Кіріспе

16 ғасырдағы Адал сұлтанының имамы және генералы Ахмад ибн Ибрахим әл Гази (أحمد بن إبراهيم الغازي, Харри: አሕመድ ኢብራሂም አል ጋዚ, ; 21 шілде 1506 – 10 ақпан 1543) – 1527 жылдан 1543 жылға дейін Адал сұлтанының имамы болған. Әдетте, амхар тілінде Ахмед Грагн, ал сомали тілінде Гурей деп аталады, екеуі де "солқай" дегенді білдіреді. Ол Адал сұлтандығынан Абиссинияға жасалған шабуыл мен жаулап алуға жетекшілік етті, бұл эфиопиялық-Адал соғысы кезінде болды. Ортағасырлық мәтіндерде оны жиі "Зейла патшасы" деп атайды. Шығыстанушы Фредерик Эдвардс оны "Африкалық Аттила" деп атады. Имам Ахметтің жаулап алулары Фунж сұлтандығының шекарасына дейін жеткен. Имам Ахмет 1541 жылға дейін эфиопиялықтарға қарсы барлық шайқастарында жеңіске жетті. Амба Сел шайқасындағы жеңісінен кейін, эфиопия императоры Давит II оның әскерімен шайқасуға ешқашан мүмкіндік таба алмады және Имам Ахметтің сарбаздары – Маласайлардың үнемі қудалауына ұшырап, заңсыз өмір сүруге мәжбүр болды. Ахмад Хубат жазығында туған. Ахмад ибн Ибрахимнің этникалық тегі даулы, тарихшылар оны сомали, харла/харари немесе балау тайпасынан шыққан деп санайды. Ахмад Харар қаласында көп уақыт өткізді. Сұлтан Әбу Бәкір ибн Мұхаммедтің дінсіз билігіне байланысты Ахмад Харардан Хубатқа қайта оралып тұратын. Имам Махфуз қайтыс болғаннан кейін Гарад Абун Адаш Адалдың ең танымал билеушісіне айналды, бұл жеті жылға созылған Валашма әулетімен қақтығысқа себеп болды. Хубаттың элиталық жаяу әскерінің мүшесі ретінде Ахмад Валашмаға қарсы күресте Адашеге қосылды. Осы қақтығыста Ахмад өзінің батылдығын, есін және әскери басшылық қабілетін көрсетті. Әскери ерлігіне таң қалған Гарад Абун Ахмадқа марқұм Махфуздың кіші қызы Бати дель Вамбараны әйел ретінде берді. Адал сұлтаны Әбу Бәкір ибн Мұхаммед астанасын Харарда орнатып, әскеріне көптеген сомалилерді қабылдады. 1525 жылы сомали одақтастарымен бірге Әбу Бәкір Зейла маңында Адашаны жеңіп, өлтірді. Адаш әскерінің қалдықтары Хубатқа шегінді, онда олардың саны тез 100-ден асты. Сұлтан оларды қуып жетуге тырысты, бірақ Ахмад сұлтанды жеңіп, Әбу Бәкір сомали көшпелілерімен Огаденге қашуға мәжбүр болды. Ахмад оған ерген жоқ. Тағы бір үлкен сомали жасағын жинағаннан кейін Әбу Бәкір Ахмадпен екінші рет кездесті. Бұл шешілмейтін шайқас болды, ол сұлтанды Огаденге қайта шегінуге мәжбүр етті, ал Ахмад Хубатта көтерілісші провинцияның тәуелсіз губернаторы ретінде қалды. Адал басшыларымен билік үшін күресіп жатқан Ахмад ибн Ибрахим есімді бүлікші туралы естіген Эфиопия императоры Давит II оған қарсы тұру үшін өзінің генералы Дегельханды жіберді. Абиссиниялық науқан бастапқыда сәтті болды, өйткені Дегельхан Адалдың көптеген әйелдері мен балаларын, соның ішінде Ахмадтың қолбасшысы Әбу Бакр Катиннің анасын тұтқынға алды. Осы уақытта Әмір Ахмад Хубатта тұзақ құрды: жасағын үш бөлікке бөліп, Харарды тонағаннан кейін аймаққа кіріп келе жатқан абиссиниялықтарды күтті және Хубат шайқасында оларға шабуыл жасады. Абиссиниялық әскердің өлмегендері үрейленіп қашып кетті, осылайша Ахмет әскерлері шешулі жеңіске жетіп, ұрланған олжаны қайтарып алды. Ахмадтың жеңісі оның жауынгерлік қабілетін ғана емес, сонымен қатар оның атағын кеңінен таратты. Бұл туралы естіген сұлтан өзінің сомалилік ізбасарларының үлкен күшін жинап, Хубатты қоршауға алды. Ахмад дайын болмады және Гара Мулетадағы таулы лагерде болды. Сұлтан Ахмадты және оның кішкентай жасағын он күн бойы қоршап алды, оларды аштықтан өлтіруді үміттене отырып. Алайда, осы қиын сәтте Харар шейхтері араласып, екі басшыны татуластырды. Ахмад өзінің мансабында алғаш рет Адалиттік мемлекеттің билігін мойындауға мәжбүр болды. Бұл бейбітшілік Әбу Бакрмен бірден бұзылды, ол Ахмад Харарда болған кезде оны өлтіруге тырысты. Ахмад Хубатқа қашып кетті, онда ол сұлтанға қарсы күресін жалғастырды. Осы кезде Ахмадтың басына аралар үйірі қонды, бұл оқиға керемет саналды және адамдар оған имам атағын берді. Көп соғыстан кейін имам Әбу Бәкірді жеңіп, өлтірді, ол сомалилік жақтастарымен Огаденге қашып кеткен. Содан кейін ол Харарға оралып, Омар Динді өзінің қуыршағы ретінде таққа отырғызды. Имам Ахмад келесі бірнеше айды дипломатия және соғыс арқылы көршілес сомали тайпаларын бағындыруға жұмсады. Ол барлық соғысып жатқан мұсылман көшпелілерін өзінің билігімен біріктіруді үміттенеді және бұл оған сәтті орындалды. Имам сондай-ақ Зейла порты арқылы Арабиядан ошақ мылтығы, зеңбіректер және арбалет сияқты қару-жарақтарды жинауға мүмкіндік алды. Эфиопияға шабуыл жасамас бұрын, оның бірнеше зеңбіректерге және Йеменнен келген жақсы қаруланған әскерлерге қол жеткізгені айтылады. Ол аймақтың сомали басшыларын Эфиопияға қарсы жасалған жиһадқа (қасиетті соғысқа) қатысуға шақырды. Сомалилерден басқа, Ахмад өзінің әскеріне 14 ғасырдан бері христиан империясымен үнемі қақтығысқан Харла, Аргобба, Афар және арабтар сияқты басқа да халықтарды қосты. 1527 жылға қарай имам күшті мемлекеттің басында тұрды, оның ықпалы Африка мүйізінің ішкі аймақтарында үнемі өсіп, христиан империясына қарсы шешулі әскери науқанға басшылық етуге дайын болды.

Абиссинияға шабуыл

Имам Ахмадтың Әбіссинияға шабуыл жасағаны туралы деректер түрлі араб, әбіссиния және басқа да шетелдік көздерде кездеседі. 1529 жылы Имам Ахмад Әбіссинияны жаулап алуға бел буды. Император осы шайқасты күткен сияқты, өзін қорғау үшін зор әскер жинады. Әскерлер империяның түкпір-түкпірінен шақырылды, ал шайқасқа қатысқан христиан генералдарының тізімінде Бахр Негаш пен Медри Бахридің басқа да лауазымды тұлғалары, Тиграй, Амхара, Агау аймақтарының көптеген округ әкімдері, Бегемдер, Гожам, Шева, сондай-ақ шекаралық Ифат, Фатагар, Даваро, Бали және Дамот провинцияларынан келгендер бар еді. Олардың көрсеткен сандары әртүрлі болғанымен, христиан және мұсылман көздері император әскерінің сарбаздар саны бойынша басымдығын бір ауыздан мойындайды. Абиссиния әскерінің зор күшіне қарамастан, Имам христиандарға ойсыратып жеңіліс сыйлап, оларды толық жеңді. Ричард Панкхерст Имам Ахмадтың жеңісін оның ізбасарлары арасында мылтық қолданушылардың болуымен байланыстырады. Бұл шайқас эфиопиялық әскерлердің қарулы күшпен алғаш рет кездескен кездері болуы мүмкін. Ол былай дейді: "Абиссиниялықтар түрік артиллериясының күркіріне төтеп бере алмады және оқтан келген жараларды қалай емдеуді білмеді". Алайда, Имам әскері ішіндегі тайпалық дауларға байланысты бұл жеңісті бірден пайдалана алмады. Ол өзінің әскерін құраған түрлі тайпалар арасындағы келіспеушіліктерді шешу үшін Харарға қайта оралуға мәжбүр болды. Осы мүмкіндікті пайдаланып, ол өзіне адал әскер жинады. Соңында 1531 жылы ол күштерін қайта құрып, Әбіссинияға басып кіруді және оны жаулап алуды бастады. Өзінің жетілген қару-жарағының көмегімен ол Антукия шайқасында абиссиниялықтарға тағы бір жеңіліс сыйлап, адалиттерге Фатагар мен Шеваны басып алуға мүмкіндік берді. Содан кейін Имам өзінің сомали қайын туысы Гарад Матанды Ифатқа жіберіп, оған тұрғындарды бағындырғанша күресуді тапсырды. Адалиттер солтүстікке қарай жылжуды жалғастырып, жыл соңына қарай Бете-Амхара провинциясын бағындырды. Дәулет II Абай өзенінің артына, Гожамның салыстырмалы қауіпсіздігіне шегінді. Амхарада адалиттер абиссиниялықтар салған көптеген шіркеулер мен сарайларға тап болды. Имам осы шіркеулердің сұлулығына таңғалып, араб факихінің айтуынша: Имам өзімен бірге болған барлық арабтардан: "Осындай бейнелері мен алтындары бар шіркеу Византияда, немесе Үндістанда, немесе басқа жерде бар ма?" деп сұрады. Олар: "Біз Византияда да, Үндістанда да, әлемнің басқа бір жерінде де мұндайды көрген емеспіз, естіген де емеспіз", - деп жауап берді. Дегенмен, ол абиссиниялықтар салған барлық шіркеулерді, соның ішінде Мекане Селасси, Атронса Марьям, Дебре Нагвадгвад және Ганата Гиоргисті жоюға бұйрық берді. Көп ұзамай ол Бали мен Даваро халқына қарсы науқан жүргізді, оны бұрын Адалды тонаған Дегалхан басқарды. Олар Амба-Сел шайқасында абиссиниялықтарды жеңе алды, бірақ бұл қиын болды, өйткені христиандар Имамның сарбаздарына ауыр зиян келтірді, өйткені олар биік жерді ұстады, қаза тапқандардың арасында Имамның оң қолы Гаррад Матан болды. Адалиттер Дегаланды тұтқындауға тырысты, бірақ ол Хадия арқылы қашып құтылды. Келесі екі жыл ішінде адалиттер оңтүстік Әбіссинияның Даваро, Бали, Фатагар, Хадия және Вейж провинцияларын бағындырды. Адалиттер Дамотты басып алып, Гафаттың бұтқа табынушыларын бағындырғаннан кейін, Имам өз әскерімен солтүстікке аттанды. Имам жаңадан басып алынған аумақтарды ислам дініне қайта айналдыруға қызығушылық танытты, өйткені оның адамдары діни фанаттардан құралған. Бірақ көптеген адамдар күшпен дін ауыстырды. Дебре Берхан аймағында болған кезде имам жергілікті тұрғындардың ислам дінін қабылдамағанын және джизья төлеуге ұсыныс жасамағанын білді. Сонда ол: "Егер біреу исламды қабылдамаса, оның өзін алдыма алып келіңдер!" - деп бұйырды. Имамға әкелінгендердің арасында екі христиан басшысы болды, оларды өздерінің сенімінде берік деп тапқаннан кейін ол: "Біз сендердің бастарыңды кесуге шешім қабылдадық!" - деп мәлімдеді. Имам таңғалып, оларды өлімге кесуді бұйырды. Бегмедерге жеткен соң имам Симен мен Дембия тұрғындарын тыныштандырды. Бета Израиль христиандарды бағындыруда адалиттерге көмектесті, ал Тана көлінің аралдарындағы мекемелер тоналып, жойылды. 1536 жылы Адалиттер Тана көлінің оңтүстігіндегі Годжамға басып кірді және сол жердегі халықты қырғынға ұшыратты. Келесі жылы имам Давароға барып, сегіз ай сол жерде болды, содан кейін Аңготқа аттанды. Император өзінің мемлекетінде заңнан тыс өмір сүруге мәжбүр болды, Имам Ахмедтің сарбаздары - Малассайлар оны үнемі қуды. Дәулет II Португалия королінен әскери көмек сұрап, Эфиопияға Доминго Родриго де Лимамен бірге келген Жоао Бермудесті жіберді. Португалия королі 1541 жылы 400 португалиялық мылтық қолданушылары бар кемелерді жіберді, бірақ Дәулет II қайтыс болғаннан кейін оның ұлы Гелаудевос оның орнына отырды. Португалиялықтар Кристовао да Гама басқаруымен Массауаға келді, онда Бахр Негус Йешақ әлі де қарсы тұрып тұрды. Олар жақын арада патша ана Себле Вонгел мен оның ізбасарларымен кездесті. Оның жергілікті көмекші күштерімен күшейтілген олар Тиграйға жылжыды, онда Басенте шайқасында жергілікті адалит гарнизонын жеңді. Имам Гамаға португалиялық күштің Эфиопияны тастап кетуін, имамға қосылуын немесе жойылғанын талап ететін хатшы жіберді. Имамның бұйрығымен, хатшы монахтың киімін сыйлық ретінде ұсынды, бұл Гамаға жасалған қымбат әлгір. Гама өзінің хатшысымен жауап берді, ол "бірнеше арабша сөздерді" жеткізді, ол Эфиопияға "Теңіздің Ұлы Арыстанының" бұйрығымен келгенін және "ертең [Ахмед] португалиялықтардың қаншалықты құнды екенін көреді" деді, сондай-ақ Гаманың өзінің қорлау сыйлығын жеткізді: "қас үшін кішкентай қысқаш және өте үлкен айна - оны әйел ретінде көрсету". Алғашқы кездесу Жарте шайқасы кезінде болды, да Гама өз әскерін жаяу әскер шаршысы ретінде құрып, имамның қатарына қарсы жылды, адалит шабуылдарының бірнеше толқындарын мылтық пен зеңбірекпен қайтарды. Бұл шайқас Имам Ахмедтің аяғына оқ тиген кезде аяқталды, оның тулары шегінуге сигнал бергенін көрген португалиялықтар мен олардың әбіссиниялық одақтастары оларға шабуыл жасап, адалиттерге зор зиян келтірді. Келесі бірнеше күн ішінде Имам Ахмедтің күштері жаңа әскерлердің келуімен күшейді. Жылдам әрекет ету қажеттігін түсінген да Гама 16 сәуірде қайтадан шаршы құрып, Имам Ахмедтің лагеріне қарсы жылды. Кастаньос: "Егер бізде осы күні аяқтау үшін жүз ат болғанда, жеңіс толық болар еді, өйткені король адамдардың иығында кереуетте тасымалданды, атты әскерлермен бірге, және олар тәртіпсіз қашқан", - деп шағымданады. Да Гама Имам Ахмедтің күштерінен кейін оңтүстікке жылды, он күннен кейін оны көріп қалды. Алайда, жаңбыр маусымының басталуы да Гаманың Ахмедке шабуыл жасауына кедері келтірді. Патша ана Себле Вонгелдің кеңесімен да Гама Ашенге көлінің жанындағы Вофлада қысқы лагерь құрды, әлі де қарсыласының көрер жерінде болды. Ахмед оңтүстікке қарай шегінуге мәжбүр болды, онда бақыты жоқ болды, жергілікті халық енді оған көмек көрсетуден бас тартып, әскер берді. Дж. Спенсер Тримингхэм имамның Афар ойпатынан көрінетін Кобо ауылының жанындағы паналағанын анықтады. Имам Йемен әмірінің Забидтегі түркі губернаторына "көп ақша" және бағыну туралы ұсыныс жасады, ол Арабиядан 2000 мылтық қолданушы және түркілерден 900 таңдаулы адамды, сондай-ақ артиллерияны алды. Темірқасып, жарақаттар мен басқа да міндеттерге байланысты да Гаманың күші 300 мылтық қолданушыға дейін азайды. Жаңбыр аяқталғаннан кейін, Им...

Кейіпкер

Мұсылман дереккөздері Имамды аскет және үлгілі муджахид ретінде көрсетеді. Шихаб ад-Диннің мәлімдемесінше, Гендебелодағы жорық барысында ол әйелі үшін алтын ұсынған жергілікті тұрғындардың ұсынысын қабылдамады және алтынның тек джихад үшін жұмсалуын талап етіп, жоғары шенді офицерлерінің наразылығына наразылық білдірді. 1527 жылы билікке келгеннен кейін ол көп ұзамай шарап ішуге, құмар ойнауға және барабанмен бірге билеуге тыйым салды. Ол сондай-ақ дін ғалымдары мен теологтарды қолдаған. Шихаб ад-Дин Тигрді жаулаған кезде Бегемдер және Дембияда көптеген мешіттер мен қалалар салғанын айтады. Ол Абиссиния халқын исламға өткізуде де өте белсенді болды, тіпті ол өзі жекелеген түрленгендерге, әсіресе балаларға Құранды үйреткен. 1535 жылғы жорығында Имам Нажашидің қабірін зиярат етіп, оған құрмет көрсетті және ұлына Ахмет әл-Нажаши деген ат қойды.

Мұра

Имам Ахмадтың жорығы Эфиопияның ұзақ тарихындағы ең маңызды кезең болды деуге болады. Мәдени мұралардың және ұлттық мақтаныштың жойылғаны зор болды. Имам Ахмадтың жорығы эфиопиялықтардың санасында еш ұмытылмас із қалдырды. Пол Б. Хензе жазғандай, "Эфиопияда Ахмад Грагнның келтірген зияны ешқашан ұмытылмады. Әрбір христиан жоталық балалық шағында Грагн туралы әңгімелер естиді". Шеван халық ауыз әдебиетінде Имам Ахмет мифтік алып ретінде бейнеленген, ол тек 500 адам, 500 жылқы және 500 мылтықпен тоқтатылды. Эфиопия шежірелері оның жаулаулары кезінде империяның 90 пайызы исламға өткенін мәлімдейді. Энрико Серулидің сөзіне қарағанда, Адал имам Ахмадтың қазасынан ешқашан қалпына келмейтін, себебі Адал сұлтандығы тайпалық дауларды жеңу үшін тым жаңа құрылған. Оның ізбасарлары көшпелі тайпаларға билік ете алмады, ал Адалиттік мемлекет көбінесе Харар қаласының төңірегінде шоғырланды. Оның айтуынша, көшпелі халықтар инстинктивті түрде "адамдар мен халықтар, рулар мен рулар арасындағы мәңгілік ыдырау күресіне" қайта оралады. 1577 жылға қарай Адал сұлтандығы тайпалық жанжалдар мен оромолардың қоныс аударуының қысымынан ыдырап кетті. Тарихшы Дидье Морин имам атағын иеленген Ахмет Ибрахимді көбінесе қолбасшы Ахмет Жири Бин Хусейн Әл Сомалимен жаңылыстыру жиі кездесетінін айтады.