Шотландиядағы Ларберт қаласы

Кіріспе

Шотландиядағы Фолкерк қаласы, Шотландиядағы Фолкерк кеңесі ауданындағы қала. Қала Форт аңғарында, батыстан ағып жатқан Каррон өзенінің үстінде орналасқан. Ларберт Форт шығанағының жағалауынан 5 шақырым қашықтықта және Фолкерктің солтүстік-батысында жатыр. Стенхаусмуир Ларберттен шығысқа қарай орналасқан, екі елді мекен де бірімен-бірі жалғасып, бірнеше мемлекеттік мекемелерді ортақ пайдаланады. Орта ғасырларда Ларберт аймағында тығыз орман болған, бірақ ол кесіліп, қаланы қоршаған көптеген ауыл шаруашылығы жерлерінің пайда болуына себеп болды. Өнеркәсіптің дамуы, әсіресе 1840 жылдары ауылдан өткен Шотландияның орталық темір жолының келуі экономикалық өсуге мүмкіндік берді. 18 ғасырдың соңынан 20 ғасырдың ортасына дейін қазандық жасау, құю және өндіріс сияқты ауыр өнеркәсіп Ларберт экономикасының тірегі болды. Ларберттің дәстүрлі экономикалық негізі ауыр өнеркәсіптің төмендеуімен азайғанмен, соңғы кезде ол қала ретінде айтарлықтай өсімді бастан өткерді. Көптеген тұрғындары жақын орналасқан Фолкерк және Стирлинг қалаларында, сондай-ақ Эдинбург және Глазго қалаларында жұмыс істейді. Шотландияның 2011 жылғы халық санауы Ларберт халқының 2001 жылғы санақ бойынша 6,425 адамнан 9,143-ке өскенін көрсетті және қаланың солтүстік жағындағы, сондай-ақ бұрын пайдаланылмаған жерлердегі кең ауқымды тұрғын үйлер салу арқылы өсуде.

Шығу тегі

Ларберт есімінің шығу тегі белгісіз. Тарихи тұрғыдан алғанда, атау әртүрлі жазылған: Лейрберт шейлс немесе Лейтберт шейлс, бұл Лейрберт немесе Лейтберт есімді адамның шейлдерін, яғни шатырларын білдіреді. Тарихшылар Ларберттің тамыры Шотландия мемлекет ретінде қалыптаса бастаған қараңғы ғасырларға дейін барып тоқатылады деп санайды. Сол кезде Ларберт орналасқан аймақ тығыз орманды болған. 1160 жыл шамасында Карон өзенінің жанындағы қиылысқа жақын жерде шағират бар ерте христиан қауымы болған деп есептеледі. Осы кезде Ларберт маңында Карон өзенінің суымен жұмыс істейтін үш диірмен болды. Бұл диірмендер 1980 жылдары жабылды, содан бері лосось пен теңіз алабұғасы көптеп оралуда. 1759 жылы Стенхаусмуирдің шығысында Карон темір зауыты ашылды, ол құйма темірден жасалған түрлі тауарлар мен теңіздік зеңбірек – каронадты өндірді. Темір зауытының дамуы приходтың орталығын шығысқа қарай жылжытты, себебі адамдар жұмыс іздеп Карон темір зауытына жақындады. Үш жылдан кейін, жергілікті кәсіпкер Джеймс Джонс Добби Форбс және компания құю фабрикасының жанында ағаштан жасалған қаңқаларды шығаратын зауыт ашты, ол тез өркендеді. 1863 жылы ашылған бұл мекемеге 13 000 фунт стерлинг жұмсалды. Қызмет Ларберт, Стенхаусмуир арқылы, Карон темір зауытынан өтіп, Бэйнсфорд және Фолкиркке дейін дөңгелек маршрутпен жүрді. Ларберттің айналасындағы қауымдастықтарға жақын болуы ауылдың тәуелсіздігін жоғалтуы мүмкін деген алаңдаушылықты тудырды. 1975 жылдан 1996 жылға дейін Ларберт Орталық аймақтық кеңес ауданындағы Фолкирк ауданында орналасқан. 1996 жылы жергілікті басқаруды қайта ұйымдастырудан кейін Ларберт Шотландияның 32 жергілікті билігінің бірі – Фолкирк кеңесі аумағының бір бөлігі болды. Ресми тіркеу үшін Ларберт Стирлингширдің құрамында қала береді және Стирлинг пен Фолкирк лейтенанттық аумағының бөлігі болып табылады. Жергілікті басқару тұрғысынан Ларберт Фолкирк кеңесінің «Боннибридж және Ларберт» округінде орналасқан, ол бірыңғай дауыс беру жүйесі бойынша үш кеңесшіні сайлайды. 2017 жылғы сайлаудан кейін Боннибридж және Ларберт округінен Шотландия Ұлттық партиясы, Шотландия консерваторлары және бір тәуелсіз кандидаттан бір-бір кеңесші сайланды. Ларберт, Стенхаусмуир және Торвуд Фолкирк қауымдық кеңестерінің бірін құрайды, олар жергілікті пікірді жергілікті және орталық үкіметке жеткізуде маңызды рөл атқарады. Ларберт пен Стенхаусмуир бірігіп, Фолкирк кеңесінің алты аумақтық форумының бірін құрайды, ол кеңес округтері мен қауымдық кеңес аумақтарын біріктіреді. Форумдар әдетте сегіз апта сайын өткізіледі, олардың құрамына аймақтың барлық кеңесшілері, қауымдық кеңестің өкілі, Орталық Шотландия полициясының жергілікті бөлім командирі және басқа да жергілікті қауымдық ұйымдардың өкілдері кіреді. Шотландия парламентінің депутаты (MSP) осы сайлау округінен Майкл Мэтисон.

The origins of the name Larbert are uncertain. Historically, the name was variously written as Lairbert scheills or Laithbert scheills which signifies the scheills, or huts, of a man named Lairbert or Laithbert. Historians believe that the origin of Larbert dates back to the Dark Ages when Scotland was beginning to emerge as a nation. The area in which Larbert lies was heavily forested at this time. An early Christian community, with a chapel, is believed to have existed close to the crossing point on the Carron around 1160. At this time, Larbert had at three mills powered by water from the nearby River Carron. These mills shut down in the 1980s and since then salmon and sea trout have returned in good numbers. The pivotal event was the opening of the Carron Iron Works to the east of Stenhousemuir, in 1759, which produced a range of cast iron goods and the Carronade, a naval cannon. The development of the iron works shifted the centre of the parish eastwards as people moved to closer to the Carron Ironworks for employment. Three years later, James Jones, a local businessman, opened a sawmill on land adjacent to the Dobbie Forbes and Company foundry, which grew rapidly manufacturing timber frames. The institution, opened in 1863 at a cost of £13,000, The service followed a circular route through Larbert, Stenhousemuir, past the Carron Iron Works, through Bainsford and to Falkirk. Larbert's new closeness to surrounding communities raised concerns about the loss of village independence. Larbert was located in the Falkirk district of the Central Regional Council area from 1975 to 1996. Since local government reorganisation in 1996, Larbert has been part of the Falkirk council area, which is one of Scotland's 32 local authorities. For registration purposes, Larbert remains a part of Stirlingshire and is part of the Stirling and Falkirk lieutenancy area. For the purposes of local government, Larbert is located in the 'Bonnybridge and Larbert' ward of Falkirk Council, which elects three councillors under the single transferable vote system. Following the 2017 elections, the Bonnybridge and Larbert ward returned one councillor each for the Scottish National Party, Scottish Conservatives and one Independent. Larbert, Stenhousemuir and Torwood comprise one of Falkirk's community councils, which have a role in communicating local opinion to local and central government. Larbert combined with Stenhousemuir also forms one of the six Falkirk Council Area Forums, which represent aggregations of both council wards and community council areas. Forums are normally held every eight weeks, and their membership consists of all councillors representing the area, a representative from the community council, the local unit commander from Central Scotland Police and nominees from other local community groups. The Member of the Scottish Parliament (MSP) for the constituency is Michael Matheson.

География

Ларберт теңіз деңгейінен жоғары орналасқан. Ларберттан өткеннен кейін өзен Фолкирк қаласы арқылы ағып, Гленсбургте, Грангемут маңындағы Форт шығанағына құяды. Тарихи тұрғыдан алғанда, Ларберт және Стенхаусмуир бірге бір ауылдық округ ретінде біріктірілген, сондықтан олар бірлесіп қоғамдық инфрақұрылымды пайдаланған. Көбінесе Ларберт және Стенхаусмуир бір-бірімен байланысты жерлер ретінде қарастырылады. Ларберттің жер асты геологиясы негізінен мұздық шөгінділерімен сипатталады. Теңіз деңгейінен жоғарырақ жатқан жерлер мұздық және тас балшық қоспасымен жабылған, ал төмен жатқан аймақтар құмды топырақ пен сазды топырақтармен жабылған. Аймақта табылған көптеген сұрыпталмаған мұздық қиыршықтарының көбі батыстағы Кампси Феллз және Килсит төбелерінен эрозиялық әрекет нәтижесінде келген қалдықтар болып табылады. Кейбір жерлерде қабатталған балшық пен тас балшық эскерлер және драмлиндер сияқты мұздық шөгінділерінің нысандары пайда болады, олар Ларберттің солтүстігі мен шығысында кең таралған және табиғи көлік жолдарын ұсынады. Ларберт теңіз жағасынан көп алшақтамағандықтан, мұздықтан кейінгі нысандар, әсіресе көтерілген жағажайлар, елді мекеннің оңтүстігінде және батысында жиі кездеседі, бұл қаланың төңірегінде әртүрлі биіктіктердің пайда болуына себеп болады. Шотландияның оңтүстігінің көп бөлігі сияқты, Ларбертте де қоңыржай, теңіздік климат басым, жұмсақ қыстар, салқын жаздар және жыл бойына тең бөлінген жауын-шашын тән. Басым жел бағыты оңтүстік-батыстан соғады, ол Солтүстік Атлантика ағысымен байланысты жылы, ылғалды және тұрақсыз ауа әкеледі. Ларберттегі жерді пайдаланудың басым бөлігі қалалық және қала маңындағы жерлерді құрайды. Ларберт қаласының қалалық ортасы – бұл 19-шы және 20-шы ғасырлардағы құрылыстардан бастап, Виктория дәуірінде Ларберт өнеркәсіпшілері үшін тастан салынған үлкен жеке виллаларға дейінгі әртүрлі тұрғын үй стильдерінің үйлесімі. Ларберттегі көптеген жаңа тұрғын үйлер теміржол желісінің батысындағы, қайта қалпына келтірілген қорыту зауыдының жерлері сияқты бұрын пайдаланылған жерлерде салынған. Ларберттің оңтүстігінде ашық саябақтар бар.

Демография

2001 жылғы санақ кезінде Ларберттегі тұрғындардың жалпы саны 6425 адамды құрады. Статистикалық және санақ мақсатында Ларберт көбінесе іргелес Стенхаусмюирмен біріктіріледі, осылай кеңірек аумақ қарастырылады. 2001 жылы Ларберт және Стенхаусмюир аумағының жалпы саны 16 311 адамды құрады, оның ішінде 12 969 адам 16 жасқа және одан жоғары жастағылар еді. 2001 жылғы санақ деректеріне сәйкес, Ларбертте 15 жасқа дейінгілердің үлесі Фолкирк округі және Шотландия бойынша орташа көрсеткіштерден жоғары, ал 75 жастан асқандардың үлесі төмен болды. 2005 жылы Ларберттегі үйлердің орташа бағасы 145 716 фунт стерлингті құрады, бұл Шотландияда жылжымайтын мүлікті сатып алу үшін тоғызыншы ең қымбат жер болды.

Экономика

Бүгінде Ларбертте түрлі жеңіл қызмет салалары орналасқан. 1992 жылы Ларберттің солтүстік жағында, A88 тас жолына жақын орналасқан бұрынғы RSNH алаңы бизнес-паркке айналдырылды. Бұл жер "Central Park" деп аталды. Оның алғашқы тұрғыны – АҚШ-тағы Exabyte дерек сақтау корпорациясы болды, ол 1992 жылдың соңында ашылып, 80 жұмысшыны жұмысқа алды. Аталған алаң түрлі жеңіл өнеркәсіп салалары үшін қолайлы. Ларберт станциясы Шотландияның орталық бөлігіндегі маңызды теміржол түйінінің солтүстігінде орналасқан, мұнда Стирлинг және Перттен келген пойыз жолы Глазго және Эдинбургке екі бағытқа бөлінеді. Станция Эдинбург-Данблейн және Крой бағыттарындағы пойыз қатынасын қамтамасыз етеді. Шотландиядағы көптеген станциялар сияқты, екі платформасы бар Ларберт станциясы Network Rail-ге тиесілі және ScotRail олардың тапсырмасы бойынша басқарады. Күндіз Глазго мен Эдинбургке жарты сағат сайын пойыз қатынайды, солардың бағытына жету үшін тиісінше 35 және 45 минут уақыт кетеді. Стирлингке сағатына төрт пойыз жүреді, саяхат 10 минутты құрайды. 1970 жылдарға дейін Фолкирк пен Глазгодан өтетін транзиттік көлік Ларберттің шетінен өтіп кеткен. Ларбертке ең жақын автобус станциясы Фолкиркте орналасқан.

Қоғамдық қызмет

Өзінің ерекшелігін сақтай отырып, Ларберт көршілес Стенхаусмуир елді мекенімен тікелей шектеседі, ол оның шығыс жағымен көрші және халық саны жағынан ірі. Ладесайд бастауыш мектебі 1970 жылдан бері жұмыс істейді және 400 балабақша мен бастауыш сынып оқушысын қабылдайды. Сонымен қатар, Ларберттің шығыс бөлігінде тұратын және Стенхаусмуир бастауыш мектебіне қарасты аумақта тұратын оқушылар да сонда білім алады. 2008 жылдың қаңтар айында Солтүстік Ларбертте 434 оқушыға арналған, жаңадан салынған Киннард бастауыш мектебі ашылды. Көптеген орта білім алушылар Ларберт орта мектебінде оқиды, ол тарихи тұрғыдан бүкіл Ларберт ауданының басты мектебі болып келді және айналасындағы ауылдардан, мысалы, Айрт және Скинфлатстан орта сынып оқушыларына қызмет көрсетеді. Атауына қарамастан, Ларберт орта мектебі толығымен Стенхаусмуирде орналасқан. Ірі Форт-Вэлли корольдік ауруханасы Ларбертте орналасқан. Қала шетінде орналасқан Белсдайк ауруханасының шағын бөлігі әлі де бар және Форт-Вэлли денсаулық сақтау басқармасы аймағындағы пациенттерге ғана психиатриялық көмек көрсетеді. 2007 жылдың мамыр айында Ларберттегі бұрынғы RSNH орнында Стирлинг және Фолкирк үшін 860 төсектік жаңа аурухананың құрылысы басталды. Форт-Вэлли корольдік ауруханасы (FVRH) Фолкирк пен Стирлингтегі бар ауруханаларды жаңа орында біріктіріп, алмастырады. Жобаның құрылыс кезеңі 2009 жылдың желтоқсанына дейін аяқталуы күтілуде. Ларбертке жақын жерде үш 18 лункалы гольф алаңы бар. Ларберт пен Стенхаусмуирдің шекарасында орналасқан Фолкирк Трист гольф клубы – парк стиліндегі алаң, ал Фолкирк гольф клубы Ларберт қаласының шетінде, қала мен Камелон арасында орналасқан. Шамамен 2 шақырым (1 миль) солтүстікке қарай Гленберви гольф клубы орналасқан. Ларберттің өз алаңдағы боулинг клубы да бар. Ларбертке іргелес Стенхаусмуирде крикет клубы бар. Стэнхаусмуир крикет клубы Трайст жолындағы ескі Трайстинг алаңының бір бөлігінде орналасқан. Бұл клуб 135 жылдан бері жұмыс істеп келеді және мақтан тұтатын тарихы бар, қатарынан көптеген халықаралық крикетшілер шыққан.

While having its own identity, Larbert is contiguous with the neighbouring settlement of Stenhousemuir, which borders its eastern side and has a larger population. Ladeside Primary School dates from 1970 and has a roll of 400 nursery and primary pupils. Additionally, pupils who live in the eastern portion of Larbert and live in the catchment area for Stenhousemuir Primary School attend there. A new purpose built 434 pupil primary school, Kinnaird Primary School, opened in January 2008 in North Larbert. Most secondary pupils attend Larbert High School, which historically was the main school for the whole of Larbert parish and serves secondary level pupils from the surrounding area and outlying villages such as Airth and Skinflats. Despite its name, Larbert High School lies entirely in Stenhousemuir. The large Forth Valley Royal Hospital lies in Larbert. A small portion of the Bellsdyke Hospital complex, located on the outskirts of the town, still exists and provides psychiatric care only for patients in the Forth Valley health board area. In May 2007, construction began on a new 860 bed hospital for the Stirling and Falkirk on the site of the former RSNH in Larbert. the Forth Valley Royal Hospital (FVRH) will replace and combine existing facilities at both Falkirk and Stirling on a new site. The construction phase of the project is expected to be completed by December 2009. There are three 18 hole golf courses close to Larbert. Falkirk Tryst Golf Club, on the boundary between Larbert and Stenhousemuir, is a parkland style course with a length of Falkirk Golf Club, is located on the outskirts of Larbert, between the town and Camelon. About 1 mile (2 km) north is the Glenbervie Golf Club. Larbert also has its own lawn bowls club. There is a cricket club in Stenhousemuir, which adjoins Larbert. Stenhousemuir Cricket Club based on part of the old Trysting grounds at Tryst Road. As a club it has been in existence for over 135 years and has a very proud history with many international cricketers coming from within its ranks.

Ғимараттар мен ескерткіштер

Ларберт ескі шіркеуі Ларбертке батыс жақтан, Каррон өзенінің үстінде орналасқан. Шотланд сәулетшісі Дэвид Гамильтон жобалаған шіркеу 1820 жылы жергілікті карьерден алынған құмтас қолданып, 3000 фунт стерлингке салынған. Шіркеу Ларберт пен оның округінде халық санының өсуі мен өркендеу кезеңінде салынды, бұл заманауи құлшылық орынының қажеттігін тудырды. Қазіргі шіркеу орнында Камбускенет аббатының билігіндегі ежелгі шапкіш шіркеу болған деген сенім бар. 2016 жылдың маусым айынан бастап шіркеудің жабылу қаупі туындап отыр.

Ауылдың оңтүстік шетінде Доратор темір көпірі Каррон өзеніндегі иілістің үстінен өтіп, одан кейін бұзылып, өзеннің батыс жағындағы сақталған тіреуге жақын жаңа көпірмен алмастырылды, осылайша Ларберт көршілес Камелон елді мекенімен байланысты. Көпір 1893 жылы өзеннің толық ағыны кезінде сирек қолданылатын броды орнында салынған. Көпірге Ларберттегі Карронвалл жолының төменгі жағынан басталатын жаяу жол арқылы жетуге болады. Ларберт көпірі Каррон өзеніндегі алғашқы өткел болды және 17 ғасырда салынған. 18 ғасырда Каллендар мен Линлитгоу графына төленетін жол ақысы алынды, ол "әр арба үшін төрт шотландтық пенни, әр жүктелген жылқы үшін екі пенни және аталған көпірден өтетін әр жиырма бас сиыр үшін он екі шотландтық пенни" құрады. Корольдік Шотландия Ұлттық Ауруханасының (RSNH) және Белсдайк Ауруханасының Викториялық готикалық құрылыстары 2015 жылы олардың соңғы және өте даулы бұзуына дейін тозыққан күйде болды, ал олардың көп бөлігі жаңа тұрғын үйлер салу үшін пайдаланылуда. Карронвал үйі – 18 ғасырға жататын А санатындағы ескерткіш, қазір Шотландиядағы Ұлдар Бригадасының бас кеңсесі орналасқан.