1947-49 жылдардағы Мадагаскардағы французға қарсы көтеріліс

Кіріспе

1947–49 жылдары Мадагаскарда французға қарсы көтеріліс

Француз отаршылдық империясы
PADESM
| combatant2 = Мадагаскардың құпия қоғамдары
Vy Vato Sakelika
Jiny
Панама
Жергілікті жасақтар MDRM Қолдауында:

1947 жылдың 29 наурызының кешінде, негізінен найзалармен қаруланған Мадагаскар ұлтшылдары, аралдың шығыс бөлігіндегі Моранга және Манакара маңындағы әскери базаларға және француздерге тиесілі плантацияларға координацияланған шабуылдар жасады. Ұлтшыл идея оңтүстікте жылдам қабылданып, келесі айға қарай орталық таулы аймақтарға және Антананариву астанасына тарады. Мадагаскар ұлтшылдарының саны бір миллионнан асып кеткені бағаланды. 1947 жылдың мамыр айында француздер ұлтшылдарға қарсы шаралар қолдана бастады. Француздар Африкадағы басқа француз колонияларынан әскерлерді көшіру арқылы аралдағы әскер санын үш есеге көбейтіп, 18 000-ға жеткізді. Колониялық билік физикалық және психологиялық майданда күресуге тырысып, халықты әлсіретуге бағытталған түрлі қорқыту тактикасын қолданды. Француз әскери күштері жаппай өлім жазасын, азаптауды, соғыс кезінде зорлауды, ауылдарды өртеп жіберуді, ұжымдық жазалауды және басқа да қатыгездіктерді жасады, мысалы, тірі Мадагаскар тұтқындарын ұшақтан лақтыру (өлім рейстері). Мадагаскарлықтардың қаза тағу саны 11 000-нан 100 000-ға дейін бағаланды. Ұлтшылдар шамамен 550 француз азаматын және француз армиясының 1900 Мадагаскарлық көмекшісін өлтірді. 1948 жылдың тамызына қарай ұлтшыл көшбасшыларының көпшілігі өлтірілді немесе тұтқындалды, ал көтеріліс 1948 жылдың желтоқсанына дейін толығымен басылды. Бірақ соңғы қарулы қарсылық тек 1949 жылдың ақпанында жеңілді. Ұлтшыл көтерілісті күшпен басып-жаншу Мадагаскар қоғамында терең із қалдырды. 1960 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін елге қиындықтар туғызған басқарушылық топтың бір буыны жойылды. Мадагаскардың алғашқы үш депутаты тұтқындалып, азапталды және 1958 жылы рақымшылыққа ие болғанға дейін түрмеде ұсталды. Соғыстан аман қалған тағы бір көшбасшы Монджа Иоанна да тоғыз жылға түрмеге қамалды, содан кейін Мадагаскар үшін Мадагаскар партиясын (МОНИМА) құрды, ол Мадагаскар саясатына елеулі әсер етті. Франция көтеріліске қатысты көптеген құжаттарды құпия деп жариялады, ал француз үкіметі бұл мәселе бойынша үн қатпады. 2005 жылы француз президенті Жак Ширак Мадагаскарға ресми сапар барысында оны "қабыланбайтын" деп атағанға дейін үн қатпады. Бірнеше Мадагаскар режиссерлері көтеріліс кезеңіндегі оқиғалар туралы фильмдер түсірді. 1967 жылы Мадагаскар үкіметі 29 наурызды жыл сайынғы мереке деп жариялады, ал 2012 жылы Морамангада көтеріліске арналған мұражай ашылды.

On the evening of 29 March 1947, coordinated surprise attacks were launched by Malagasy nationalists, armed mainly with spears, against military bases and French owned plantations in the eastern part of the island concentrated around Moramanga and Manakara. The nationalist cause was rapidly adopted in the south and spread to the central highlands and the capital of Antananarivo by the following month, with the number of Malagasy nationalist fighters estimated at over one million. By May 1947, the French began to counter the nationalists. The French tripled the number of troops on the island to 18,000, primarily by transferring soldiers from French colonies elsewhere in Africa. The colonial authorities sought to fight on the physical and psychological fronts and engaged in a variety of terror tactics designed to demoralize the population. The French military force carried out mass execution, torture, war rape, torching of entire villages, collective punishment and other atrocities such as throwing live Malagasy prisoners out of airplanes (death flights). The estimated number of Malagasy casualties varies from a low of 11,000 to a high of over 100,000. The nationalists killed approximately 550 French nationals, as well as 1,900 Malagasy auxiliary men of the French army. By August 1948, the majority of the nationalist leaders were killed or captured, and the Uprising was effectively put down by December 1948, though the last armed resistance was only defeated in February 1949. The violent repression of the nationalist insurgency left deep scars in Malagasy society. A generation of the managerial class was wiped out, creating challenges for the country when it achieved independence in 1960. Madagascar's first three deputies were arrested, tortured and kept in prison until they were given amnesty in 1958. Another leader who survived the conflict, Monja Jaona, was also jailed for nine years and then founded the Madagascar for the Malagasy Party (MONIMA), which has had considerable influence on Malagasy politics. France classified most documents related to the Uprising, and the French government maintained silence on the subject until French president Jacques Chirac termed it "unacceptable" during an official visit to Madagascar in 2005. Several Malagasy directors have set films in the period of the Uprising. In 1967, the Malagasy government declared 29 March an annual holiday, and in 2012, a museum dedicated to the Uprising was inaugurated in Moramanga.

Өмірбаян

XIX ғасырдың соңында Мадагаскар көбінесе Имерина Корольдігінің бақылауында болды. Корольдік 16 ғасырдың басынан бері бар болғанымен, 1820 жылдары король Радама I басшылығымен өзінің бақылауын дәстүрлі шекарадан тысқары кеңейтті. Британ үкіметі оны бүкіл Мадагаскар аралының егемендігі ретінде ресми түрде мойындады. Аралға билігін орнатуға бірнеше рет тырысқаннан кейін, Франция 1894 жылдың қыркүйегінде корольдік сарайын басып алу үшін әскери күш қолданды және 1895 жылдың ақпанында аралды ресми түрде отарлау кезінде премьер-министр Райнилайаривонниді жер аударып жіберді. Королева Ранавалона III-ге халық көтерілісі, яғни Меналамба көтерілісі басталарша билікте қалуға рұқсат берілді, және осы көтеріліске королеваның кінәлі екені айтылды. Көтеріліс қатал түрде басылды, ал королева 1897 жылы жер аударылды. Меналамба көтерілісі – француз билігіне қарсы күрестің алғашқы көрінісі болды, ол Мадагаскар мен француз отаршылдығы арасындағы үнемі болатын қақтығыстарға әкелді. 1910 жылдары құпия ұлтшыл қоғамдар құрыла бастады. Бірінші дүниежүзілік соғыста Мадагаскар әскерін Францияда соғысуға шақыру шетелдік билікке деген наразылықты күшейтті, ал соғыстар аралығында осы ұлтшыл ұйымдар көбейді. 1940 жылы Германияның француз армиясын жеңіп, Францияны басып алуы, Мадагаскарда Виши режимін орнатуы және 1942 жылы аралды британдықтардың басып алуы отаршылдық үкіметтің беделін одан әрі түсірді. Халықтың ашуын әсіресе салықтың орнына мәжбүрлі еңбек ету, Екінші дүниежүзілік соғыста соғысу үшін әскерге шақыру және жыл сайын адам басына үлкен мөлшерде күріш тапсыру талаптары тудырды. Олар аралдың шығыс бөлігінде Тристани полиция лагеріне, Морамангадағы темір жол желісіне жақын Манакара қаласына және Франция плантациялары орналасқан төменгі Фараони өзенінің бойындағы бірнеше нүктелерге шабуылдар жасады. Көтерілісшілердің аумағында шамамен 1 600 000 адам тұрды, және уақытша үкімет құрылды: солтүстік аймақтың басшысы Викториен Разафиндрабе, ол Мерина тайпасынан және бұрынғы төмен дәрежелі лауазымды адам болды, ал оңтүстікте көтерілісшілердің басшысы Бетсилео тайпасынан шыққан бұрынғы мұғалім Мишель Радаоросон болды. Көтерілісшілердің уақытша үкіметі тоталитарлық соғыс саясатын ұстанды және өзінің бақылауындағы барлық азаматтарға соғыс күш-жігеріне көмектесуді, қару-жарақ, киім-кешек және азық-түлік өндіруді, көтерілісшілерді әуе шабуылдарынан және барлаудан қорғау үшін бомбалау орындарын салуды және көтеріліс үшін барлау мәліметтерін жинауды тапсырды. Бұл қақтығыс биік таулы жерлердегі Мерина тайпасы мен жағалаудағы Мадагаскар тайпалары арасындағы зорлық-зомбылыққа сылтау болды, олардың арасындағы қарым-қатынас колониялық емес дәуірдегі тарих пен саясатқа байланысты болды. Мерина Хова элитасы МДРМ-ді француз билігін тоқтату үшін ғана емес, сонымен қатар тәуелсіздік алғаннан кейін Мерина тайпасының саяси үстемдігін қайта қалпына келтіру үшін құрды. МДРМ-нің құрылуына жауап ретінде 1946 жылы Мадагаскар мұрасынан айырылғандар партиясы (PADESM) құрылды. Ол бұрын Мерина империясы бағындырған жағалаулық қауымдастықтардың мүшелерін, сондай-ақ бұрынғы Мерина құлдарының биік таулы жерлердегі ұрпақтарын өзіне тартты. Бастапқыда ұлттық емес партия болған PADESM ақырында Франциямен тығыз байланыстарды сақтап, колониялық Мерина гегемониясының қайта пайда болуына жол бермейтін тәуелсіздікке қарай біртіндеп ұмтылуды жақтады. Француз билігі PADESM-ді үндемей қолдады, ол МДРМ-ді Мерина билігін қалпына келтіру үшін көтеріліс бастады деп айыптады. PADESM-мен келісімге келіп, социалистік басымдықты иеленген француз саясаткерлері өздерін қанаушы Хова элитасына қарсы қанаушы бұқараның қорғаушысы ретінде көрсетуге тырысты. Тарихшылар Мадагаскар көтерілісі кезінде қаза тапқандардың саны туралы әлі де келіспейді. Бастапқыда 89 000 адам қаза тапқан деген дерек жиі келтіріледі. Тарихшы Жан Фремигаччи 89 000-ға жуық бағалауды күмәнмен қарастырды, себебі осындай үлкен шығын демографиялық қисықта көрініс тапқан болуы керек еді, бірақ Мадагаскарда халық санының өсуі қайтадан басталды және тіпті 1946 жылдан 1949 жылға дейін жеделдеді. Оның пікірінше, 30-40 мың адам қаза тапқан, оның 30 мың адам зорлық-зомбылықтан, ал қалғаны соғыс аймақтарындағы аурулар мен аштықтан қайтыс болған. Фремигаччидің түсіндірмесін демограф Альфред Сауви сынға алды, ол осы құрбандықтардың салдарынан халық санының өсуіне тигізетін әсерлер, сол кезеңде жүргізілген үлкен колониялық малярияға қарсы науқаннан туындаған маляриядан аман қалу деңгейінің жақсаруынан жасырылған болуы мүмкін екенін айтты. Фремигаччидің сөзіне сүйенсек, "1947 жылы Мадагаскарда соғыс қылмыстары болды, бірақ олардың мақсаты геноцид емес еді", оның ішінде 350 әскер болды. Сонымен қатар, француз армиясының 1 900 Мадагаскарлық көмекшілері қаза тапты. Көтерілістің жетекші тұлғаларының көптегені тәуелсіздік алғаннан кейін Мадагаскардың саяси және әлеуметтік ландшафтын өзгертуге үлкен үлес қосты. Моня Жаона, француздықтармен тоғыз жыл түрмеде отырғаннан кейін, 1958 жылы босатылғаннан кейін Мадагаскар үшін Мадагаскарлықтар партиясын (MONIMA) құрды. Оның партиясы президент Филиберт Цирананаға қарсы шаруалардың ротака көтерілісін жетекшілік етті, ол келесі жылы оның неоколониялық әкімшілігін құлатты. Бастапқыда Циранананың ізбасары адмирал Дидье Ратсираканы қолдағаннан кейін, 1992 жылы Жаона оған қарсы демонстрациялар ұйымдастырды және федерализмді жақтады, осы процесте ауыр жарақат алды.

By the close of the 19th century, Madagascar was largely under the control of the Kingdom of Imerina, with its royal palaces at its capital in Antananarivo. Although the kingdom had existed since the early 16th century, it expanded its control beyond its traditional borders in the 1820s under King Radama I, who the British government officially recognized as the sovereign over the entire island of Madagascar. After several failed attempts to impose its authority over the island, France used military force to capture the royal palace in September 1894 and exiled Prime Minister Rainilaiarivony upon officially colonizing the island in February 1895. Queen Ranavalona III was allowed to remain as a figurehead until the emergence of a popular uprising, termed the Menalamba rebellion, for which the queen was held responsible. The rebellion was harshly crushed, and the queen was exiled in 1897. The Menalamba rebellion was only the first manifestation of ongoing opposition to French rule that occasionally erupted in violent clashes between the Malagasy and the colonial authorities in Madagascar. Secret nationalist societies began to form in the 1910s. Conscription of Malagasy soldiers to fight for France in World War I strengthened resentment of foreign rule, and in the interwar period these nationalist organizations proliferated. Germany's defeat of the French army and occupation of France in 1940, the imposition of a Vichy regime in Madagascar and the subsequent capture of the island by the British in 1942 further tarnished the colonial government's image. Popular anger was especially aroused by its policies of forced labor in lieu of taxes, involuntary conscription into the army to fight in World War II, and the required contribution of large quantities of rice per head annually. coordinated surprise attacks in the eastern part of the island at the Tristani police camp near the rail line at Moramanga, in the coastal town of Manakara and at several points along the lower Faraony River where key French plantations were located. The rebel territory was home to about 1,600,000 people, and a provisional government was set up: The head of the northern zone was Victorien Razafindrabe, a Merina and low ranking ex official, whereas Betsileo ex teacher Michel Radaoroson served as insurgent leader in the south. The rebel provisional government followed a policy of total war, and instructed all civilians under its control to assist the war effort by producing weapons, uniforms, and food for the rebels, to build air shelters to protect insurgents from air strikes and air reconnaissance, and to gather intelligence for the rebellion. The eruption of the conflict provided the pretext for violence between highland Merina and coastal Malagasy of other ethnic groups that were linked to precolonial history and politics. Merina Hova elites founded the MDRM not only in the interest of ending French rule, but also in regaining the political dominance of the Merina upon independence. In reaction to the founding of the MDRM, in 1946 the Party for the Disinherited of Madagascar (Parti des déshérités de Madagascar, PADESM) was formed. It attracted membership from members of coastal communities formerly subjugated by the Merina empire, as well as highland based descendants of former Merina slaves. Initially a non nationalist party, PADESM eventually favored a gradual process toward independence that would preserve close ties to France and prevent the reemergence of the precolonial Merina hegemony. The French authorities tacitly supported PADESM, which accused MDRM of launching the uprising to re establish Merina rule. By aligning itself with PADESM, Socialist dominated French politicians sought to cast themselves as champions of the oppressed masses against the exploitative Hova elites. Historians continue to disagree over the number of casualties during the Malagasy Uprising. The original figure of 89,000 casualties is often quoted. Historian Jean Fremigacci contested the 89,000 estimate, noting that losses of this magnitude normally should have manifested on the demographic curve, but in Madagascar population growth began again and even accelerated from 1946 to 1949. He estimates 30–40,000 Malagasy deaths, of which 30,000 were violent and the remainder attributable to disease and starvation in the conflict areas. Fremigacci's interpretation was challenged by demographer Alfred Sauvy, who suggested the trauma to population growth that would normally be observed by these casualties may have been masked by improvements in malaria survival rates resulting from a major colonial anti malaria campaign undertaken in the same period. According to Fremigacci, "There were war crimes in Madagascar in 1947 but without intent to exterminate." of whom 350 were soldiers. In addition 1,900 Malagasy auxiliary men of the French army were killed. Many of the leading figures in the Uprising went on to dramatically shape the political and social landscape of Madagascar after independence. Monja Jaona, who was jailed by the French for nine years, founded the Madagascar for the Malagasy Party (MONIMA) in 1958 shortly after his release. His party was key in leading the rotaka peasant uprising against President Philibert Tsiranana which brought down his neo colonial administration the following year. After initially supporting Admiral Didier Ratsiraka, Tsiranana's successor, in 1992 Jaona led demonstrations against it and in favor of federalism, being severely wounded in the process.

Еске алу

Мадагаскар үкіметі 1967 жылдан бері Көтерілістің жыл сайынғы ресми еске алуын ұйымдастырып келеді, сол кезде Президент Циранана 29 наурызды күнді еске алу күні деп жариялаған болатын. Қазір ол Шейіттер күні ретінде аталады. Оның басшылығымен өткен жыл сайынғы еске алу шаралары соғыс қылмыстарын жасағандарды, олардың аман қалған құрбандарын, бұрынғы ұлтшыл партизандар мен көшбасшыларын, сондай-ақ қаза тапқандардың отбасы мүшелерін біріктіріп, Көтерілісті трагедиялық қателік ретінде сипаттады. 1970 жылдардың соңында Рацирака басқармасы кезінде еске алу рәсімдері ұлтшыл күрескерлерге деген мақтаныш пен олардың идеалдары үшін жасаған құрбандарына ризашылық сезімін білдіретін жаңа мәнге ие болды, сондай-ақ олар кейінгі ұлтшыл көшбасшыларға жол ашты. Мадагаскар Көтерілісі басылымдарда және кинода еске алынған. Режиссер Раймонд Ражаонаривело түсірген "Табатаба" (1989) фильмі Көтерілістің оқиғасын Соло есімді жасөспірімнің көзімен көрсетеді. Ол Канн және Карфаген кинофестивальдерінде жүлде алды. "Табатаба" термині малагаси тілінде "шу" немесе "қиындықтар" дегенді білдіреді және Көтеріліске сілтеме жасауда жиі қолданылатын эвфемизм болып табылады. Режиссер Соло Рандрасананың "Ило Тсы Вери" фильмі де Көтерілісті бейнелейді және 2009 жылғы Мадагаскар саяси дағдарысына сілтемелерді қосу үшін 2011 жылы қайта түсірілді. 1994 жылы француз режиссерлері Даниэль Руссельер мен Корин Годоу "Мадагаскардағы Қызыл Арал Көтерілісі, 1947" атты Көтеріліс туралы деректі фильм жасады.