Америкалық әскери көлік тікұшақтары: «Ұшатын банан» тарихы

Кіріспе

Америкалық әскери тасымалдау тікұшақтары отбасысы

Piasecki H 21 Workhorse/Shawnee – американдық тікұшақ, Piasecki Helicopter (кейін Boeing Vertol) компаниясы жобалаған және құрастырған тандемді роторлы тікұшақтардың төртіншісі. Көпшілікке «ұшатын банан» деп танымал бұл тікұшақ көп мақсатты болып, дөңгелектермен, шаңғылармен немесе поплавоктармен жабдықталуы мүмкін. H 21 бастапқыда Piasecki компаниясымен Арктикадағы құтқару тікұшағы ретінде әзірленген. H 21 төмен температурада жұмыс істеуге мүмкіндік беретін және қатаң қысқы жағдайда тұрақты түрде күтіп ұстауға болатын суық ауа райына арналған ерекшеліктерге ие болды.

Жобалау және әзірлеу

Пиасецки вертолеттері 1944 жылы HRP 1-ден бастап АҚШ Әскери-теңіз күштеріне тандемді роторлы вертолеттердің сериясын жобалап, сәтті сатты. HRP 1 ұшағының артқы фюзеляжының жоғары қарай бұрылуы салдарынан "ұшатын банан" деп аталды, бұл үлкен роторлардың кез келген ұшу жағдайында фюзеляжға тиюіне жол бермейтін. Кейін бұл ат басқа да ұқсас конструкциядағы Пиасецки тікұшақтарына, соның ішінде H 21 тікұшағына қолданылды. 1949 жылы Пиасецки АҚШ Әуе күштеріне (USAF) HRP 1-дің жетілдірілген, толығымен металлдан жасалған YH 21 Workhorse үлгісін ұсынды. Екі тандемді, толыққанды шарнирлі үш пернелі қарсы айналатын роторларды пайдалана отырып, H 21 бір тоғыз цилиндрлі Curtis Wright R 1820 103 Cyclone суперзарядталған, ауамен салқындатылатын радиалды қозғалтқышымен жабдықталды. 1952 жылдың 11 сәуірінде YH 21-дің алғашқы рейсінен кейін, USAF 32 H 21A SAR үлгісін және 163 күшті H 21B шабуылдық көлік нұсқасын тапсырыс берді. H 21B Wright 103 қозғалтқышының жаңартылған нұсқасымен жабдықталған, қуаты 1425 а.к. (1063 кВт) және 6 дюймге (152 мм) ұзартылған роторлық қанаттарымен жабдықталған. Жақсартылған қабілеттерінің арқасында H 21B 22 толық жабдықталған жаяу әскер немесе 12 жарақаттанушыны, сондай-ақ екі медициналық қызметкерге арналған орынды тасымалдай алатын медициналық эвакуация тікұшағы ретінде қолданылды. Арктикалық қысқы жағдайларда жұмыс істеуге қабілетті H 21A және H 21B USAF және Канада Корольдік Әуе күштері (RCAF) тарапынан Алаут аралдары мен Аляскадан Канада Арктикасы арқылы Гренландия мен Исландияға дейінгі қашықтықтағы Ерте Ескерту Желісінің (DEW) радарлық станцияларын күтіп ұстау және қызмет көрсету үшін пайдаланылды. 1952 жылы H 21A-ның бір бөлігі USMC HMX 1 тікұшақ эскадрильясымен әуе шабуылы үшін бағаланды. 1957 жылы H 21B АҚШ Теңіз жаяу әскерлері корпусына (USMC) тікұшақтың жағажайға мүгедек кемелерді және десанттық көлік құралдарын сүйреуге қабілетін бағалау үшін берілді. Бағалау барысында H 21B судан жағажайға LST және тректік десанттық көліктің имитациясын сүйреді. H 21B-де қолданылған 1425 а.к. қуаты бар Wright қозғалтқышы АҚШ Армиясына (H 21C Shawnee ретінде) және басқа бірнеше елдердің әскери күштеріне сатылған келесі үлгілерде де қолданылды. 1962 жылы H 21 АҚШ Армиясында CH 21 деп қайта аталды. 1959 жылы Piasecki Helicopters компаниясының жаңа аты Vertol Aircraft, қысқа қашықтыққа ауыр жүк көтеру концепциясын ұсынды, онда екіден алтыға дейін H 21B тікұшақтары ауыр жүктерді көтеру үшін арқалықтармен байланыстырылатын болды. Бір тікұшақтың көтерілу кезінде механикалық ақаулары болса, ол құрылымның тепе-теңдігін бұзып, барлық тікұшақтардың құлауына әкелуі мүмкін болғандықтан, бұл қауіпсіз емес деп есептелді.

Piasecki Helicopter designed and successfully sold to the United States Navy a series of tandem rotor helicopters, starting with the HRP 1 of 1944. The HRP 1 was nicknamed the "flying banana" because of the upward angle of the aft fuselage, which ensured that the large rotors could not strike the fuselage in any flight attitude. The name was later applied to other Piasecki helicopters of similar design, including the H 21. In 1949, Piasecki proposed the YH 21 Workhorse, which was an improved, all metal derivative of the HRP 1, to the United States Air Force (USAF). Using two tandem, fully articulated three bladed counter rotating rotors, the H 21 was powered by one nine cylinder Curtis Wright R 1820 103 Cyclone supercharged air cooled radial engine. After the first flight of the YH 21 on 11 April 1952, the USAF ordered 32 H 21A SAR models and 163 of the more powerful H 21B assault transport variant. The H 21B was equipped with an uprated version of the Wright 103 engine, developing 1,425 shaft horsepower (1,063 kW) and featured rotor blades extended by 6 inches (152 mm). With its improved capabilities, the H 21B could carry 22 fully equipped infantrymen or 12 stretchers, plus space for two medical attendants, as a medevac helicopter. With its Arctic winter capabilities, the H 21A and H 21B were put into service by the USAF and the Royal Canadian Air Force (RCAF) to maintain and service Distant Early Warning Line (DEW) radar installations stretching from the Aleutian Islands and Alaska across the Canadian Arctic to Greenland and Iceland. In 1952, some H 21As were evaluated by USMC helicopter squadron HMX 1 for air assault. In 1957, an H 21B was loaned to the United States Marine Corps (USMC) to evaluate the helicopter as an airborne tug to tow disabled landing ships and amphibious landing vehicles to the beach. During the evaluation, the H 21B towed an LST at and a simulated tracked amphibious vehicle from the water to the beach. The uprated 1425 hp Wright engine used in the H 21B was also used in subsequent variants sold to both the U. S. Army (as the H 21C Shawnee) and the military forces of several other nations. In 1962, the H 21 was renamed the CH 21 in U. S. Army service. In 1959 Vertol Aircraft, the new name for Piasecki Helicopters, came up with a concept for heavy lift over short distances where between two and six H 21Bs would be linked by beams to lift heavy loads. It was considered to be unsafe, because if one helicopter had mechanical problems during the lift it could unbalance the structure and cause all helicopters to crash.

Алжир соғысындағы француз қызметі

1956 жылы, Алжир соғысында тікұшақтарды жердегі нысандарға шабуылдау үшін пайдалану жолын іздеген француз әуе күштері мен француз армиясы авиациясы (Aviation Légère de l'Armée de Terre) Сикорский S 55 тікұшағын қаруландыру тәжірибесін жүргізді. Бұл тікұшақтар кейін қызметте одан да мүмкіндігі жоғары Пиасецкий H 21 және Сикорский H 34 тікұшақтарымен алмастырылды. Кейбір француз әуе күштері мен армия авиациясы H 21C тікұшақтары алға қарай атылатын, бекітілген ракеталармен және пулеметтермен жабдықталды. Бірнеше тікұшақта бомба ілуге арналған тіреулер де болды, бірақ сынақтар H 21C-нің жердегі нысандарға шабуыл жасау үшін жеткілікті маневрлік қабілеті мен тиімділігі жоқ екенін көрсетті. H 21C әскер тасымалы ретінде тиімдірек болды, сондықтан қызметтегі көптеген H 21C тікұшақтары .50 калибрлі (12,7 мм) M2 Browning пулеметі немесе (бұрынғы неміс) MG 151/20 20 мм авиациялық автокөліктік қаруы сияқты икемді есікке орнатылған қарулармен жабдықталды. Бұл қарулар шабуыл жасап келе жатқан әскерлерге қарсы қорғану үшін қолданылды. H 21 тікұшағы жердегі нысандарға шабуылдаудан алынғанмен, сол кездегі АҚШ армиясының ресми бағалаулары көрсеткендей, бұл тікұшақтар жерден атылған оқтарға Сикорский CH 34-ке қарағанда көбірек төтеп бере алатын еді. Бұл CH 34-тің жанармай бактерілерінің орналасуы мен құрылысының нәтижесі деп есептелді. Алжир соғысының аяқталуына қарай, H 21C тікұшақтары H 34 шабуылдық тікұшақтарымен бірлесіп, кең ауқымды қарсы көтеріліс операцияларында қолданылды. Армия H 21C тікұшағын қарулы тікұшақ ретінде сынақтан өткізді. Кейбір Shawnee тікұшақтары мұрын бөлігінің астына икемді қарулармен, ал басқалары есікке орнатылған қарулармен жабдықталды. Бір эксперименталды үлгі Boeing B 29 Superfortress .50 калибрлі қашықтан басқарылатын мұнарасымен сынақтан өтті. H 21C (кейін CH 21C деп аталды) алғаш рет 1961 жылдың желтоқсанында Оңтүстік Вьетнамға Армияның 8-ші және 57-ші көлік компанияларымен, Вьетнам Республикасы армиясының әскерлерін қолдау мақсатында жөнелтілді. Армия қызметінде CH 21C Shawnee тікұшағы 7,62 мм (.308 дюйм) немесе 12,7 мм (.50 дюйм) икемді есікке орнатылған пулеметтермен қарулана алатын еді. Шамалы жылдамдығымен және қорғалмаған басқару кабельдерімен, жанармай құбырларымен CH 21 тікұшағы Вьетконгке осал болып шықты, олар автоматты шағын қарулармен және ауыр (12,7 мм) ұшаққа қарсы пулеметтермен жақсы жабдықталған еді. H 21 тікұшағы суық ауа райында жұмыс істеуге арналған болғандықтан, Вьетнамның ыстық ауа райында тиімсіз жұмыс істеді. 20 жолаушыны тасымалдауға қабілетті болғанымен, Вьетнамда жұмыс істегенде тек тоғыз жолаушыны ғана көтере алды. Ұшқыштар 600 сағатқа есептелген қозғалтқыштардың Вьетнамда 200 сағаттан да аз уақытқа ғана қызмет ететінін хабарлады. 1962 жылдың шілдесінде Лаос-Вьетнам шекарасына жақын жерде CH 21 Shawnee тікұшағы атылып түсіріліп, төрт ұшқыш қаза болды. Бұл оқиға Вьетнам соғысындағы АҚШ армиясының алғашқы қазаларының бірі болды. Осы оқиғаларға қарамастан, Shawnee тікұшағы 1964 жылға дейін Вьетнамдағы АҚШ армиясының негізгі тікұшағы ретінде қызмет етті, содан кейін Bell UH 1 Huey тікұшағымен ауыстырылды. 1965 жылы Boeing CH 47 Chinook тікұшағы Вьетнамға жөнелтілді, ал сол жылы көптеген CH 21 тікұшақтары АҚШ армиясы мен әуе күштерінің активті инвентаризациясынан алынып тасталды.

In 1956, seeking a way to use helicopters for ground attack in the Algerian War, the French Air Force and French Army Aviation (Aviation Légère de l'Armée de Terre) experimented with arming the Sikorsky S 55, then being superseded in service by the more capable Piasecki H 21 and Sikorsky H 34 helicopters. Some French Air Force and Army aviation H 21C helicopters were subsequently armed with fixed, forward firing rockets and machine guns. A few even had racks for bombs but tests found that the H 21C lacked the maneuverability and performance needed for ground attack. The H 21C was far more successful as a troop transport, and most H 21Cs in service were eventually fitted with flexible door mounted guns such as the .50 cal. (12.7 mm) M2 Browning machine gun or the (ex German) MG 151/20 20 mm aircraft autocannon, for defensive use when landing assault forces under fire. Though the H 21 had been removed from ground attack, official U. S. Army evaluations at the time indicated that the type was actually more likely to survive hits by ground fire than was the Sikorsky CH 34; this was assumed to be a consequence of the location and construction of the CH 34's fuel tanks. By the close of the Algerian War, troop carrying H 21C helicopters were being used in concert with H 34 ground attack helicopters in large counterinsurgency operations. Experiments were made by the Army in arming the H 21C as a gunship; some Shawnees were armed with flex guns under the nose, while others were fitted with door guns. One experimental version was tested with a Boeing B 29 Superfortress .50 cal. remote turret mounted beneath the nose. The H 21C (later designated CH 21C) was first deployed to South Vietnam in December 1961 with the Army's 8th and 57th Transportation Companies, in support of Army of the Republic of Vietnam troops. In Army service, the CH 21C Shawnee could be armed with 7.62 mm (.308 in) or 12.7 mm (.50 in) flexible door guns. Relatively slow, the CH 21's unprotected control cables and fuel lines proved vulnerable to the Vietcong, which were increasingly well supplied with automatic small arms and heavy (12.7 mm) anti aircraft machine guns. The H 21, which was designed for cold weather operations, performed poorly in the hot weather of Vietnam. Despite being capable of carrying 20 passengers, it could lift only nine when operating in Vietnam. Pilots reported that engines that were rated for 600 hours of flying time were lasting only 200 hours or less in Vietnam. The shooting down of a CH 21 Shawnee near the Laotian Vietnamese border with the death of four aviators in July 1962 were some of the U. S. Army's earliest casualties in the Vietnam War. Despite these events, the Shawnee continued in service as the U. S. Army's helicopter workhorse in Vietnam until 1964 when it was replaced with the Bell UH 1 Huey. In 1965, the Boeing CH 47 Chinook was deployed to Vietnam and later that year, most CH 21 helicopters were withdrawn from active inventory in the U. S. Army and Air Force.

Франция

FR94 – H 21C Дакс қаласындағы Армияның жеңіл авиациясы және вертолет мұражайында статикалық экспонат ретінде көрсетілген. FR106 Тулуза-Бланяк әуежайындағы "Ailes Anciennes" мұражайында қойылған.

Германия

83+07 – H 21C Төменгі Саксонияның Бюкебург қаласындағы Hubschraubermuseum Bückeburg мұражайында статикалық экспонат ретінде көрсетілген. 83+08 – H 21C Берлиндегі Flugplatz Berlin Gatow әскери тарих мұражайында статикалық экспонат ретінде көрсетілген. 83+11 – H 21C Рейнланд-Пфальц жеріндегі Гермескейльдегі Flugausstellung Hermeskeil мұражайында статикалық экспонат ретінде көрсетілген. 83+17 – XH 21D Баден-Вюртембергтің Синсхайм қаласындағы Auto & Technik Museum Sinsheim мұражайында статикалық экспонат ретінде көрсетілген.

Жапония

JG 0001 – 44A үлгісі Хоккайдо облысының Бихоро қаласындағы Бихоро авиациялық паркінде тоқтап тұр. JG 0002 – 44A үлгісі Саитама облысының Токорозава қаласындағы Токорозава авиация музейінде тоқтап тұр.

Ресей

N74056 – 44A үлгісі Мәскеудегі Монино Орталық Әуе күштері мұражайында тұрақты көрмеде.

Швеция

01001 – HKP 1 Швеция әуе күштері мұражайында, Линчёпинг, Эстергётландта тұрақты көрмеде. 01009 – HKP 1 Готланд қорғаныс мұражайында, Тингстаде, Готландта тұрақты көрмеде.