Кіріспе
16 ғасырдағы Адал сұлтанының имамы және генералы Ахмад ибн Ибрахим әл Гази (أحمد بن إبراهيم الغازي, Харри: አሕመድ ኢብራሂም አል ጋዚ, ; 21 шілде 1506 – 10 ақпан 1543) – 1527 жылдан 1543 жылға дейін Адал сұлтанының имамы болған. Әдетте, амхар тілінде Ахмед Грагн, ал сомали тілінде Гурей деп аталады, екеуі де "солқай" дегенді білдіреді. Ол Адал сұлтандығынан Абиссинияға жасалған шабуыл мен жаулап алуға жетекшілік етті, бұл эфиопиялық-Адал соғысы кезінде болды. Ортағасырлық мәтіндерде оны жиі "Зейла патшасы" деп атайды. Шығыстанушы Фредерик Эдвардс оны "Африкалық Аттила" деп атады. Имам Ахметтің жаулап алулары Фунж сұлтандығының шекарасына дейін жеткен. Имам Ахмет 1541 жылға дейін эфиопиялықтарға қарсы барлық шайқастарында жеңіске жетті. Амба Сел шайқасындағы жеңісінен кейін, эфиопия императоры Давит II оның әскерімен шайқасуға ешқашан мүмкіндік таба алмады және Имам Ахметтің сарбаздары – Маласайлардың үнемі қудалауына ұшырап, заңсыз өмір сүруге мәжбүр болды. Ахмад Хубат жазығында туған. Ахмад ибн Ибрахимнің этникалық тегі даулы, тарихшылар оны сомали, харла/харари немесе балау тайпасынан шыққан деп санайды. Ахмад Харар қаласында көп уақыт өткізді. Сұлтан Әбу Бәкір ибн Мұхаммедтің дінсіз билігіне байланысты Ахмад Харардан Хубатқа қайта оралып тұратын. Имам Махфуз қайтыс болғаннан кейін Гарад Абун Адаш Адалдың ең танымал билеушісіне айналды, бұл жеті жылға созылған Валашма әулетімен қақтығысқа себеп болды. Хубаттың элиталық жаяу әскерінің мүшесі ретінде Ахмад Валашмаға қарсы күресте Адашеге қосылды. Осы қақтығыста Ахмад өзінің батылдығын, есін және әскери басшылық қабілетін көрсетті. Әскери ерлігіне таң қалған Гарад Абун Ахмадқа марқұм Махфуздың кіші қызы Бати дель Вамбараны әйел ретінде берді. Адал сұлтаны Әбу Бәкір ибн Мұхаммед астанасын Харарда орнатып, әскеріне көптеген сомалилерді қабылдады. 1525 жылы сомали одақтастарымен бірге Әбу Бәкір Зейла маңында Адашаны жеңіп, өлтірді. Адаш әскерінің қалдықтары Хубатқа шегінді, онда олардың саны тез 100-ден асты. Сұлтан оларды қуып жетуге тырысты, бірақ Ахмад сұлтанды жеңіп, Әбу Бәкір сомали көшпелілерімен Огаденге қашуға мәжбүр болды. Ахмад оған ерген жоқ. Тағы бір үлкен сомали жасағын жинағаннан кейін Әбу Бәкір Ахмадпен екінші рет кездесті. Бұл шешілмейтін шайқас болды, ол сұлтанды Огаденге қайта шегінуге мәжбүр етті, ал Ахмад Хубатта көтерілісші провинцияның тәуелсіз губернаторы ретінде қалды. Адал басшыларымен билік үшін күресіп жатқан Ахмад ибн Ибрахим есімді бүлікші туралы естіген Эфиопия императоры Давит II оған қарсы тұру үшін өзінің генералы Дегельханды жіберді. Абиссиниялық науқан бастапқыда сәтті болды, өйткені Дегельхан Адалдың көптеген әйелдері мен балаларын, соның ішінде Ахмадтың қолбасшысы Әбу Бакр Катиннің анасын тұтқынға алды. Осы уақытта Әмір Ахмад Хубатта тұзақ құрды: жасағын үш бөлікке бөліп, Харарды тонағаннан кейін аймаққа кіріп келе жатқан абиссиниялықтарды күтті және Хубат шайқасында оларға шабуыл жасады. Абиссиниялық әскердің өлмегендері үрейленіп қашып кетті, осылайша Ахмет әскерлері шешулі жеңіске жетіп, ұрланған олжаны қайтарып алды. Ахмадтың жеңісі оның жауынгерлік қабілетін ғана емес, сонымен қатар оның атағын кеңінен таратты. Бұл туралы естіген сұлтан өзінің сомалилік ізбасарларының үлкен күшін жинап, Хубатты қоршауға алды. Ахмад дайын болмады және Гара Мулетадағы таулы лагерде болды. Сұлтан Ахмадты және оның кішкентай жасағын он күн бойы қоршап алды, оларды аштықтан өлтіруді үміттене отырып. Алайда, осы қиын сәтте Харар шейхтері араласып, екі басшыны татуластырды. Ахмад өзінің мансабында алғаш рет Адалиттік мемлекеттің билігін мойындауға мәжбүр болды. Бұл бейбітшілік Әбу Бакрмен бірден бұзылды, ол Ахмад Харарда болған кезде оны өлтіруге тырысты. Ахмад Хубатқа қашып кетті, онда ол сұлтанға қарсы күресін жалғастырды. Осы кезде Ахмадтың басына аралар үйірі қонды, бұл оқиға керемет саналды және адамдар оған имам атағын берді. Көп соғыстан кейін имам Әбу Бәкірді жеңіп, өлтірді, ол сомалилік жақтастарымен Огаденге қашып кеткен. Содан кейін ол Харарға оралып, Омар Динді өзінің қуыршағы ретінде таққа отырғызды. Имам Ахмад келесі бірнеше айды дипломатия және соғыс арқылы көршілес сомали тайпаларын бағындыруға жұмсады. Ол барлық соғысып жатқан мұсылман көшпелілерін өзінің билігімен біріктіруді үміттенеді және бұл оған сәтті орындалды. Имам сондай-ақ Зейла порты арқылы Арабиядан ошақ мылтығы, зеңбіректер және арбалет сияқты қару-жарақтарды жинауға мүмкіндік алды. Эфиопияға шабуыл жасамас бұрын, оның бірнеше зеңбіректерге және Йеменнен келген жақсы қаруланған әскерлерге қол жеткізгені айтылады. Ол аймақтың сомали басшыларын Эфиопияға қарсы жасалған жиһадқа (қасиетті соғысқа) қатысуға шақырды. Сомалилерден басқа, Ахмад өзінің әскеріне 14 ғасырдан бері христиан империясымен үнемі қақтығысқан Харла, Аргобба, Афар және арабтар сияқты басқа да халықтарды қосты. 1527 жылға қарай имам күшті мемлекеттің басында тұрды, оның ықпалы Африка мүйізінің ішкі аймақтарында үнемі өсіп, христиан империясына қарсы шешулі әскери науқанға басшылық етуге дайын болды.
Ahmad ibn Ibrahim al Ghazi (أحمد بن إبراهيم الغازي, Harari: አሕመድ ኢብራሂም አል ጋዚ, ; 21 July 1506 – 10 February 1543) was the Imam of the Adal Sultanate from 1527 to 1543. Commonly named Ahmed Gragn in Amharic and Gurey in Somali, both meaning the left handed, he led the invasion and conquest of Abyssinia from the Sultanate of Adal during the Ethiopian Adal War. He is often referred to as the "King of Zeila" in medieval texts. Dubbed "The African Attila" by Orientalist Frederick A. Edwards, Imam Ahmed‘s conquests reached all the way to the borders of the Sultanate of Funj. Imam Ahmed won nearly all his battles against the Ethiopians before 1541 and after his victory at Battle of Amba Sel, the Ethiopian Emperor, Dawit II was never again in a position to offer a pitched battle to his army and was subsequently forced to live as an outlaw constantly hounded by Imam Ahmed's soldiers, the Malassay. and hailed from the lowlands of Hubat in the Adal Sultanate. The ethnicity of Ahmad ibn Ibrahim is disputed, with historians regarding him as either an ethnic Somali a Harla/Harari, or a Balaw. Ahmad spent a great deal of time in the city of Harar. Due to the secular rule of Sultan Abu Bakr ibn Muhammad, Ahmad would leave Harar and return to Hubat. After the death of Imam Mahfuz, Garad Abun Adashe would become the most popular ruler of Adal, sparking conflict with the ruling Walashma dynasty for seven years. As an elite infantryman of Hubat, Ahmad joined Adashe in his power struggles against the Walashma. It was during this conflict that Ahmad demonstrated his courage, intelligence and military leadership. Garad Abun, who was astonished by the military valour of Ahmad, arranged for him to marry the late Mahfuz's youngest daughter, Bati del Wambara. The Adal sultan Abu Bakr ibn Muhammad is said to have established his capital at Harar and recruited a large number of Somalis into his army. Together with his Somali allies Abu Bakr defeated and killed Adashe near Zeila in 1525. The remnants of Adashe's forces retreated back to Hubat where their numbers soon rose to over 100. The Sultan attempted to pursue but Ahmad defeated the Sultan in the field; Abu Bakr was forced to take refuge in Ogaden with the Somali nomads. Ahmad did not follow him. After raising another large body of Somali followers, Abu Bakr met Ahmad for the second time. It was an indecisive clash that only forced the Sultan to retreat back into the Ogaden and Ahmad remained in Hubat as an independent governor of the rebel province. Upon hearing that a rebel named Ahmad ibn Ibrahim was in a power struggle with the Adal leaders, the Emperor of Ethiopia Dawit II sent his general Degelhan to confront him. The Abyssinian campaign originally seemed successful as large amounts of women and children of Adal were captured by Degelhan including the mother of Ahmad's commander Abu Bakr Qatin. Meanwhile, Emir Ahmad had laid a trap in Hubat: splitting his unit into three, he waited for the Abyssinians to enter the region after sacking Harar and ambushed them in the Battle of Hubat. The remaining Abyssinian army who were not killed fled in panic, thus Ahmed's troops won decisively and were able to recover stolen booty. Ahmad's victory not only strengthened his
fighting capacity, but also spread his fame far and wide. The Sultan hearing about this gathered a large force of his Somali followers and besieged his capital at Siege of Hubat. Ahmad was unprepared and in a mountain encampment on Gara Muleta. The sultan besieged Ahmad and his small force for ten days, when he hoped to starve them. However, at this critical moment, the sheikhs of Harar intervened and reconciled the two leaders. Ahmad was forced to recognize the authority of the Adalite state for the first time in his career. This peace was immediately broken by Abu Bakr, who tried to assassinate Ahmad while he was in Harar, Ahmad fled back to Hubat where he continued to struggle against the Sultan. At about this time a swarm of bees enlightened on Ahmad's head, this incident was considered so miraculous that people gave him the title of Imam. After much war the Imam defeated and killed Abu Bakr who fled to the Ogaden among his Somali supporters. He then returned to Harar where he placed Umar Din on the throne as his puppet. Imam Ahmad would spend the next several months in subjugating the surrounding Somali clans with diplomacy and war. He had hoped to unite all the warring Muslim nomads under his authority which he had done so successfully. The Imam was also able to start stockpiling on firearms such as the matchlock musket, cannons, and the arquebus, which he obtained from Arabia via the port of Zeila. Before carrying out his invasion of Ethiopia, it is said he had access to several cannons as well as several well armed soldiers from Yemen. He invited the Somali chiefs of the area to participate in his jihad (holy war) against Ethiopia. Besides the Somalis, Ahmad had also incorporated into his army other peoples in the area who had been in continuous conflict with the Christian empire ever since the fourteenth century, such as the Harla, the Argobba, the Afar and the Arabs. By about 1527 9, the Imam was at the head of a strong state, with an ever increasing sphere of influence in the interior of the Horn, and ready to lead the crucial military offensive against the Christian empire.
Абиссинияға шабуыл
Имам Ахмадтың Әбіссинияға шабуыл жасағаны туралы деректер түрлі араб, әбіссиния және басқа да шетелдік көздерде кездеседі. 1529 жылы Имам Ахмад Әбіссинияны жаулап алуға бел буды. Император осы шайқасты күткен сияқты, өзін қорғау үшін зор әскер жинады. Әскерлер империяның түкпір-түкпірінен шақырылды, ал шайқасқа қатысқан христиан генералдарының тізімінде Бахр Негаш пен Медри Бахридің басқа да лауазымды тұлғалары, Тиграй, Амхара, Агау аймақтарының көптеген округ әкімдері, Бегемдер, Гожам, Шева, сондай-ақ шекаралық Ифат, Фатагар, Даваро, Бали және Дамот провинцияларынан келгендер бар еді. Олардың көрсеткен сандары әртүрлі болғанымен, христиан және мұсылман көздері император әскерінің сарбаздар саны бойынша басымдығын бір ауыздан мойындайды. Абиссиния әскерінің зор күшіне қарамастан, Имам христиандарға ойсыратып жеңіліс сыйлап, оларды толық жеңді. Ричард Панкхерст Имам Ахмадтың жеңісін оның ізбасарлары арасында мылтық қолданушылардың болуымен байланыстырады. Бұл шайқас эфиопиялық әскерлердің қарулы күшпен алғаш рет кездескен кездері болуы мүмкін. Ол былай дейді: "Абиссиниялықтар түрік артиллериясының күркіріне төтеп бере алмады және оқтан келген жараларды қалай емдеуді білмеді". Алайда, Имам әскері ішіндегі тайпалық дауларға байланысты бұл жеңісті бірден пайдалана алмады. Ол өзінің әскерін құраған түрлі тайпалар арасындағы келіспеушіліктерді шешу үшін Харарға қайта оралуға мәжбүр болды. Осы мүмкіндікті пайдаланып, ол өзіне адал әскер жинады. Соңында 1531 жылы ол күштерін қайта құрып, Әбіссинияға басып кіруді және оны жаулап алуды бастады. Өзінің жетілген қару-жарағының көмегімен ол Антукия шайқасында абиссиниялықтарға тағы бір жеңіліс сыйлап, адалиттерге Фатагар мен Шеваны басып алуға мүмкіндік берді. Содан кейін Имам өзінің сомали қайын туысы Гарад Матанды Ифатқа жіберіп, оған тұрғындарды бағындырғанша күресуді тапсырды. Адалиттер солтүстікке қарай жылжуды жалғастырып, жыл соңына қарай Бете-Амхара провинциясын бағындырды. Дәулет II Абай өзенінің артына, Гожамның салыстырмалы қауіпсіздігіне шегінді. Амхарада адалиттер абиссиниялықтар салған көптеген шіркеулер мен сарайларға тап болды. Имам осы шіркеулердің сұлулығына таңғалып, араб факихінің айтуынша: Имам өзімен бірге болған барлық арабтардан: "Осындай бейнелері мен алтындары бар шіркеу Византияда, немесе Үндістанда, немесе басқа жерде бар ма?" деп сұрады. Олар: "Біз Византияда да, Үндістанда да, әлемнің басқа бір жерінде де мұндайды көрген емеспіз, естіген де емеспіз", - деп жауап берді. Дегенмен, ол абиссиниялықтар салған барлық шіркеулерді, соның ішінде Мекане Селасси, Атронса Марьям, Дебре Нагвадгвад және Ганата Гиоргисті жоюға бұйрық берді. Көп ұзамай ол Бали мен Даваро халқына қарсы науқан жүргізді, оны бұрын Адалды тонаған Дегалхан басқарды. Олар Амба-Сел шайқасында абиссиниялықтарды жеңе алды, бірақ бұл қиын болды, өйткені христиандар Имамның сарбаздарына ауыр зиян келтірді, өйткені олар биік жерді ұстады, қаза тапқандардың арасында Имамның оң қолы Гаррад Матан болды. Адалиттер Дегаланды тұтқындауға тырысты, бірақ ол Хадия арқылы қашып құтылды. Келесі екі жыл ішінде адалиттер оңтүстік Әбіссинияның Даваро, Бали, Фатагар, Хадия және Вейж провинцияларын бағындырды. Адалиттер Дамотты басып алып, Гафаттың бұтқа табынушыларын бағындырғаннан кейін, Имам өз әскерімен солтүстікке аттанды. Имам жаңадан басып алынған аумақтарды ислам дініне қайта айналдыруға қызығушылық танытты, өйткені оның адамдары діни фанаттардан құралған. Бірақ көптеген адамдар күшпен дін ауыстырды. Дебре Берхан аймағында болған кезде имам жергілікті тұрғындардың ислам дінін қабылдамағанын және джизья төлеуге ұсыныс жасамағанын білді. Сонда ол: "Егер біреу исламды қабылдамаса, оның өзін алдыма алып келіңдер!" - деп бұйырды. Имамға әкелінгендердің арасында екі христиан басшысы болды, оларды өздерінің сенімінде берік деп тапқаннан кейін ол: "Біз сендердің бастарыңды кесуге шешім қабылдадық!" - деп мәлімдеді. Имам таңғалып, оларды өлімге кесуді бұйырды. Бегмедерге жеткен соң имам Симен мен Дембия тұрғындарын тыныштандырды. Бета Израиль христиандарды бағындыруда адалиттерге көмектесті, ал Тана көлінің аралдарындағы мекемелер тоналып, жойылды. 1536 жылы Адалиттер Тана көлінің оңтүстігіндегі Годжамға басып кірді және сол жердегі халықты қырғынға ұшыратты. Келесі жылы имам Давароға барып, сегіз ай сол жерде болды, содан кейін Аңготқа аттанды. Император өзінің мемлекетінде заңнан тыс өмір сүруге мәжбүр болды, Имам Ахмедтің сарбаздары - Малассайлар оны үнемі қуды. Дәулет II Португалия королінен әскери көмек сұрап, Эфиопияға Доминго Родриго де Лимамен бірге келген Жоао Бермудесті жіберді. Португалия королі 1541 жылы 400 португалиялық мылтық қолданушылары бар кемелерді жіберді, бірақ Дәулет II қайтыс болғаннан кейін оның ұлы Гелаудевос оның орнына отырды. Португалиялықтар Кристовао да Гама басқаруымен Массауаға келді, онда Бахр Негус Йешақ әлі де қарсы тұрып тұрды. Олар жақын арада патша ана Себле Вонгел мен оның ізбасарларымен кездесті. Оның жергілікті көмекші күштерімен күшейтілген олар Тиграйға жылжыды, онда Басенте шайқасында жергілікті адалит гарнизонын жеңді. Имам Гамаға португалиялық күштің Эфиопияны тастап кетуін, имамға қосылуын немесе жойылғанын талап ететін хатшы жіберді. Имамның бұйрығымен, хатшы монахтың киімін сыйлық ретінде ұсынды, бұл Гамаға жасалған қымбат әлгір. Гама өзінің хатшысымен жауап берді, ол "бірнеше арабша сөздерді" жеткізді, ол Эфиопияға "Теңіздің Ұлы Арыстанының" бұйрығымен келгенін және "ертең [Ахмед] португалиялықтардың қаншалықты құнды екенін көреді" деді, сондай-ақ Гаманың өзінің қорлау сыйлығын жеткізді: "қас үшін кішкентай қысқаш және өте үлкен айна - оны әйел ретінде көрсету". Алғашқы кездесу Жарте шайқасы кезінде болды, да Гама өз әскерін жаяу әскер шаршысы ретінде құрып, имамның қатарына қарсы жылды, адалит шабуылдарының бірнеше толқындарын мылтық пен зеңбірекпен қайтарды. Бұл шайқас Имам Ахмедтің аяғына оқ тиген кезде аяқталды, оның тулары шегінуге сигнал бергенін көрген португалиялықтар мен олардың әбіссиниялық одақтастары оларға шабуыл жасап, адалиттерге зор зиян келтірді. Келесі бірнеше күн ішінде Имам Ахмедтің күштері жаңа әскерлердің келуімен күшейді. Жылдам әрекет ету қажеттігін түсінген да Гама 16 сәуірде қайтадан шаршы құрып, Имам Ахмедтің лагеріне қарсы жылды. Кастаньос: "Егер бізде осы күні аяқтау үшін жүз ат болғанда, жеңіс толық болар еді, өйткені король адамдардың иығында кереуетте тасымалданды, атты әскерлермен бірге, және олар тәртіпсіз қашқан", - деп шағымданады. Да Гама Имам Ахмедтің күштерінен кейін оңтүстікке жылды, он күннен кейін оны көріп қалды. Алайда, жаңбыр маусымының басталуы да Гаманың Ахмедке шабуыл жасауына кедері келтірді. Патша ана Себле Вонгелдің кеңесімен да Гама Ашенге көлінің жанындағы Вофлада қысқы лагерь құрды, әлі де қарсыласының көрер жерінде болды. Ахмед оңтүстікке қарай шегінуге мәжбүр болды, онда бақыты жоқ болды, жергілікті халық енді оған көмек көрсетуден бас тартып, әскер берді. Дж. Спенсер Тримингхэм имамның Афар ойпатынан көрінетін Кобо ауылының жанындағы паналағанын анықтады. Имам Йемен әмірінің Забидтегі түркі губернаторына "көп ақша" және бағыну туралы ұсыныс жасады, ол Арабиядан 2000 мылтық қолданушы және түркілерден 900 таңдаулы адамды, сондай-ақ артиллерияны алды. Темірқасып, жарақаттар мен басқа да міндеттерге байланысты да Гаманың күші 300 мылтық қолданушыға дейін азайды. Жаңбыр аяқталғаннан кейін, Им...
The Imam asked all the Arabs who were with him, "Is there the like of this church, with its images and its gold, in Byzantium, or in India, or in any other place?" They replied, "We never saw or heard of its like in Byzantium or India or anywhere in the world." Nevertheless, he ordered all of the churches built by the Abyssinians to be destroyed, including Mekane Selassie, Atronsa Maryam, Debre Nagwadgwad and Ganata Giyorgis. He soon campaigned against the people of Bali and Dawaro which was governed by Degalhan who had earlier pillaged Adal. They were able to defeat the Abyssinians in the Battle of Amba Sel but this was quite difficult as the Christians were able to inflict serious losses on the soldiers of the Imam because they held the high ground, among the dead was the Imam's right hand man, Garad Matan. The Adalites attempted to capture Degalhan but he was able to escape through Hadiya. For the next two years the Adalites would secure the southern Abyssinian provinces of Dawaro, Bali, Fatagar, Hadiya and Wej. After the Adalites conquered Damot and subjugated the pagans of Gafat the Imam marched north with his army. The Imam was passionately interested in converting newly occupied territories as his men were made up of religious zealots. But many of the conversions were forced. While in the Debre Berhan area the Imam learned that the locals had not converted to Islam nor did they offer to pay jizya. He then ordered that anyone who failed to embrace Islam should be brought before him. Among those brought before the Imam were two Christian chiefs, finding them adamant in their faith, he then declared “We have decided to cut your heads off!” To which the Christians replied “Very well”. The Imam was surprised but ordered them to be put to death. Upon arriving in Begmeder, the Imam pacified the people of Siemen and Dembiya. The Beta Israel assisted the Adalites in subduing the Christians and the establishments on the islands of Lake Tana were looted and destroyed. In 1536 the Adalites invaded Gojjam, to the south of Lake Tana, and massacred the people there. The next year the Imam went to Dawaro and stayed there for eight months, and then went on to Angot. The Emperor was forced to live as an outlaw in his own realm constantly hounded by Imam Ahmed's soldiers the Malassay, Dawit then dispatched João Bermudes, who had arrived in Ethiopia with Dom Rodrigo de Lima, to reach out to the King of Portugal for military aid. The King of Portugal would eventually send ships with 400 Portuguese musketeers, but when they arrived in 1541, Dawit II was dead and his son Gelawdewos had succeeded him. The Portuguese led by Cristóvão da Gama had arrived in Massawa where Bahr Negus Yeshaq was still holding out. They were soon met by the Queen Mother Seble Wongel and her followers. Reinforced by her local auxiliaries, together they advanced into Tigray where they defeated a local Adal garrison during the Battle of Baçente. The Imam then sent a messenger to Gama demanding that the Portuguese force either leave Ethiopia, join the Imam, or be destroyed. On the Imam's orders, the messenger produced the gift of a monk's habit, an expensive insult to Gama. Gama responded with his own messenger, who delivered "a few lines in Arabic", stating that he had come to Ethiopia "by order of the great Lion of the Sea" and on the "following day he [Ahmad] would see what the Portuguese were worth", and delivered Gama's own insulting gift: a pair of "small tweezers for the eyebrows, and a very large mirror – making him out [to be] a woman." The first encounter took place during the Battle of Jarte, da Gama formed his troops into an infantry square and marched against the Imam's lines, repelling successive waves of Adalite attacks with musket and cannon. This battle ended when Imam Ahmad was wounded in the leg by a chance shot; seeing his banners signal retreat, the Portuguese and their Abyssinian allies fell upon them, inflicting immense losses on the Adalites. Over the next several days, Imam Ahmad's forces were reinforced by arrivals of fresh troops. Understanding the need to act swiftly, da Gama on April 16 again formed a square which he led against Imam Ahmad's camp. Castanhoso laments that "the victory would have been complete this day had we only one hundred horses to finish it, for the King was carried on men's shoulders in a bed, accompanied by horsemen, and they fled in no order." Da Gama marched southward after Imam Ahmad's force, coming within sight of him ten days later. However, the onset of the rainy season prevented da Gama from engaging Ahmad. On the advice of Queen Seble Wongel, da Gama made winter camp at Wofla near Lake Ashenge, still within sight of his opponent. Ahmad was forced to retreat further south, where with fortune against him, the local population now openly defied him by refusing to provide him supplies or soldiers. J. Spencer Trimingham identifies the Imam's refuge near a village named Kobo overlooking the Afar Depression. The Imam successfully petitioned to the Turkish governor of Yemen Eyalet in Zabid, offering "much money" and submission to the official, he received an additional 2,000 musketeers from Arabia, and artillery and 900 picked men from the Ottomans to assist him. Meanwhile, due to casualties and other duties, da Gama's force was reduced to 300 musketeers. After the rains ended, Imam Ahmad attacked the Portuguese camp at Wolfa and through weight of numbers killed all but 140 of da Gama's troops. Da Gama himself, badly wounded, was captured with ten of his men and, after refusing an offer to spare his life if he would convert to Islam, was tortured and executed. The Imam was certain that the surviving Portuguese were scattered, without their firearms, and alone in a foreign land, he concluded that this threat was ended, dismissed all but two hundred of the foreign musketeers, and proceeded to his camp at Derasge on the shores of Lake Tana. However, the Portuguese had regrouped and joined Queen Seble Wongel, who had taken refuge at the "Mountain of the Jews", which Whiteway identifies as Amba Sel. Ten days later her son, Emperor Gelawdewos had arrived. Castanhoso states that after the Emperor Gelawdewos had joined the survivors, and seeing the number of men who flocked to the Emperor's standard, at Christmas "we went to the Preste, and begged him to help us avenge the death of Dom Christovão." Gelawdewos agreed to march against the Imam. The Portuguese firearms which had been stored at Debre Damo were produced. The allied forces spent the following months arming their troops before heading to Imam Ahmad's camp next to Lake Tana. On 13 February 1543, they defeated a group of cavalry and infantry led by the Imam's lieutenant Sayid Mehmed in Wogera, killing Sayid Mehmed. From the prisoners it was learned that the Imam was camped only 5 days' march away at Deresgue, and flush with victory the army marched to confront their enemy. The Imam and his men were apparently stunned that the Portuguese had managed to reassemble and were looking for battle, according to Castanhoso this demoralized the Adalites and put fear into their hearts as "they understood well that we had only come to avenge the past". The Abyssinians and Portuguese met Ahmad on 21 February 1543 in the Battle of Wayna Daga. The Imam had an army of over 15,000 soldiers including 200 Turkish musketeers, where as the Abyssinians and Portuguese had a combined force of around 8,000 men. The Abyssinians charged but the Adalites counterattacked and seemed to be pushing back the initial assault. The Abyssinian cavalry then threw themselves vigorously into the Adal lines which pushed the Adalites back. The Imam seeing his men lose ground moved up to encourage them, it was here that the Imam was killed while attempting to rally his men, although the sources differ in how he died. Upon seeing the death of the Imam, his followers had begun to flee from the battlefield. What followed was a devastating rout as the Abyssinians pursued the fleeing Adalites and cut them down as they ran. The Imam's wife Bati del Wambara managed to escape the battlefield with the remnants of the army and retreated back to Harar, abandoning the occupation of Abyssinia. The corpse of the Imam was beheaded and Gelawdewos ordered his head to be set on a spear, and carried around in all of Abyssinia, so that the people know that the conqueror who had wrought them such evils was indeed dead. The Abyssinians then set up great festivals across the country celebrating the death of the Imam, as Castanhoso narrates "We remained in great pleasure, seeing each day the Abyssinians delighting in that victory, and in the liberty in which they found themselves."
Кейіпкер
Мұсылман дереккөздері Имамды аскет және үлгілі муджахид ретінде көрсетеді. Шихаб ад-Диннің мәлімдемесінше, Гендебелодағы жорық барысында ол әйелі үшін алтын ұсынған жергілікті тұрғындардың ұсынысын қабылдамады және алтынның тек джихад үшін жұмсалуын талап етіп, жоғары шенді офицерлерінің наразылығына наразылық білдірді. 1527 жылы билікке келгеннен кейін ол көп ұзамай шарап ішуге, құмар ойнауға және барабанмен бірге билеуге тыйым салды. Ол сондай-ақ дін ғалымдары мен теологтарды қолдаған. Шихаб ад-Дин Тигрді жаулаған кезде Бегемдер және Дембияда көптеген мешіттер мен қалалар салғанын айтады. Ол Абиссиния халқын исламға өткізуде де өте белсенді болды, тіпті ол өзі жекелеген түрленгендерге, әсіресе балаларға Құранды үйреткен. 1535 жылғы жорығында Имам Нажашидің қабірін зиярат етіп, оған құрмет көрсетті және ұлына Ахмет әл-Нажаши деген ат қойды.
Мұра
Имам Ахмадтың жорығы Эфиопияның ұзақ тарихындағы ең маңызды кезең болды деуге болады. Мәдени мұралардың және ұлттық мақтаныштың жойылғаны зор болды. Имам Ахмадтың жорығы эфиопиялықтардың санасында еш ұмытылмас із қалдырды. Пол Б. Хензе жазғандай, "Эфиопияда Ахмад Грагнның келтірген зияны ешқашан ұмытылмады. Әрбір христиан жоталық балалық шағында Грагн туралы әңгімелер естиді". Шеван халық ауыз әдебиетінде Имам Ахмет мифтік алып ретінде бейнеленген, ол тек 500 адам, 500 жылқы және 500 мылтықпен тоқтатылды. Эфиопия шежірелері оның жаулаулары кезінде империяның 90 пайызы исламға өткенін мәлімдейді. Энрико Серулидің сөзіне қарағанда, Адал имам Ахмадтың қазасынан ешқашан қалпына келмейтін, себебі Адал сұлтандығы тайпалық дауларды жеңу үшін тым жаңа құрылған. Оның ізбасарлары көшпелі тайпаларға билік ете алмады, ал Адалиттік мемлекет көбінесе Харар қаласының төңірегінде шоғырланды. Оның айтуынша, көшпелі халықтар инстинктивті түрде "адамдар мен халықтар, рулар мен рулар арасындағы мәңгілік ыдырау күресіне" қайта оралады. 1577 жылға қарай Адал сұлтандығы тайпалық жанжалдар мен оромолардың қоныс аударуының қысымынан ыдырап кетті. Тарихшы Дидье Морин имам атағын иеленген Ахмет Ибрахимді көбінесе қолбасшы Ахмет Жири Бин Хусейн Әл Сомалимен жаңылыстыру жиі кездесетінін айтады.