудхаёвана Найка ретінде суреттелген және ол көктегі қызға ұқсайтын, кемелді белгілері бар (маңдай жарты айға ұқсайды, кемелді доға сияқты), алтын дене, әдемі дене иісі бар әдемі әйел ретінде сипатталған. 38-аятта бір қызметші екіншісіне: text=Мен таңғаларлық сұлу гопиді көрдім, ол шынымен де сиыршы болып шықты ма деп ойладым! Оның денесі соншалықты жарқырап, көздерім оған тіреліп қалды! Ешбір әдемі әйел бұдан да көп қызықтырмайды, мен оның нәзік жүріс-тұрысын бір рет көрген соң, үш әлемнің де сұлулығын көремін. Осындай сұлулықтың күйеуі кім болар еді, Камадева ма, Каланидхи ма? Жоқ, Кришнаның өзі. (III, 38) 3-тараудың 38-аятында Рада Кришнаның әйелі ретінде ерекше сипатталған. Көптеген аяттарда, оның аты аталған кезде, ол әдетте әдепті және әсем сарай ханым ретінде көрінеді. Күйеуі Кришна оның махаббатын бақылайды. Кесавдаса "Расикаприя" кітабында әйелдердің күйеулеріне деген құлшынысын жиі көріп жүргенін, бірақ Кришна сияқты күйеудің Радаға деген құлшынысын жиі көріп, оны құдай ретінде қарастыратынын айтады. Санскрит жазбаларындағы Брахма Вайварта Пуранада Рада мен Кришнаның бір-бірімен мәңгілік байланысты екендігі түсініледі. Үндістанның Махараштра штатында Раданы көбінесе Рахи деп атайды, Раданың аймақтық түрі, ол Витхобаның, Кришнаның аймақтық түрі ретінде табынады.
text=Once Krishna sat with Radha on the same couch with pleasure, and in the mirror held, as he looked to watch the splendor of her face, his eyes filled with tears. In her reflections he saw the red gem on her forehead which seemed to glow like fire, reminding him of Sita sitting in fire, adorned, with her husband's leave.|author=Kesavdas|source=Rasikapriya (I,22)
In this verse, Kesavdas connects Radha with Krishna as his legitimate wife not only in this lifetime but even in the previous one. Chapter 3 and verse 34 of Rasikapriya, depicted Radha as Madhya arudhayovana nayika and is described as a beautiful woman who looks like a heavenly damsel, with perfect features (forehead like the half moon, arches like a perfect bow, etc. ), golden body, and a beautiful body fragrance. In chapter 3, verse 38, one attendant talks to another :
text=I have seen such an amazingly beautiful gopi, that I wonder if she really is a cowherdess ! Such splendor shone from her body that my eyes remained transfixed on her! No other beautiful women appeal any more; having seen her delicate walk once, I see the beauty of all three worlds. Who could be the husband of such a beauty, Kamadeva or Kalanidhi [moon]? No, Krishna himself.|author=Kesavdasa|source=Rasikapriya (III, 38)
In chapter 3, verse 38, Radha is very specifically described as the wife of Krishna. In most of the verses, whenever she is mentioned by name, she is usually seen as a virtuous court lady with utmost beauty and charm. Her husband Krishna is said to be in control of her love. Kesavdasa in Rasikapriya mentioned that while it is common to see women devoted to their husbands but it is not as common to see a husband as Krishna who is so devoted to his wife Radha and considering her as goddess. (VII, 6) In Sanskrit scripture Brahma Vaivarta Purana, Radha and Krishna are understood to be eternally related to each other as husband and wife validating their Svakiya relationship. In the Indian state of Maharashtra, Radha is often identified as Rahi, a regional form of Radha who is worshiped as the married consort of Vithoba, a regional form of Krishna.
Дін
Фридхельм Харди бөліп көрсетеді, Кришнаизмнің мұндай тармағы Раддаға орталықтанған ағым – Раддаизм деп аталады. Оның басты өкілі – Радха Валлабх Сампрадая (санскритте "Радханың жұбайы"), онда Радха қасиетті құдай ретінде табынады, ал Кришна бағынышты рөлде. 18 ғасырда Калькуттада Сахибхавакалар қауымы болған, олардың мүшелері Радханың серіктері – гопилермен теңесу үшін әйелдер киімдерін киетін. Вайшнавтықтың Кришнаға бағытталған, құлшылық (бхакти) дәстүрлерінде Радха "Кришнаға деген махаббат сезімін" білдіреді. Бұл дәстүрлерді ұстанатындар үшін оның маңызы Кришнаға жақын немесе тіпті одан асып түсуі мүмкін. Радха Непалда және Үндістанның Батыс Бенгалия, Манипур, Ассам, Химачал-Прадеш, Уттаракханд, Харьяна, Дели, Раджастхан, Гуджарат, Уттар-Прадеш, Бихар, Джаркханд, Мадхья-Прадеш және Одиша сияқты көптеген штаттарында Кришнамен бірге құрметтеледі. Басқа жерлерде ол қастерлі қасиетті тұлға саналады. Махараштра аймағында Радха Рахи түрінде табынады. Радха Кришнаның бастапқы шактиі деп есептеледі, ол Нимбарка Сампрадаясында және Чайтанья Махапрабху пайда болғаннан кейін Гаудия Вайшнава дәстүрінде де жоғарғы қасиетті құдай. Нимбарка – Радха қасиетті құдайына негізделген теологиясы бар алғашқы танымал вайшнав ғалымы. 15 ғасырдан бері Бенгалия мен Ассамда Тантрикалық Вайшнава Сахаджия дәстүрі гүлденіп келеді, оған байланысты Баулдар бар, онда Кришна – адамның ішкі қасиетті жаратылысы, ал Радха – әйелдің жаратылысы, бұл олардың ерекше жыныстық Майтуна ритуалдарына енгізілген. Радханың Кришнамен байланысы екі түрлі: свакия раса (некелік қарым-қатынас) және паракия раса (мәңгілік сезімдік "махаббат" қарым-қатынасы). Гаудия дәстүрі паракия расаны махаббаттың ең жоғары түрі деп санайды, онда Радха мен Кришна тіпті ажырасып тұрғанда да ойларын бөліседі. Гопилердің Кришнаға деген махаббаты да осы эзотерикалық тұрғыда Құдайға деген спонтанды махаббаттың ең жоғары деңгейі ретінде сипатталады, ол жыныстық сипатта емес.
Фестивальдар
Рада индуизмдегі маңызды және құрметті қасиетті қадайыңдардың бірі. Оған байланысты мерекелердің тізімі төменде келтірілген.
Радаштами
Радаштами, сондай-ақ Рада Джаянти деп те аталады, Раданың дүниеге келген күні ретінде тойланады. Индуистік күнтізбеде Радаштами жыл сайын Бхадра айында, Кришнаның туған күні Кришна Жанмаштамидан 15 күн кейін атап өтіледі, бұл Раданың қоғамдық өмірді басқаратын мәдени-діни сенім жүйесінің маңызды бір бөлігі екенін көрсетеді. Барсанадағы Рада Рани храмы бұл мерекені зор салтанатпен өткізеді, себебі Басана Раданың туған жері саналады. Барсанадан басқа, бұл мереке Вриндаван және әлемдегі ИСККОН храмдарының көптеген храмдарында тойланады, өйткені ол Вайшнавизмнің көптеген бағыттары үшін маңызды мерекелердің бірі болып табылады.
Холи
Холи – индустардың маңызды мейрамдарының бірі, сонымен қатар махаббат пен түстер мерекесі деп те аталады. Бұл мереке Радха мен Кришнаның құдайлық және мәңгілік махаббатын да тойлайды. Матура және Вриндаван Холи мерекесін тойлаумен әйгілі. Радха Кришнаға байланысты кең таралған аңыз бойынша, Кришна бала кезінде анасы Яшодаға Радханың әдемі, ал өзінің терісі қара болғанына шағымданып жылаған. Содан кейін анасы оған Радханың бетіне өзі қалаған түспен бояуды кеңес берді, осылайша Браджа ки Холи пайда болды. Әдетте, Кришна жыл сайын Нандгаон ауылынан Радханың Барсана ауылына баратын, онда Радха мен гопилер оны ойыншық таяқтармен ұрып-соғатын. Қазіргі уақытта Барсанадағы Холи мерекесі фестивальдің нақты күніне бір апта бұрын басталып, келесі күні Нандгаонға көшеді. Матура мен Вриндаванда бұл мереке әртүрлі формада тойланады, мысалы, Барсана мен Нандгаондағы Латмар Холи, онда таяқтармен көңілді ырғақтар жасалып, жас жігіттер мен қыздар билейді; Говардхан төбесінің жанындағы Гулаал Кундтағы Фулон вали Холи, оның кезінде Рас Лила орындалады және түрлі-түсті гүлдермен Холи ойналады, сондай-ақ Вриндавандағы Ежекелер Холисі.
Шарад тойы
Шарад Пурнимасы – күз мезгілінің толық айы. Осы күні, жандар Кришнаның Радха және гопилермен – Вриндаванның сиыршы қыздарымен бірге «раса лила» деп аталатын көркем биін орындауын тойлайды. Осы күні храмдарда Радха Кришна ақ киімдерге киініп, гүл шоқтарымен және жылтылдаған әшекейлермен безендіріледі.
Картик тойы
Вайшнавизмде Картик Пурнима күні Рада қадірлі құдайына табыну үшін ең ыңғайлы күн деп есептеледі. Брахма Вайварта Пурана бойынша, Кришна да осы күні Радаға табынған.
Суреттер
Рада мен Кришна көптеген өнер түрлері мен әдеби туындыларға шабыт берді. Патта-читра – Одиша штатының жағалау аймағындағы ерекше өнердің бірі. Бұл суреттерде Кришна көк немесе қара түспен бейнеленеді және көбінесе оның сүйіктісі Радамен бірге суреттеледі. Раджастхани өнері – халықтық өнердің дәстүрлі және канондық принциптермен үйлесім тапқан нәтижесі. Кришна мен Рада Раджастхани миниатюралық суреттерінің орталық тұлғалары болды. Олардың махаббаты осы композицияда эстетикалық тұрғыдан бейнеленген. Пахари суреттерінде найка (батыр) көбінесе Кришна, ал найка (қаһарман) Рада рөлінде бейнеленеді. Кришна мен Раданың аңыздары мен олардың махаббаты Пахари суретшілеріне, әсіресе Гархвал суретшілеріне мол материал берді. Кангра суреттерінің негізгі тақырыбы – Кешавадасаның танымал поэмасы «Расикаприя» шабыттанған махаббат. Бұл өнердің ерекше бір тақырыбы – жанындағы сүйіктісінің бар екенін білмейтін ғашық. Осылайша, Кришна Радаға қарап тұр, ол оның бар екенін сезбейді. Кангра суретшілері Рада мен Кришнада ғашықтар жұбының ең жоғары үлгісін тапты. Рада-Кришна тақырыбы олардың рухани ізденісіне де қызмет етті және мәнді символизмді ұсынды. Үнді классикалық биінің тағы бір түрі – Катхакали да Вайшнавизм мен Рада-Кришнаға негізделген «Гита Говинда» дәстүрінің ықпалына ішкі тірлікке түсті, бұл осы би түрінің дамуына септігін қосты. Солтүстік Үндістанның Катхак биінің басты тақырыбы – Рада мен Кришнаның шағын эпизодтары мен ұзақ оқиғалары. Кришна мен оның сүйіктісі Раданың қасиетті махаббаты Катхак биінің барлық аспектісіне сіңірілген, музыка, костюмдер және Катхак бишісінің рөлі туралы әңгімелерде айқын көрінеді. «Гита Говинда» аштападилері де қазіргі классикалық Одисси биінде орындалады. Бұл би түрі храмдарда пайда болған. Ол Кришна мен Раданың аспандық махаббатына ден қояды. Бұрын оны девадасилер орындаған, ал қазір ол үйлер мен мәдени орталықтарға тараған.
Музыка
Расия – Үндістанның Брадж аймағындағы халық музыкасының танымал жанры. Ол Брадж аймағындағы ауылдар мен храмдарда мерекелерде жиі орындалады және тамашаланады. Расияның дәстүрлі әндері Рада мен Кришнаның қасиетті бейнесі мен махаббатына негізделген. Көбінесе бұл әндер Раданың әйелдік көзқарасынан жазылады және Кришнаның оған жасаған құлықтарын көрсетеді.
Мәдениет
Брадж аймағының тұрғындары әлі күнге дейін бір-бірін "Радхе Раде", "Жай Шри Раде" және "Радхе Шям" сияқты сәлемдесулермен қарсы алып, ойларын Радаға және Кришнамен арадағы оның ең жақын байланысына бұрады. Вриндаван ғибадатханаларында Кришнаның бейнесі Радасыз сирек кездеседі. Мұнда Кришнаға емес, Рада мен Кришнаға бірге табыну қабылданған. Одиша мәдениетінде Кришна – мәдени батыр, ал оның Жағанат түрі – Ория халқының мақтанышы. Оның серігі Рада Кришнаның күші ретінде және символдық тұрғыдан ғаламның күші ретінде құрметтеледі. Ол қуаныш күші, Кришнаның хладни шактиі ретінде қарастырылады және көбінесе ғарыштың жарқын және қараңғы күштері – Дурга мен Махакалимен теңестіріледі. Кришна мен Рада Ория халқының санасына еніп, Ория ақындарының мифтік қиялын зор күшпен шабыттандырды. Саналы және хабардар адам үшін Кришна мен Радха – Әлем және оның үйлесімділігі, Күш және оның қуанышты білдірілуі, ғарыштық би және оның ырғақты тепе-теңдігі. Үнді мәдениетінде Радха барлық адамдар үшін әйелдік бейтараптықтың үлгісі болып табылады – белсенді, маңызды емес, ортақ және күшті, өздерінің (діни) құштарлықтарын ақылмен қабылдайтын жандар.
Ғибадатханалар
Рада мен Кришна – Чайтанья Махапрабху, Валлабхачарья, Чандидас және Вайшнавизмнің басқа да дәстүрлеріндегі ғибадатханалардың орталық тұлғалары. Рада көбінесе Кришнаның жанында тұрған күйде бейнеленеді. Рада-Кришнаға арналған маңызды ғибадатханалардың кейбіреулері:
Солтүстік Үндістанның Матура ауданындағы Барсана және Вриндаван Рада мен Кришнаға арналған көптеген ғибадатханаларды қамтиды. Вриндаван: Банкей Бихари ғибадатханасы, Шри Радха Дамодар ғибадатханасы, Кришна Балрам ғибадатханасы (Исккон Вриндаван), Шри Радха Гокулананда ғибадатханасы, Шри Радха Гопинатх ғибадатханасы, Рада Раман ғибадатханасы, Шахжи ғибадатханасы, Нидхиван, Радха Кунд, Кусум Саровар, Сева Кундж ғибадатханасы, Пагал Баба ғибадатханасы, Прем Мандир, Шри Радха Мадан Мохан ғибадатханасы, Шри Аштакхи ғибадатханасы, Вриндаван Чандродайя ғибадатханасы, Шри Радха Шьям Сундар ғибадатханасы, Шри Югал Кишор ғибадатханасы, Шри Радха Говинд ғибадатханасы, Приякант Джу ғибадатханасы және Шри Радха Валлабх ғибадатханасы. Матура: Шри Кришна Жанмастхан ғибадатханасы, Шри Дваркадиш ғибадатханасы. Барсана: Шри Радха Рани ғибадатханасы (Шриджи ғибадатханасы), Рангели Махал (Кирти ғибадатханасы), Маан ғибадатханасы (Маан Гарх ғибадатханасы). Бхандирван: Шри Радха Кришна Вивах Стхали. Үндістанның қалған бөлігі: Жайпурдағы Шри Радха Говинд Дев ғибадатханасы, Наггардағы Мурлидхар Кришна ғибадатханасы, Имфалдағы Шри Говинджи ғибадатханасы, Қараулидегі Мадан Мохан ғибадатханасы, Надиядағы Майапур Чандродайя ғибадатханасы, Гадхададағы Сваминараян ғибадатханасы, Вадталдағы Сваминараян ғибадатханасы, Буждағы Сваминараян ғибадатханасы, Долерадағы Сваминараян ғибадатханасы, Мумбайдағы Сваминараян ғибадатханасы, Бангалордағы Искон, Ченнаидегі Искон, Джунагадтағы Рада Дамодар ғибадатханасы, Мангархтағы Бхакти Мандир, Патнадағы Искон ғибадатханасы, Канградағы Рада Кришна ғибадатханасы, Барохтағы Харе Кришна Алтын ғибадатханасы, Хайдарабадтағы Харе Кришна Алтын ғибадатханасы, Бишнупурдағы ғибадатханалар, оның ішінде Рада Мадхав ғибадатханасы, Радха Шьям ғибадатханасы, Расманача және Лалжи ғибадатханасы, Делидегі Шри Шри Радха Партхасаратхи Мандир. Үндістаннан тыс жерлерде: Әлемнің барлық ірі қалаларында Искон ұйымы мен Сваминараян Сампрадая құрған Рада Кришнаға арналған көптеген ғибадатханалар бар. Крипалу Махарадж құрған, АҚШ-тың Техас штатының Остин қаласындағы Радха Мадхав Дхамдағы Шри Расешвари Радха Рани ғибадатханасы Батыс жарты шардағы ең ірі индуистік ғибадатхана кешендерінің бірі және Солтүстік Америкадағы ең ірісі.
Индуизмнен тыс
Гуру Гобинд Сингх өзінің "Дассам Гранта" атты еңбегінде Радханы былайша сипаттайды: "Радхика ақ киім киіп, ақ, жұмсақ айдың жарығында өз Иесімен кездесуге шықты. Әр жерде ақ түс басып, оның ішінде жасырынып, Оны іздеп жарық секілді көрінді". Рада туралы көптеген джайни түсіндірмелерінде айтылады, оның ішінде Нараяна Бхаттаның танымал "Венесамхара" және 7 ғасырда жазылған Анандвардананың "Дхванилока" еңбектері бар. Сомадева Сури және Викрам Бхатта сияқты джайни ғалымдары 9-12 ғасырлар аралығында өздерінің әдеби туындыларында Раданы жиі атап өткен.