Кіріспе

1941 жылғы Оңтүстік Америка шекаралық қақтығысы

Екінші Эквадор-Перу соғысы, жергілікті жерлерде «41 жылғы соғыс» деп белгілі, 1941 жылдың 5-31 шілдесі аралығында Оңтүстік Америкада болған шекаралық соғыс еді. Бұл 20 ғасырда Эквадор мен Перу арасындағы үш әскери қақтығыстың біріншісі болды. Соғыс барысында Перу Эквадордың батыс провинциясы Эль-Ороны және Анд таулы аймағындағы Лоха провинциясының бір бөлігін басып алды. Соғыс Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде болғанымен, ол осы қақтығыспен байланысты емес, себебі екі елдің де одақтастар немесе Орталық державалар тарапынан қолдауы болмады. Екі ел арасындағы қару тоқтату келісімі 1941 жылдың 31 шілдесінде күшіне енді. 1942 жылдың 29 қаңтарында екі ел де Рио протоколына қол қойды, содан кейін Перу әскерлері шығып кетті. Аумақтық дауға байланысты антагонизм 1942 жылдан кейін де жалғасты және 1995 жылғы Сенапа соғысынан кейін, 1998 жылдың қазан айында Бразилия президенттік актісіне қол қою арқылы аяқталды.

5 шілдедегі оқиға

Соғыстың алғашқы оқтары 1941 жылдың 5 шілдесінде атылды, екі тарап та кімнің бірінші оқ атқанын келіспеді. Эквадордың Эль-Оро провинциясын қорғаған күштердің командирі, полковник Луис А. Родригестің мәлімдемесіне сәйкес, перулік азаматтардың тобы, оның ішінде полиция қызметкерлері Зарумилла өзенін кешіп, Эквадор аумағына енді. Перу полициясы шекаралық патрульді байқағанда бірінші болып оқ атқан, бір сарбазды қаза таптырған. Бұдан кейін Зарумилланың екі жағалауындағы әскерлер арасында кең ауқымды атыс жүрді, ал Эквадордың екі офицері Перудің жергілікті командирімен келісу үшін Агуас-Вердеске жіберілді, бірақ перулік билік оларға өз позицияларына қайтуды бұйырды. Перу тарапының мәліметінше, Эквадор армиясының әскерлері Хуакильяс гарнизонынан – Эквадор-Перу шекарасының солтүстік жағындағы статус-кво сызығында орналасқан, Зарумилла өзенінің жағалауындағы қалашықтан – Перу шекарасына, Агуас-Вердеске өтіп, Перу азаматтық гвардиясының патруліне оқ атқан. Осы әскерлерге шамамен 200 қарулы эквадорлық ер адам қосылды, олар Агуас-Вердестегі полиция бөліміне 30 минут бойы шабуыл жасады. Перулықтар жауап ретінде Агуас-Вердеске жаяу әскер ротасын жіберіп, эквадорлықтарды Зарумилладан кері шегіндірді, осылайша олардың ықтимал шабуылын тоқтатып, күш күтуге мәжбүр етті. Содан кейін шайқас Зарумилла өзені бойындағы барлық шекара аймағына тарады. 6 шілдеде Перу авиациясы өзен бойындағы Эквадор шекаралық посттарына әуе шабуылын жасады. 5 шілдеден кейін шекарадағы жағдай ушыға түсті. Осының нәтижесінде, 6 шілде түнде Эквадор армиясының бас қолбасшысы полковник Луис Родригестің басшылығымен Эль-Оро провинциясында 5-ші жаяу әскер бригадасын құруға бұйрық берді.

Зарумилланың шабуыл жасауы

Эквадорға қарсы перулік шабуыл 23 шілдеде басталды, оны генерал Элой Г. Урета басқарған, жаңадан құрылған Солтүстік армия отряды жүзеге асырды. Мақсат – даулы шекарадағы қақтығыстарды болдырмау үшін Эль-Оро провинциясына солтүстікке қарай ілгерілеу. Сол күні 41-перулік эскадрилья командир-лейтенант Антонио Альбертидің басшылығымен және лейтенанттар Фернандо Парауд, Хосе А. Киньонес және Мануэль Риверадан құралған, «Солтүстік Америка» NA 50 немесе «Торитос» истребительдерінде Тумбестен миссия орындауға ұшып шықты. Миссияның мақсаты – Эквадордың Квебрада-Сека постын бомбалау, онда олар өздерінің көп бөлігін құрайтын зениттік артиллериясын және пулеметтерін орналастырған еді. 24 шілдеде Перу және Эквадор әскерлері Чакраста шайқасты, онда эквадорлықтар перуліктерге қарсылық көрсетті. Перуліктердің үздіксіз шабуылдарынан қорғаныс позициясы ақырында беріліп, пост жаулап алынды.

Макара шайқасы

Перуліктердің мәлімдемесіне сәйкес, Макарада көптеген перуандықтар болды, олар эквадорлықтардың шабуылына ұшырағанын сезінді. 25 шілдеде Перу консулдығына тас лақтырылып, Перудің мемлекеттік елтаңбасы сүйреліп әкетілгені туралы хабар Перуге жетті. Ла Тинадағы перуандық әскери билік наразылық білдіріп, түсіндірме талап етті және екі сағаттық мерзім беріп, сержант пен екі сарбазды жауап алуға жіберді. Олар автоматты түрдегі оқ жаудырылып қарсы алынды, нәтижесінде сержант қаза тауып, қалған екі сарбаз жараланды. Эквадордың пікірінше, елтаңба өздігінен түсіп, консул оны жылжытқан. Оқиғадан кейін Перуге осы оқиға туралы хабар жетті, бірақ эквадорлық билік перуандық консулмен байланысып, оқиғаны перуандық тарапқа түсіндіруді ұсынды. Бірақ бірнеше сағаттан кейін консул отбасымен бірге қаланы тастап кетті. Эквадорлықтар эквадорлық тараптың тудырған жанжалдың себебін де жоққа шығарды, өйткені перуандық әскерлердің қала маңында жиналғаны және Эль-Оро провинциясындағы оқиғалар туралы ақпарат аймаққа жеткені белгілі болды.

Яупи-Сантьяго шабуыл

Келісілген оқ ату тоқтатуға қарамастан, Амазонка аймағында қарулы қақтығыстар болды, 1941 жылғы 1 және 2 тамыз аралығында Перудің Ормандар дивизиясы Яупи және Сантьяго өзендерінде орналасқан Эквадор гарнизондарына қарсы шабуылға шықты.

Яупи өзенінің шайқасы

Екінші лейтенант Хьюго Ортис Гарсестің мәлімдемесіне сәйкес, ол ертесі күні қаза табады, 1941 жылдың 31 шілдесінен 1 тамызына дейін Эквадордың Яупи бекінісі мен оның Газипум гарнизоны Перу армиясының кемінде 100 әскерімен шабуылға ұшырады, олар сегіз пулеметпен қаруланған.

Әуе шабуылы

Перу әуе күштері Эквадордың әуе күштерінен көп санды және технологиялық тұрғыдан озық болды. Перу авиациясының негізін бес ұшақтың эскадрильясы құрады, олар "Торитос" деп аталды, бұл Солтүстік Американың P-64 ұшағының түрі болды және 1939 жылдың мамыр айында АҚШ-тан жеткізілген. Зы бронетранспорттық техникалар сияқты, Эквадорда жауынгерлік ұшақтар іштей жоқ еді; қақтығыстар басталғанда Эквадор әуе күштерінде тек алты Curtiss Wright CW 19R Sparrow және үш IMAM Ro.37 барлау және шабуылдық бипланы болды, олардың жағдайы нашар еді. Парашютшілер итальяндық Caproni Ca.111 бомба тасушы-көліктік ұшақтарынан түсірілді.

Гуаякильдің блокадасы

1941 жылдың 31 тамызында Эквадор президенті Карлос Альберто Арройо дель Рио күрделі саяси және ұлттық қауіпсіздік жағдайын ескере отырып, елорданы қорғау үшін Эквадор армиясының маңызды бөлігін сақтап қалуға шешім қабылдады. Бұл әскери бұйрық Бразилия, Чили және АҚШ-тың барлау қызметтерінен түскен хабарламаларға байланысты болды. Аталған хабарламалар президент Арройо дель Рио мен Эквадордың жоғары әскери басшылығына Перудің Гуаякильге 48 сағаттан кем уақытта жететінін, Мачала және Пуэрто-Боливар порттарынан жолға шығатынын хабарлады. Перу әскерлері Гуаякиль қаласынан 170 шақырымдай қашықтықта болды. Егер Эквадор Перудің даулы аумақтарға қатысты құқықтарын мойындамаса, Перу әскері Эквадордың бірінші портын басып алуға ниеттенген. Гуаякиль басылып алынғаннан кейін, Эквадордың таулы аймақтарындағы оккупацияланған аймақтағы Перу әскерлері Лоха қаласынан, яғни елордадан 600 шақырымдай қашықтықта орналасқан жерден Китоға шабуыл жасап, басып алу жоспарлаған. Бұл операцияның ең көп дегенде 10 күнге созуы мүмкін еді, себебі қыркүйек айында Эквадордың қарулы күштері дерлік тоқтатылған болатын. 1941 жылдың тамыз айының соңында Перу Эль-Оро провинциялары мен кантондарын, сондай-ақ Пуэрто-Боливарды басып алып, Эквадордың негізгі сауда порты және әскери-теңіз базасы Гуаякильді блокадалады. Таулы аймақтарда Лоха және Замора-Чинчипе провинциялары мен кантондары оккупацияланды. Араласуға қатысқан басқа елдердің қатарында екі ел арасында тікелей және басқа делдалдармен бірлесіп әрекет еткен Ватикан, сондай-ақ Чили мен Мексика да болды. 1941 жылдың 1 тамызында Санта-Розада 120-дан астам үйді қиратқан өрт шықты. Екі тарап та өртке бір-бірін айыптады, ал Перудың "El Comercio" газеті Эквадор әскерлерінің шегінуі кезінде жергілікті тұрғындардың Эквадор командирінен аумақты толықтай өртеуге бұйрық бергенін естігенін хабарлады. Итальян жазушысы Леонелли Кастелли бұл қаланы Чехиядағы Лидице қаласына ұқсас деп, "Американың Лидицесі" деп атады. Перу әкімшілігі Эквадордың оңтүстігіндегі жаңадан басып алынған аумақтарды игеруге дереу кірісті. Оккупацияда қалған Эквадор азаматтарына қалыпты өмірді қамтамасыз ету үшін азаматтық әкімшілік құрылды, бұл әскерилердің бірқатар міндеттерінен босатты. Осы кезеңде Солтүстік армия жасағы автомобиль жолдары мен темір жолдар сияқты инфрақұрылымды жөндеуге және күтуге көп күш жұмсады, бұл Перу армиясының мүддесіне орай пайдаланылды. Бұл жұмыс соншалықты қарқынды болды, жарты жылдан кейін провинция соғыстан зардап шеккен халден түгелдей өзгерді. Көптеген адамдар кетіп бара жатқандықтан, Перу әкімшілігінің штаб-пәтері орналасқан Мачала қаласы, тұрғындарының көпшілігі солтүстікке кеткендіктен, іс жүзінде бос қалды. Осы уақыт ішінде эмиграциядағы Оренсе үкіметі провинцияны мүмкіндігінше тезірек қайта құру үшін алдын ала дайындық жүргізді, мысалы, аймақта қауіпсіздік қамтамасыз ету үшін полиция күштерін дереу қайта құру, сондай-ақ провинцияны тастап кеткен босқындарды елдің солтүстігінен қайтару. Эмиграциядағы Кантондық кеңес Перу әскерлерінің Эквадордан шығарылғанына алты күн өткен соң, 18 қаңтарда алғашқы пленарлық отырысын өткізді. 1960 жылы Эквадор президенті Хосе Мария Веласко Рио протоколының күшін жойды деп мәлімдеді. Веласко әкімшілігінің пікірінше, Перу әскерлері Эквадор жерін басып алған кезде қол қойылған келісім заңсыз және күш қолдану арқылы жасалған кез келген келісімді тыйым салатын Панамерикандық келісімдерге қайшы келеді. Алайда бұл жариялау халықаралық деңгейде көп әсер етпеді (келісім Перу және тағы төрт ел үшін әлі де жарамды деп есептелді). Перулік сарапшылар президент Веласконың ұлтшылдық және популистік риторикамен саяси қолдау алу үшін жарамсыздық тезисін пайдаланғанын болжады. 1981 жылы екі ел Пакиша соғысында қайтадан қысқа уақытқа қақтығысты. Тек 1995 жылғы Сенапа соғысынан кейін ғана дау ақыры шешілді. 1998 жылдың 26 қазанында Перу мен Эквадор өкілдері түпкілікті бейбіт келісімге қол қойды (Бразилия президенттік актісі).