Кіріспе

Веда дінінде Ṛta (/ɹ̩t̪ɐ/; санскрит ऋत ṛta "рет, қағида; шындық; логос") – ғалам мен оның ішіндегі барлық нәрсенің жұмысын реттейтін және үйлестіретін табиғи тәртіп принципі. Веда гимндерінде Ṛta табиғат, мораль және құрбандық тәртібінің дұрыс жұмыс істеуіне жауапты нәрсе ретінде сипатталған. Тұжырымдамалық тұрғыдан, ол оны сақтауға бағытталған нұсқаулар мен ережелермен, жиынтығында Дхарма деп аталатын, және сол ережелерге қатысты адамның іс-әрекетімен, Карма деп аталатын, тығыз байланысты. Бұл екі термин кейіннен индуизмде табиғи, діни және моральдық тәртіпті білдіруде Ṛta-ны басып өтті. Санскрит ғалымы Морис Блумфилд Ṛta-ны "Ригведаның ең маңызды діни тұжырымдамаларының бірі" деп атады, сондай-ақ "діни идеялар тарихының тұрғысынан, индуизм дінінің тарихын кем дегенде осы тұжырымдаманың тарихынан бастау керек" деп көрсетті.

Этимология

Ведалық ṛtá және оның авесталық эквиваленті [[asha екеуі де прото-индоирандық *Hrtás "шындықтан" шыққан, ол өз кезегінде прото-индоевропалық * "дұрыс қосылған, тура, шындық" дегеннен жалғасады, болжамды түбірден. Ṛta деген сөз "белгілі немесе орнатылған тәртіп, ереже, құдайлық заң немесе шындық" деп анықталады. Махони (1998) атап өткендей, бұл терминді "тиісті түрде қозғалған" деп аударуға болады. Бұл мағынаны санскрит тіліндегі авторитетті сөздіктер нақты айтпаса да, ол ṛ, "қозғалу" деген етістік түбірінен тұрақты туынды, ta жұрнағымен, өткен шаққа қатысты есімдік түрін құрайды, сондықтан оны сөздің болжамды бастауы деп қарастыруға болады. Көбірек абстракцияласақ, оны "жалпыға ортақ заң" немесе "космостық тәртіп" деп, немесе жай ғана "шындық" деп аударуға болады. Соңғы мағына Ṛta-ның авесталық туысы aṣ̌a-да басым. Санскритте бұл сөз ṛta деп айтылады, ṛ – дауысты r, pert немесе dirt сөзіндегідей, ротикалық r-мен айтылғанда, мысалы, американдық акцентте, содан кейін қысқа a. Қазіргі үнді тілдерінде сөйлейтіндердің арасында ең көп тараған айтылуы – "рита", қысқа i және қысқа a, себебі санскриттің, пракриттердің және қазіргі индо-арий тілдерінің мұрагер тілдерінде дауысты r жоғалған. Бұл термин Веда мәтіндерінде және Ведадан кейінгі мәтіндерде Ṛta және одан туындаған сөздер түрінде кездеседі. Мысалы, б.з.д. 2-ғасырға жататын Патанджалидің Махабхашья мәтінінде ол Ṛtaka-ны ұлға қойған дұрыс есім деп түсіндіреді, онда бұл есім "шындықтың баласы" дегенді білдіреді.

Шығу тегі

Ғылымда Рта ұғымының шығу тегі туралы ортақ пікір жоқ. Көптеген үнді-еуропалық мәдениеттерде осыған ұқсас ұғымдар бар, ал атаулары бірдей түбір сөзден * туындауы мүмкін. Сондықтан кейбір ғалымдар үнді-еуропалық ұрпақ мәдениеттеріндегі ұғымдардың Proto-үнді-еуропалық мәдениетте ортақ ата-бабасы болған деген тұжырымға келеді. Алайда, Герман Ольденберг (1894) Рта ұғымының бастапқыда үнді-арий кезеңінде әлемнің табиғи тәртібін және оның ішіндегі оқиғаларды себептік байланыспен қарастырудан пайда болғанын болжады. Ведалық Рта және Авеста аша екеуі де физикалық, этикалық және ритуалдық салаларда көрінетін үш бөліктен тұратын функцияға ие деп есептелді. Веда дінінде табиғаттың өзгермейтін немесе үнемі қайталанататын белгілері Ртаның физикалық космостағы күшінің көрінісі саналды. Ал адамдар арасында Рта – қоғамның моральдық тәртібінің және Ведалық рәсімдерді дұрыс орындаудың негізгі күші ретінде түсінілді. Табиғи тәртіптің әмбебап принципі тек Ведаға ғана тән емес, Рта басқа мәдениеттердегі ұқсас идеялармен, мысалы, ежелгі египет дініндегі Маат, грек дініндегі Мойра және Логос, сондай-ақ Даомен салыстырылды.

Ведалар

Ведалық санскриттің ерекшелігіне байланысты, Ṛта сияқты термин көптеген нәрселерді тікелей немесе жанама түрде білдіруге мүмкін. Үнді және Еуропа ғалымдары Ведалардағы Ṛтаның әртүрлі қолданыстарында дұрыс түсіндірме беруде қиындықтарға тап болды, бірақ «реттелген әрекет» деген бастапқы мағынасы барлығына түсінікті болып қала береді. Ригведада Ṛта термині 390 рет кездеседі және ол «Ргведалық ой-сананың барлық аспектілерін қамтитын жалғыз тұжырымдама» ретінде сипатталған. Ғұмырлық Ṛта үш қасиетке ие: Gati – үздіксіз қозғалыс немесе өзгеріс, Samghatna – өзара байланысты бөліктерге негізделген жүйе және Niyati – өзара тәуелділік пен қозғалыстың ішкі тәртібі. Ṛта көбінесе «заң», «пәрмен», «тәртіп», «құрбан», «ақиқат» және «үнемділік» сияқты абстрактілі ұғымдарды көрсетеді, бірақ кейде физикалық әлемде Ṛтаның іс-әрекетінің көрінісі ретінде су, аспан немесе күн сияқты нақты нысандар да болып табылады. Ṛта түрлі Веда құдайларына сілтеме жасағанда жиі қолданылады. Мысалы, Бṛхаспатидің «Ṛтадан жасалған ілгекпен» күшті садағы бар екені және «Ṛтаның күймесіне мінуге» дайын екені айтылады. Агни «Ṛтаға құштар», «Ṛта ойлы» және «Ṛта арқылы аспан мен жерді жайған» деп сипатталады. Маруттар «Ṛта үйінде қуанышпен» және «Ṛтаны білушілер» ретінде аталады. Ушас «Ṛтаның тамырына орналастырылған» деп сипатталса, Варуна «Ṛтаның бейнесіне ие» деп мақталады, ал Митрамен бірге Митра-Варуна «Ṛта арқылы жауларды жояды» және «Ṛтамен Ṛтаны мойындайды». «Ṛтадан туған» және «Ṛтаның қорғаушысы» сияқты эпитеттер көптеген құдайларға, сондай-ақ құрбандық отына және құрбанның өзіне жиі қолданылады. Мұндай көптеген сілтемелерге қарамастан, құдайлар ешқашан Ṛтаға билік ететіндей бейнеленбеген. Керісінше, құдайлар, барлық жаратылыстар сияқты, Ṛтаға бағынады және олардың құдайлық мәртебесі көбінесе оны орындаушылар, агенттер немесе оның көрініс беру құралдары ретінде қызмет етуде жатыр. Day (1982) атап өткендей, құдайлар «Ṛтаны басқаруға емес, сыйлық пен жазаға қатысты құдайлық ережелердің ерекшеліктері арқылы оны іске асырады. Осыған орай, олар Ṛтаны «басқармайды», оған қызмет етеді және агенттер ретінде көмектеседі».

Варуна

Рта туралы түсінік абстрактілі, әмбебап принцип ретінде, көбінесе Веда дәуірінің антропоморфтық бейімділіктеріне қарсы тұра берді, бірақ ол жеке құдайлардың іс-қимылдарымен, әсіресе, барлығын білетін, құшалаған аспан ретінде Варуна құдайымен тығыз байланысты болды. Әдитялар тобы Ртамен байланысты болғанымен, олар "Ртаның үйінде мекендейтін Ртаның күймешілері" деп аталады, бірақ "Ртаның досы" деп ерекше аталатын Варуна еді. Варуна мен Ртаның байланысы физикалық әлемнен асып, діни құлшылық саласына дейін жетті, ал құрбандық оты "аттарды бағындырып, Ртаның тізгінін ұстайды, Ртаға ұмтылғанда Варунаға айналады" деп мақталады. Джеймс (1969) атап көрсеткендей, Варуна "Ртаны сақтайтын әмбебап күштің ең жоғары дәрежесіне" жетті және "көк пен жерді бөліп, оларды жоғарғы және төменгі аспан ретінде жайып, өзі олардың үстінде ғаламдық патша ретінде таққа отырды, өзгермейтін моральдық заңды орнатып, Ртаның билігі арқылы өзінің үстемдігін жүзеге асырды" деп жұртқа әйгілі болды.

Дхарма

Веданың ең ерте мәтіндерінде Рта этикалық принцип ретінде ғаламдық жазалау тұжырымымен байланысты. Ṛгведаның орталық тұжырымдамасы – жаратылған барлық нәрсе Ртаның ережелерімен белгіленген жолды ұстанғанда ғана өз табиғатын толыққанды іске асырады, ал осы ережелерді сақтамау түрлі апаттар мен қиындықтарға әкеліп соқтырады деп есептелді. Сондықтан, адамның іс-қимылын Ртаның басқаруына, оның "Дхармасына" бағындыру, өзінің әл-ауқатын қамтамасыз ету үшін аса маңызды деп түсіндірілді. Осы тұрғыдан алғанда, табиғат заңдарын ұстанатын адамды "Ртаның Дхармасы" бойынша әрекет ететін адам деп сипаттауға болады. Дхарма бастапқыда "Ртаның шектеулі немесе жекеленген көрінісі ретінде қарастырылды, себебі ол әмбебап тәртіптің ерекше бір жағын білдіреді, ол ритуалдық ережелерде, қоғамдық заңдарда, моральдық принциптерде және табиғат заңдарында көрінетін материалдық, діни, әлеуметтік және рухани салаларға қатысты". Алғашында Ртаның метафизикалық тұжырымдамасының бағынышты бөлігі ретінде түсінілсе де, Дхарма кейінірек Веда және ерте индуистік әдебиетте Ртадан гөрі басымдыққа ие болды. Дейдің (1982) пікірінше, Дхарма тұжырымы діни, моральдық және әлеуметтік ережелерді қалыптастыру үшін соншалықты пайдалы болды, оған деген қызығушылық пен оның әлеуметтік және рухани тәртіпке қолданылуы туралы пікірталас метафизикалық және теологиялық идеяларға қатысты барлық талқылауларды басып тастады. Сонымен қатар, Дхарма бүкіл Үндістанда кеңінен таралған әдеби дәстүрдің орталық тақырыбына айналғандықтан, ал Рта тұжырымы көбінесе Ведалар мен олардың түсіндірмелерімен шектелгендіктен, ол табиғи түрде брахмандық ойлауды, тіпті ескі, құнды түсініктер мен ұғымдардың есебінен иеленді.

Карма

Дхарма ұғымы Ртаны орындаушылар ретінде құдайлардан ауытқып, әрбір адамның өзінің іс-әрекеттері арқылы Ртаға қолдау көрсетуіне көшкенде, Веда дәуірінің соңында жеке тұлғаның этикалық жауапкершілігі мен кінәлілігіне ерекше мән берілді. Мұндай кінәлілік туралы пікірталас негізінде карма тұжырымы тұр. Карма (сөздік мағынасы – "әрекет") – адамның жасаған істері, олар Дхармамен үндес немесе оған қарсы болуы мүмкін, сонымен қатар Ртамен байланысты және өмірдегі азап-қайғы мен қуанышқа себеп болады. Карманың кеш Веда және ерте индуистік дәстүрдегі маңызды доктрина ретінде пайда болуының бір себебі теодиция мәселесі. Ртаның табиғи жақсылығы мен ғаламның жұмыс істеуіне абсолюттік билігі ескерілгенде, әлемдегі теңсіздік пен әділетсіздік ауыр діни, философиялық және этикалық дилемманы құрады. Карма тұжырымы бұл мәселені шешуге көмектесті, себебі ол "адамгершілік себеп-салдар заңы" ретінде қарастырылды, ол құдайларды және Ртаның өзінің әлемдегі жамандыққа қатысы болмауын қамтамасыз етіп, жауапкершілікті толығымен жеке тұлғаға жүктеді. Ртаның бір бөлігі болғандықтан, Карма да сол абсолютті тиімділікпен жұмыс істейді деп есептелді. Дейдің (1982) айтуынша, "іс-әрекеттер олардың жақсы немесе жаман болуына қарай себеп-салдарлық тұрғыдан анықталады және олардың нәтижелері сөзсіз; олардың жаза беру әсерін тудыруына немесе Карманың қатаң механикалық тиімділігіне кедергі келтіруі мүмкін ешқандай сыртқы немесе еріксіз фактор жоқ. Сонымен қатар, адамның бақыты мен бақытсыздығы тек оның өткен іс-әрекеттерінің нәтижесі болғандықтан, өмірдің лайықтысынан артық мейірімді немесе қатал екеніне сенуге негіз жоқ. Ол Алланың мейірімділігін мақтауға немесе Алланың қаһарына қайғыруға да себепсіз".