Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қытайдың оңтүстігінде кең таралған қытай тілінің негізгі диалектісі – Сян немесе Хсян (қытайша: 湘; Чанша Сян: , олардың ішінде Лу шао, сондай-ақ Ескі Сян деп те аталады, орта қытай тілінің кедергілі дыбыстарының үш түрлі ажыратылуын сақтап, дауысты тоқтатулар, фрикативтер және аффрикаттарды қолданады. Сян тіліне мандарин тілі де күшті әсер еткен, ол Сян тілінде сөйлейтін аймақтың төрт жағынан үш жағымен шектеседі, сондай-ақ Цзянси провинциясының Ган диалектісі де әсер еткен, одан Мин әулеті кезінде Хюнаньға көптеген адамдар көшіп келген. Сян тілінде сөйлейтін хунаньдықтар Қытайдың қазіргі тарихында маңызды рөл атқарды, әсіресе Өзін-өзі нығайту қозғалысы, Жүз күндік реформа, Синьхай революциясы және Қытай коммунистік революциясы сияқты реформалық және революциялық қозғалыстарда. Сян тілінде сөйлейтіндердің мысалдары: Мао Цзэдун, Зуо Зонгтанг, Хуан Син және Ма Иньцзеу. W. South Coblin сияқты тарихи тіл білімі мамандары Сянның таксономиялық жіктелуіне күмән келтірді. Дегенмен, қарсы пікірлер Сян үшін ортақ жаңалықтарды анықтау мүмкін екенін көрсетеді.
Primary branch of Chinese spoken in southern China
Xiang or Hsiang (Chinese: 湘; Changsha Xiang: , Among those, Lou shao, also known as Old Xiang, still exhibits the three way distinction of Middle Chinese obstruents, preserving the voiced stops, fricatives, and affricates. Xiang has also been heavily influenced by Mandarin, which adjoins three of the four sides of the Xiang speaking territory, and Gan in Jiangxi Province, from where a large population immigrated to Hunan during the Ming dynasty. Xiang speaking Hunanese people have played an important role in Modern Chinese history, especially in those reformatory and revolutionary movements such as the Self Strengthening Movement, Hundred Days' Reform, Xinhai Revolution and Chinese Communist Revolution. Some examples of Xiang speakers are Mao Zedong, Zuo Zongtang, Huang Xing and Ma Ying jeou. Historical linguists such as W. South Coblin have been in doubt of a taxonomic grouping of Xiang. However, counterargument suggests that shared innovations can be identified for Xiang.
Тарихқа дейінгі дәуір
Тарихи алдындағы негізгі тұрғындары Ба, Нанман, Байюе және басқа да тайпалар болды, олардың тілдерін зерттеу мүмкін емес. Соғысқан мемлекеттер кезеңінде көптеген Чу тайпасы Хунаньға қоныс аударды. Олардың тілі жергілікті тұрғындардың тілімен бірігіп, Нанчу (Оңтүстік Чу) деген жаңа диалекті құрады. Цинь және Хан дәуірлерінде бүгінгі Шығыс Хунаньның көп бөлігі Чанша патшалығына қарасты. Ян Сюньнің "Фангян" еңбегінде бұл аймақтағы адамдар Оңтүстік Чу тілінде сөйлегендігі айтылады, ол қазіргі Сян тілінің алғабасы саналады.
Prehistorically, the main inhabitants were the ancient country of Ba, Nanman, Baiyue and other tribes whose languages cannot be studied. During the Warring States period, large numbers of Chu migrated into Hunan. Their language blended with that of the original natives to produce a new dialect, Nanchu (Southern Chu). During Qin and Han dynasty, most part of today's Eastern Hunan belonged to Changsha Kingdom. According to Yang Xiong's Fangyan, people in this region spoke Southern Chu, which is considered the ancestor of Xiang Chinese today.
Орта ғасырлар мен жаңа тарих
Тан дәуірінде солтүстіктен оңтүстікке үлкен көші-қон болды, бұл Хунаньға орташа қытай тілін әкелді. Қазіргі Сян тілінде әлі де орташа қытай тілінен келген (қуану), (шөптеу), (жүру) сияқты сөздер сақталып қалған. Осы кезде Хунаньдағы тонды дауыссыздықтың енгізілуі әлсіреуге бастады. Солтүстіктен келген көшіп-қоншылар негізінен солтүстік Хунаньда, содан кейін батыс Хунаньда қоныстанды. Осы себепті солтүстік және батыс Хунань мандарин тілінде сөйлейтін аймақтар болып табылады. Цзянсиден келген көшіп-қоншылар негізінен Хунаньның оңтүстік-шығысында, сондай-ақ қазіргі Шаоянг және Синьхуа аудандарында шоғырланды. Олардың келуінің екі себебі болды: біріншісі, Цзянсиде халық тым көбейіп, кеңінуді қажет етті. Екіншісі, Хунань Сонг әулетін басып алған моңғолдар кезінде ауыр қаза тапты, көптеген адамдар қаза болды. Юань әулетінің соңғы кезеңіндегі шаруалар көтерілісі Хунаньда көптеген құрбандықтарға әкелді. Мин әулеті кезінде Цзянсиден Хунаньға үлкен көші-қон болды. Мин әулетінің басында көптеген көшіп-қоншылар Цзянсиден келіп, қазіргі Юэян, Чанша, Чжучжоу, Сянтан және Хенян аудандарына қоныстанды. Мин әулетінің ортасынан кейін көшіп-қоншылардың құрамы әртүрленді, олар негізінен экономикалық себептермен және саудамен келді. Цзянсиден келген қоныс аударушылар әкелген Гань тілі Сян тіліне әсер етті. Осы кезеңде шығыс Хунань тілі жаңа Сян тіліне айналды. Кванчжоу округі Мин әулетінің әкімшілік бөлінісін өзгертуден кейін Гуанси провинциясының құрамына кірді. Бұл аймақта Сян тілінің кейбір ерекшеліктері сақталды.
During the Tang dynasty, a large scale emigration took place with people emigrating from the north to the south, bringing Middle Chinese into Hunan. Today's Xiang still keeps some Middle Chinese words, such as (to have fun), (to weed), (to walk). Entering tone vowels started weakening in Hunan at this time. Migrants who came from the North mainly settled in northern Hunan, followed by western Hunan. For this reason, northern and western Hunan are Mandarin districts. Migrants from Jiangxi concentrated mainly in southeastern Hunan and present day Shaoyang and Xinhua districts. They came for two reasons: The first is that Jiangxi became too crowded, and its people sought expansion. The second is that Hunan suffered greatly during the Mongol conquest of the Song dynasty, when there was mass slaughter. The late Yuan dynasty peasant uprising caused a great many casualties in Hunan. During the Ming dynasty, a large scale emigration from Jiangxi to Hunan took place. In the early Ming dynasty, large numbers of migrants came from Jiangxi and settled in present day Yueyang, Changsha, Zhuzhou, Xiangtan, and Hengyang districts. After the middle of the Ming dynasty, migrants came more diverse, and came more for economic reasons and commerce. Gan, which was brought by settlers from Jiangxi, influenced Xiang. The speech in east Hunan differentiated into New Xiang during that period. Quanzhou County became part of Guangxi province after the adjustment of administrative divisions in the Ming dynasty. Some features of Xiang at that time were kept in this region.
Географиялық таралуы
Сиань тілінде Қытайда 36 миллионнан астам адам сөйлейді, негізінен Хунань провинциясының көп бөлігінде, сондай-ақ Гуанси провинциясының солтүстік-шығысындағы Куанчжоу, Гуаньян, Зиюань, Синьань және Лонгшенгтің бес ауданында, және Гуйчжоу және Сычуань провинцияларының бірнеше жерінде. Оның солтүстігінде және батысында Оңтүстік-Батыс Мандарин тілінде сөйлейтін аймақтармен, ал Хунань мен Цзянсидің шығыс бөлігінде Ган тілімен шектеседі. Сиань Батыс Хунаньдағы Qo Xiong Miao және Tujia тілдерімен де байланыста.
Xiang is spoken by over 36 million people in China, primarily in the most part of the Hunan province, and in the five counties of Quanzhou, Guanyang, Ziyuan, Xing'an and Longsheng in northeastern Guangxi province, and in several places of Guizhou and Sichuan provinces. It is abutted by Southwestern Mandarin speaking areas to the north and west, as well as by Gan in the eastern parts of Hunan and Jiangxi. Xiang is also in contact with the Qo Xiong Miao and Tujia languages in West Hunan. + Distribution of Xiang subgroups according to Bao & Chen (2005) Subgroup Division Main cities and counties New Xiang Chang Tan Urban Changsha, Changsha County, Wangcheng District, Ningxiang, Liuyang*, Urban Zhuzhou, Zhuzhou County, Urban Xiangtan, Xiangyin, Miluo, Nanxian, Anxiang* Yi Yuan Urban Yiyang, Yuanjiang, Taojiang, Anhua, Nanxian* Yueyang Yueyang County, Urban Yueyang Old Xiang Xiang Shuang Xiangtan County, Shuangfeng, Shaoshan, Urban Loudi, Hengshan* Lian Mei Lianyuan, Lengshuijiang*, Anhua*, Ningxiang* Xinhua Xinhua, Lengshuijiang Shao Wu Urban Shaoyang, Wugang, Shaodong, Shaoyang County, Xinshao, Longhui, Xinning, Chengbu, Dongkou* Sui Hui Suining, Huitong Hengzhou Hengyang Urban Hengyang, Hengyang County, Hengnan Hengshan Hengshan, Hengdong, Nanyue Chen Xu – Chenxi, Xupu, Luxi, Jishou**, Baojing**, Huayuan**, Guzhang**, Yuanling* Yong Quan Dong Qi Urban Yongzhou, Dong'an, Qiyang, Qidong Dao Jiang Jiangyong, Daoxian, Jianghua*, Xintian* Quan Zi Quanzhou County, Xing'an, Guanyang, Ziyuan, Longsheng *Small part of this territory belongs to this Xiang subgroup. **Included in Xiang only in Language Atlas of China.
Сиань тілінің топтарының таралуы (Бао & Чэнь, 2005 ж.)
Xiang is spoken by over 36 million people in China, primarily in the most part of the Hunan province, and in the five counties of Quanzhou, Guanyang, Ziyuan, Xing'an and Longsheng in northeastern Guangxi province, and in several places of Guizhou and Sichuan provinces. It is abutted by Southwestern Mandarin speaking areas to the north and west, as well as by Gan in the eastern parts of Hunan and Jiangxi. Xiang is also in contact with the Qo Xiong Miao and Tujia languages in West Hunan. + Distribution of Xiang subgroups according to Bao & Chen (2005) Subgroup Division Main cities and counties New Xiang Chang Tan Urban Changsha, Changsha County, Wangcheng District, Ningxiang, Liuyang*, Urban Zhuzhou, Zhuzhou County, Urban Xiangtan, Xiangyin, Miluo, Nanxian, Anxiang* Yi Yuan Urban Yiyang, Yuanjiang, Taojiang, Anhua, Nanxian* Yueyang Yueyang County, Urban Yueyang Old Xiang Xiang Shuang Xiangtan County, Shuangfeng, Shaoshan, Urban Loudi, Hengshan* Lian Mei Lianyuan, Lengshuijiang*, Anhua*, Ningxiang* Xinhua Xinhua, Lengshuijiang Shao Wu Urban Shaoyang, Wugang, Shaodong, Shaoyang County, Xinshao, Longhui, Xinning, Chengbu, Dongkou* Sui Hui Suining, Huitong Hengzhou Hengyang Urban Hengyang, Hengyang County, Hengnan Hengshan Hengshan, Hengdong, Nanyue Chen Xu – Chenxi, Xupu, Luxi, Jishou**, Baojing**, Huayuan**, Guzhang**, Yuanling* Yong Quan Dong Qi Urban Yongzhou, Dong'an, Qiyang, Qidong Dao Jiang Jiangyong, Daoxian, Jianghua*, Xintian* Quan Zi Quanzhou County, Xing'an, Guanyang, Ziyuan, Longsheng *Small part of this territory belongs to this Xiang subgroup. **Included in Xiang only in Language Atlas of China.
Топтардың бөлінуі Басты қалалар мен аудандар
Жаңа Сиань Чан Тан Қалалық Чанша, Чанша ауданы, Ванчэн ауданы, Нинсян, Лиуян*,
Қалалық Чжучжоу, Чжучжоу ауданы,
Қалалық Сянтан, Сянъинь, Милуо, Наньсянь, Аньсян*
И Юань Қалалық Иян, Юаньцзян, Таоцзян, Аньхуа, Наньсянь*
Юэян Юэян ауданы, Қалалық Юэян
Ескі Сиань Сян Шуан Сянтан ауданы, Шуанфэн, Шаошань, Қалалық Лоуди, Хэншань*
Лянь Мэй Ляньюань, Лэншуйцзян*, Аньхуа*, Нинсян*
Синьхуа Синьхуа, Лэншуйцзян
Шао У Қалалық Шаоян, Уган, Шаодун, Шаоян ауданы, Синьшао, Лунхуэй, Синьнин, Чэнбу, Дункоу*
Суй Хуэй Суйнин, Хуйтун
Хэнчжоу Хэнъян Қалалық Хэнъян, Хэнъян ауданы, Хэннан
Хэншань Хэншань, Хэндун, Наньюэ
Чэнь Сюй – Чэньси, Сипу, Луси, Цзишоу**, Баоцзин**, Хуаюань**, Гучжан**, Юаньлин*
Юн Куань Дун Ци Қалалық Юнчжоу, Дунъань, Циян, Цидун
Дао Цзян Цзянъюн, Даосянь, Цзянхуа*, Синьтянь*
Куан Цзы Куанчжоу ауданы, Синьань, Гуаньян, Зиюань, Лонгшенг
Xiang is spoken by over 36 million people in China, primarily in the most part of the Hunan province, and in the five counties of Quanzhou, Guanyang, Ziyuan, Xing'an and Longsheng in northeastern Guangxi province, and in several places of Guizhou and Sichuan provinces. It is abutted by Southwestern Mandarin speaking areas to the north and west, as well as by Gan in the eastern parts of Hunan and Jiangxi. Xiang is also in contact with the Qo Xiong Miao and Tujia languages in West Hunan. + Distribution of Xiang subgroups according to Bao & Chen (2005) Subgroup Division Main cities and counties New Xiang Chang Tan Urban Changsha, Changsha County, Wangcheng District, Ningxiang, Liuyang*, Urban Zhuzhou, Zhuzhou County, Urban Xiangtan, Xiangyin, Miluo, Nanxian, Anxiang* Yi Yuan Urban Yiyang, Yuanjiang, Taojiang, Anhua, Nanxian* Yueyang Yueyang County, Urban Yueyang Old Xiang Xiang Shuang Xiangtan County, Shuangfeng, Shaoshan, Urban Loudi, Hengshan* Lian Mei Lianyuan, Lengshuijiang*, Anhua*, Ningxiang* Xinhua Xinhua, Lengshuijiang Shao Wu Urban Shaoyang, Wugang, Shaodong, Shaoyang County, Xinshao, Longhui, Xinning, Chengbu, Dongkou* Sui Hui Suining, Huitong Hengzhou Hengyang Urban Hengyang, Hengyang County, Hengnan Hengshan Hengshan, Hengdong, Nanyue Chen Xu – Chenxi, Xupu, Luxi, Jishou**, Baojing**, Huayuan**, Guzhang**, Yuanling* Yong Quan Dong Qi Urban Yongzhou, Dong'an, Qiyang, Qidong Dao Jiang Jiangyong, Daoxian, Jianghua*, Xintian* Quan Zi Quanzhou County, Xing'an, Guanyang, Ziyuan, Longsheng *Small part of this territory belongs to this Xiang subgroup. **Included in Xiang only in Language Atlas of China.
*Осы аумақтың шағын бөлігі осы Сиань топтарына жатады.
**Қытайдың тілдік атласында ғана Сиань тіліне жатқызылған.
Xiang is spoken by over 36 million people in China, primarily in the most part of the Hunan province, and in the five counties of Quanzhou, Guanyang, Ziyuan, Xing'an and Longsheng in northeastern Guangxi province, and in several places of Guizhou and Sichuan provinces. It is abutted by Southwestern Mandarin speaking areas to the north and west, as well as by Gan in the eastern parts of Hunan and Jiangxi. Xiang is also in contact with the Qo Xiong Miao and Tujia languages in West Hunan. + Distribution of Xiang subgroups according to Bao & Chen (2005) Subgroup Division Main cities and counties New Xiang Chang Tan Urban Changsha, Changsha County, Wangcheng District, Ningxiang, Liuyang*, Urban Zhuzhou, Zhuzhou County, Urban Xiangtan, Xiangyin, Miluo, Nanxian, Anxiang* Yi Yuan Urban Yiyang, Yuanjiang, Taojiang, Anhua, Nanxian* Yueyang Yueyang County, Urban Yueyang Old Xiang Xiang Shuang Xiangtan County, Shuangfeng, Shaoshan, Urban Loudi, Hengshan* Lian Mei Lianyuan, Lengshuijiang*, Anhua*, Ningxiang* Xinhua Xinhua, Lengshuijiang Shao Wu Urban Shaoyang, Wugang, Shaodong, Shaoyang County, Xinshao, Longhui, Xinning, Chengbu, Dongkou* Sui Hui Suining, Huitong Hengzhou Hengyang Urban Hengyang, Hengyang County, Hengnan Hengshan Hengshan, Hengdong, Nanyue Chen Xu – Chenxi, Xupu, Luxi, Jishou**, Baojing**, Huayuan**, Guzhang**, Yuanling* Yong Quan Dong Qi Urban Yongzhou, Dong'an, Qiyang, Qidong Dao Jiang Jiangyong, Daoxian, Jianghua*, Xintian* Quan Zi Quanzhou County, Xing'an, Guanyang, Ziyuan, Longsheng *Small part of this territory belongs to this Xiang subgroup. **Included in Xiang only in Language Atlas of China.